Еуразиялық сазан (Cyprinus carpio) – Еуропа мен Азияның тұщы суларында кең таралған балық. Түрлердің араласуы, гибридтері (Kollar, Ghost Carp) туралы ақпарат. Балық шаруашылығы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Балық түрлері
Species of fish
Еуразиялық немесе еуропалық карп (Cyprinus carpio), көбінесе кәдімгі карп деп белгілі, Еуропа мен Азиядағы көлдер мен ірі өзендердегі эвтрофты суларда кең таралған тұщы су балығы. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) оның жергілікті жабайы популяцияларының жойылу қаупі бар деп санайды.
The Eurasian carp or European carp (Cyprinus carpio), widely known as the common carp, is a widespread freshwater fish of eutrophic waters in lakes and large rivers in Europe and Asia. The native wild populations are considered vulnerable to extinction by the International Union for Conservation of Nature (IUCN),
Бұрын шығыс Азияға тән Cyprinus carpio haematopterus (Амур карпы) түршесі танылған болатын. Кәдімгі карп пен әртүрлі азиялық туыстары таза нысанда меристикалық белгілері және генетикалық ерекшеліктері бойынша ажыратылады, бірақ олар шағылыса алады. Кәдімгі карп алтын балықпен (Carassius auratus) шағылысқанда, нәтижесінде Коллар карпы пайда болады. Тағы бір жасанды гибрид – Ghost Carp, ол кәдімгі карп пен жапондық Purachina Koi арасында өсіріледі. Ghost Carp түрлерінің кең түрлі түс вариациясы оны коммерциялық түр ретінде танымал етеді.
The subspecies Cyprinus carpio haematopterus (Amur carp), native to eastern Asia, was recognized in the past, The common carp and various Asian relatives in their pure forms can be separated by meristics and also differ in genetics, but they are able to interbreed. Common carp can also interbreed with the goldfish (Carassius auratus); the result is called Kollar carp. Another artificial hybrid is Ghost Carp, which is bred between common carp and Japanese Purachina Koi. The large variation of colours produced makes ghost carp a popular commercial species.
Тарих
Қара шаян Еуропа мен Азияда табиғи түрде өседі және полюстерден басқа әлемнің барлық бөліктеріне таратылған. Олар әлемде ең көп енгізілген (балық) түрлерінің үшіншісі болып табылады, ал шаруашылық балық ретінде олардың тарихы Рим дәуіріне дейін жетеді. Карп көптеген аймақтарда тағам ретінде қолданылады, бірақ оның жергілікті балық қорымен бәсекелесу қабілетіне байланысты бірнеше аймақтарда зиянкес саналады. Алғашқы қара шаян 2000 жыл бұрын Дунай өзенінің ішкі дельтасында табылған, ол торпеда тәрізді пішіндес және алтын-сары түсті болған. Онда екі жұп мойыншалары және тор сияқты қабық мүшелері болған. Бұл балық бастапқыда тұтқын ретінде ұсталған, бірақ кейіннен римдіктер оны Оңтүстік-Орталық Еуропада арнайы салынған үлкен тоғандарда өсірген (Дануба дельтасы аймағындағы қазбаларда қара шаянның қалдықтары табылғандығымен расталған). Аквакультура ауыл шаруашылығының пайдалы саласына айналғандықтан, оларды өсіруге күш-жігер жұмсалды, ал өсіру жүйелеріне жұмыртқалау және өсіру тоғандары енгізілді. Қара шаянның табиғи ареалы Қара теңіз, Каспий теңізі және Арал теңізіне дейін созылады. Еуропалық және Азиялық түрлері үйретілген. Үйрету нәтижесінде пайда болған түрлерге мыналар жатады: көзді қара шаян, үлкен, көздейтін қабықтары бар (сызықтық көзді – дене бойындағы қабық қатарынан басқа қабықтары жоқ; Германиядан шыққан), былғары қара шаян (арқа қанатының жанында ғана қабықтары бар) және толық қабықты қара шаян. Кой карпы (жапон тілінде 錦鯉 (nishikigoi), қытай тілінде 鯉魚 (pinyin: lĭ yú)) – 1820 жылдары Жапонияның Ниигата аймағында пайда болған әшекейлік үйретілген түрі, бірақ оның ата-анасы Шығыс Азия карпы, мүмкін C. rubrofuscus болған. Олар үйретілген карптың ұзындығы мен салмағына жете алмайды (3,2–4,8 есе диапазоны). 2013 жылы британдық балықшы Колин Смит Франциядағы Этанг-Ла-Суссей балық шаруашылығында ұстаған ең үлкен тіркелген қара шаянның салмағы алдымен шамамен және .
