Кіріспе
Түркияның Стамбул қаласында Алтын мүйізден өтетін Галата көпірі (Galata Köprüsü, ) – Түркияның Стамбул қаласында Алтын мүйізді жалғап тұрған көпір. Әсіресе 19-шы ғасырдың соңынан бастап, бұл көпір түрік әдебиетінің, театрының, поэзиясының және романдарының маңызды бөлігі болды. Қазіргі Галата көпірі – 19-шы ғасырдың басынан бері Фатих ауданындағы Эминону мен Бейоғлу ауданындағы Қарақойды байланыстырып келген көпірлердің кезегіндегі соңғысы. Аталмыш көпір, осы орында тұрған бесінші көпір, 1994 жылы салынды. Көпір, Алтын мүйіздің солтүстік жағалауында орналасқан Галатаның (Қарақойдың бұрынғы атауы) құрметіне аталды.
The Galata Bridge (Galata Köprüsü, ) is a bridge that spans the Golden Horn in Istanbul, Turkey. From the end of the 19th century in particular, the bridge has featured in Turkish literature, theater, poetry and novels. The current Galata Bridge is just the latest in a series of bridges linking Eminönü in the Fatih district and Karaköy in Beyoğlu since the early 19th century. The current bridge, the fifth on the same site, was built in 1994. The bridge was named after Galata (the former name for Karaköy) on the northern shore of the Golden Horn.
Тарих
Алтын мүйізден өтетін алғашқы көпір VI ғасырда Ұлы Юстинианның тұсында, қаланың батыс шетіндегі Феодосия жер қабырғаларының жанындағы аймаққа жақын салынған. 1453 жылы, Константинополь құлау алдында, түріктер кемелерін су арқылы қатар тізеп, жылжымалы көпір құрастырды, осылайша әскерлері Алтын мүйіздің бір жағынан екінші жағына өте алды. 1502–1503 жылдары Сұлтан Баязид II қазіргі орналасқан жерде көпір салу жоспарларын сұрады. Леонардо да Винчи үш белгілі геометриялық қағиданы – иілген арканы, параболалық қисықты және кілт тасты арканы – пайдаланып, Алтын мүйізден өтетін, бұрын-соңды болмаған бір құрылымдық ұзын көпірді жобалады. Егер ол салынған болса, бұл әлемдегі ең ұзын көпірге айналар еді. Бірақ Сұлтан бұл жобаны бекітпеді. Тағы бір итальян суретшісі, Микеланджело да жобаға қатысуға шақырылды, бірақ ол ұсыныстан бас тартты, және Алтын мүйізден көпір салу туралы идея 19 ғасырға дейін тоқтап қалды. 2001 жылы қазіргі заманғы суретші Вебьёрн Санд Норвегияның Осло қаласының жанында Леонардоның көпір дизайнының кішірейтілген нұсқасын салды. Бұл Леонардоның эскизіне негізделген алғашқы инженерлік жоба болды.
Хайратие көпірі
XIX ғасырдың басында Махмуд II (1808–1839) Алтын мүйізден жоғары, Азапкапы мен Ункапаны арасында көпір салдырды. Бұл көпір Хайратие (ағылшын тілінде – Игілік) деп аталып, 1836 жылдың 3 қыркүйегінде ашылды. Жобаны жақын маңдағы Касымпашадағы әскери-теңіз арсеналының жұмысшылары мен құралдарын пайдалана отырып, вице-адмирал Февзи Ахмет Паша жүзеге асырды. Лутфи тарихы бойынша бұл көпір бір-бірімен байланысқан понтондардан тұрғызылған және шамамен екі метрдей ұзын болған.
Екінші көпір
1863 жылы бұл көпір Сұлтан Абдулазиздің (1861–1876) бұйрығымен Этем Пертев-паша салған екінші ағаш көпірмен алмастырылды, бұл Наполеон III-нің Стамбулға сапары алдында жүзеге асырылған инфрақұрылымдық жақсартулардың бір бөлігі болды.
Үшінші көпір
1870 жылы үшінші көпірді салу үшін француз компаниясы Forges et Chantiers de la Mediteranée компаниясымен келісімшарт жасалды, бірақ Франция мен Германия арасындағы соғыс басталғандықтан жоба кешіктірілді. 1872 жылы бұл жұмыс британдық G. Wells фирмасына тапсырылды. 1875 жылы аяқталған бұл көпір