The common carp is native to Europe and Asia and has been introduced to every part of the world except the poles. They are the third most frequently introduced (fish) species worldwide, and their history as a farmed fish dates back to Roman times. Carp are used as food in many areas but are also regarded as a pest in several regions due to their ability to out compete native fish stocks. The original common carp was found in the inland delta of the Danube River about 2000 years ago and was torpedo shaped and golden yellow in colour. It had two pairs of barbels and a mesh like scale pattern. Although this fish was initially kept as an exploited captive, it was later maintained in large, specially built ponds by the Romans in south central Europe (verified by the discovery of common carp remains in excavated settlements in the Danube delta area). As aquaculture became a profitable branch of agriculture, efforts were made to farm the animals, and the culture systems soon included spawning and growing ponds. The common carp's native range also extends to the Black Sea, Caspian Sea, and Aral Sea. Both European and Asian subspecies have been domesticated. Variants that have arisen with domestication include the mirror carp, with large, mirror like scales (linear mirror – scaleless except for a row of large scales that run along the lateral line; originating in Germany), the leather carp (virtually unscaled except near dorsal fin), and the fully scaled carp. Koi carp (錦鯉 (nishikigoi) in Japanese, 鯉魚 (pinyin: lĭ yú) in Chinese) is a domesticated ornamental variety that originated in the Niigata region of Japan in the 1820s, but its parent species are likely the East Asian carp, possibly C. rubrofuscus. They do not reach the lengths and weights of domesticated carp, which (range, 3.2–4.8 times) The largest recorded carp, caught by British angler, Colin Smith, in 2013 at Etang La Saussaie Fishery, France, weighed The average size of the common carp is around and .
Тіршілік ету ортасы
Көптеген жағдайларға төзімді болса да, кәдімгі карп баяу ағысы бар немесе тұрған судың кең көлемін және жұмсақ, өсімдік қалдықтарымен жабылған төсетін жақсы көреді. Олар топтап жүретін балықтар, сондықтан бес немесе одан да көп балықтан тұратын топта болуды ұнатады. Табиғатта олар орташа белдеу климатында, тұщы немесе сәл тұзды суларда, pH 6,5–9,0 және 0,5%-ға дейін тұздылығы бар, температурасы ... дейін тіршілік етеді.
Although tolerant of most conditions, common carp prefer large bodies of slow or standing water and soft, vegetative sediments. As schooling fish, they prefer to be in groups of five or more. They naturally live in temperate climates in fresh or slightly brackish water with a pH of 6.5–9.0 and salinity up to about 0.5%, and temperatures of .
Диета
Қара шаян - бәсенді жейтін балық. Олар су өсімдіктері, өсімдік түбірлері мен тұқымдарымен қоректене алады, бірақ көбінесе құрттар, қабықтылылар (зоопланктон және шағалалар қоса), моллюскалар, теңіз құрттары, балық жұмыртқалары және балық қалдықтарын іздеп, су түбін қыбырлатады. Қарабалық күні бойы жейді, ең қарқынды тамақтану кеште және таң ертеде болады.
Common carp are omnivorous. They can eat a herbivorous diet of aquatic plants, plant tubers, and seeds, but prefer to scavenge the bottom for insects, crustaceans (including zooplankton and crawfish), molluscs, benthic worms, fish eggs, and fish remains. Common carp feed throughout the day with the most intensive feeding at night and around sunrise.
Көбею
Жұмыртқа салатын, ересектегі аналық карп бір рет шашырату кезінде 300 000 жұмыртқаға дейін сала алады. Карптар көбінесе көктемде шашыраса да, су температурасының жоғарылауы мен жаңбырға жауап ретінде, бір маусымда бірнеше рет шашыруы мүмкін. Шаруашылық өндірісте шашыру көбінесе гипофизация деп аталатын әдіс арқылы күшейтіледі, онда лиофилизацияланған гипофиз экстракты балыққа инъекцияланады. Гипофиз экстракты гонадотроптық гормондарды қамтиды, олар гонадалардың жетілуін және жыныс гормондарының өндірісін ынталандырады, нәтижесінде көбеюге жағдай жасайды.
An egg layer, a typical adult female can lay 300,000 eggs in a single spawn. Although carp typically spawn in the spring, in response to rising water temperatures and rainfall, carp can spawn multiple times in a season. In commercial operations, spawning is often stimulated using a process called hypophysation, where lyophilized pituitary extract is injected into the fish. The pituitary extract contains gonadotropic hormones which stimulate gonad maturation and sex steroid production, ultimately promoting reproduction.
Жауыздық
Бір шаян бір жылда миллионнан астам жұмыртқа шашады. Сондай-ақ, сүтқоректілер (оның ішінде сусар және күміс түлкі) де бар.
A single carp can lay over a million eggs in a year. and mammals (including otter and mink).
Басқа тіршілік орындарына енуі
[[Файл:Кой тамақтану, Ұлттық Арборетум. jpg|thumb|right| Койларды тамақтандыру. Кои – үйретілген карптың әсем түрлері, олар әдетте бақшадағы тоғандарда ұсталады. Коидің ата-тегі қарапайым карп деп есептелгенімен, соңғы зерттеулер оның шығыс азиялық карптан, мүмкін C. rubrofuscus-тан шыққандығын көрсетеді. 2020 жылы ғалымдар су құстары жұтқан ұрықтанған қарапайым карп жұмыртқаларының шағын бөлігінің асқазан-ішек жолынан сәуіт арылып, нәжістен алынғаннан кейін тірі қалғанын көрсетті. Құстар балық жұмыртқаларын ұнатады, ал карп тұқымдастары бір рет шағылысқанда жүздеген мың жұмыртқа туады. Осы деректер құстардың асқазан-ішек жолынан тірі қалған жұмыртқалардың аз санына қарамастан, эндозоохорияның инвазивті карп тұқымдастарының таралуының жасырын механизмдерінің бірі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Егер инвазивті балықтардың эндозоохориялық таралуы табиғи жағдайларда расталса, бұл тұщы су биоәртүрлілігі үшін маңызды сақтау мәселесіне айналуы мүмкін.
[[File:Koi feeding, National Arboretum. jpg|thumb|right| Koi feeding. The koi are ornamental varieties of domesticated carp and are kept in garden ponds. Although the koi's parent species has been considered the common carp, recent authorities believe it originates from an East Asian carp, possibly C. rubrofuscus. In 2020, scientists demonstrated that a small proportion of fertilized common carp eggs ingested by waterfowl survive passing through the digestive tract and hatch after being retrieved from the feces. Birds exhibit strong preference for fish eggs, while cyprinids produce hundreds of thousands of eggs at a single spawning event. These data indicate that despite the low proportion of eggs surviving the digestive tract of birds, endozoochory might provide a potentially overlooked dispersal mechanism of invasive cyprinid fish. If proven under natural circumstances, endozoochorous dispersal of invasive fish could be a strong conservation concern for freshwater biodiversity.
Австралия
Карп Австралияға 150 жылдан астам бұрын әкелінген, бірақ "Булларра" штаммы 1960 жылдары пайда болғанға дейін зиянды түр деп есептелмеген. 1974 жылы болған үлкен су тасқынының нәтижесінде Мюррей-Дарлинг бассейнінде кеңінен тарағаннан кейін, Оңтүстік Австралияда осы түрді табиғатқа қайта жіберу қылмыс болып саналады. Австралиялық компания карптан өсімдіктер үшін тыңайтқыш өндіреді. Тасманиядағы Крессент көлінен химиялық заттарды пайдаланбастан, шағын колонияны жоюға жасалған тыракел сәтті аяқталды, бірақ бұл ұзақ мерзімді, қымбат және күшті жұмыс түрді орныққаннан кейін қауіпсіз жою мүмкіндігі мен қиындығының мысалы болып табылады. Қоршаған ортаға зиянды болуы мүмкін саналарлық бір ұсыныс – қарапайым карптың санын оларды карпқа тән кои герпес вирусына, оның жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ұқтыру арқылы бақылау. 2016 жылы Австралия үкіметі бұл вирусты Мюррей-Дарлинг бассейніне жіберу жоспарларын жариялады, мақсаты – су жүйесіндегі инвазивті қарапайым карптың санын азайту. Дегенмен, 2020 жылы бұл жоспардың тиімді болмайтыны анықталды. CSIRO сондай-ақ, тек еркек ұрпақ беретіндей етіп карптың генетикалық модификациясын жасау әдісін әзірледі. Бұл ұрпақсыз карп әдісі Австралияның су жолдарынан карпты толық жоюға үміт береді.
Carp were introduced to Australia over 150 years ago but were not seen as a recognised pest species until the "Boolarra" strain appeared in the 1960s. After spreading massively through the Murray–Darling basin, aided by massive flooding in 1974, In South Australia, it is an offence for this species to be released back to the wild. An Australian company produces plant fertilizer from carp. Efforts to eradicate a small colony from Lake Crescent in Tasmania, without using chemicals, have been successful, but the long term, expensive and intensive undertaking is an example of both the possibility and difficulty of safely removing the species once it is established. One proposal, regarded as environmentally questionable, is to control common carp numbers by deliberately exposing them to the carp specific koi herpes virus with its high mortality rate. In 2016, the Australian Government announced plans to release this virus into the Murray–Darling basin in an attempt to reduce the number of invasive common carp in the water system. However, in 2020, this plan was found to be unlikely to work. The CSIRO has also developed a technique for genetically modifying carp so that they only produce male offspring. This daughterless carp method shows promise for totally eradicating carp from Australia's waterways.
Солтүстік Америка
1831 жылы Америка Құрама Штаттарына кәдімгі карп әкелінді. XIX ғасырдың соңында үкімет оларды бүкіл елде тағамдық балық ретінде таратты, бірақ қазір АҚШ-та олар сирек жетіледі, себебі олар зиянкестер саналады. Австралиядағыдай, олардың енгізілуі қоршаған ортаға теріс әсер етеді. Юта штатында Юта көліндегі кәдімгі карптардың саны 75 пайызға дейін азаятыны күтілуде, миллиондаған карпты аулау үшін торлар қолданылып, оларды жейтін адамдарға тарату немесе тыңайтқышқа өңдеу жоспарлануда. Бұл, өз кезегінде, жергілікті маусымдық сорғыш балықтың азайып бара жатқан популяциясының қалпына келуіне мүмкіндік береді. Басқа бір бақылау әдісі – оларды шағылысу үшін пайдаланатын салаларда желілермен ұстап, балық өлтіретін ротенонға ұшырату. Бұл әдіс 24 сағат ішінде олардың зиянын азайтып, жергілікті өсімдіктер мен қажетті балық түрлерін едәуір арттырады. Сондай-ақ, жергілікті балықтардың жас карпты оңай жем жеуіне жағдай жасайды. Кәдімгі карптың Канаданың Британ Колумбия провинциясына көршілес Вашингтон штатынан әкелінген деп есептеледі. Олар алғаш рет 1912 жылы Оканаган аңғарында байқалды, сонымен қатар олардың санының жылдам өскені де анықталды. Қазіргі уақытта карптар төменгі Колумбияда (Arrow Lakes), төменгі Кутенэйде, Кеттлде (Кристина көлінде) және Оканаган жүйесінің барлық аймақтарында таралған.
Common carp were brought to the United States in 1831. In the late 19th century, they were distributed widely throughout the country by the government as a food fish, but they are now rarely eaten in the United States, where they are generally considered pests. As in Australia, their introduction has been shown to have negative environmental consequences. In Utah, the common carp's population in Utah Lake is expected to be reduced by 75 percent by using nets to catch millions of them, and either giving them to people who will eat them or processing them into fertilizer. This, in turn, will give the declining population of the native June sucker a chance to recover. Another method of control is to trap them with seine nets in tributaries they use to spawn, and exposing them to the piscicide rotenone. This method has been shown to reduce their impact within 24 hours and greatly increase native vegetation and desirable fish species. It also allows native fish to prey more easily on young carp. Common carp are thought to have been introduced into the Canadian province of British Columbia from the neighboring Washington state. They were first noted in the Okanagan Valley in 1912, as was their rapid growth in population. Carp are currently distributed in the lower Columbia (Arrow Lakes), lower Kootenay, Kettle (Christina Lake), and throughout the Okanagan system.
Тамақ пен спорт ретінде
Суреті: Оң жақта Преспа көлінің карпы, дайындалған күйінде. Қытайда өндірілетін қарапайым карптың жылдық тоннажы, басқа циприндерді ескермегенде, бүкіл әлемде аквакультурада өндірілетін барлық басқа балықтардың, мысалы, форель мен лосось салмағынан асып түседі. Жыл сайын шамамен үш миллион тонна өндіріледі, бұл 2002 жылы барлық өсірілетін тұщы су балықтарының 14% құрайды. Қытай карп өндірісінің шамамен 70% құрайтын ең ірі коммерциялық өндіруші болып табылады. Карпты басқа да көп таралған балықтармен араластырып, еврей асханасында танымал гефильте балығын жасайды. Кәдімгі карп Еуропаның көптеген аймақтарында балық аулаушылардың арасында өте танымал, ал АҚШ-та да олардың аулау нысаны ретіндегі танымалдылығы бірте-бірте артып келеді (дегенмен, олар көбінесе зиянкестер саналады және АҚШ-тың көп бөлігінде жойылған), сондай-ақ Канаданың оңтүстігінде де оларға қызығушылық танылады. Карпты найза, садақ және жеңіл сыммен балық аулаушылар да жақсы көреді. АҚШ-та карпты көбінесе тамақ ретінде пайдаланбайды. АҚШ тұтынушыларының көп бөлігі карптан бас тартады, себебі олар бүтін балықты пісіруге қарағанда филеленген балықты көбірек жақсы көреді. Карптың кішкентай бұлшық еттік сүйектері бар, олар Y сүйектері деп аталады, сондықтан оларды бүтін балық еті ретінде пісіруге болады. Римдіктер карп шаруашылығымен айналысқан, және бұл көлдік мәдениет Еуропаның монастырьларында және бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді. Қытай, Корея және Жапонияда карп шаруашылығы Яёи кезеңінде (б.з.д. 300 – б.з. 300) басталған.
thumb|right|Lake Prespa carp, as served. The annual tonnage of common carp produced in China alone, not to mention the other cyprinids, exceeds the weight of all other fish, such as trout and salmon, produced by aquaculture worldwide. Roughly three million tonnes are produced annually, accounting for 14% of all farmed freshwater fish in 2002. China is by far the largest commercial producer, accounting for about 70% of carp production. Carp are mixed with other common fish to make gefilte fish, popular in Jewish cuisine. Common carp are extremely popular with anglers in many parts of Europe, and their popularity as quarry is slowly increasing among anglers in the United States (though they are still generally considered pests and destroyed in most areas of the U. S.), and southern Canada. Carp are also popular with spear, bow, and fly fishermen. In the United States, carp is mostly ignored as a food fish. Almost all U. S. shoppers bypass carp, due to a preference for filleted fish as opposed to cooking whole. Carp have smaller intramuscular bones called y bones, which makes them a whole fish species for cooking. The Romans farmed carp and this pond culture continued through the monasteries of Europe and to this day. In China, Korea, and Japan, carp farming took place as early as the Yayoi period (c. 300 BC – AD 300).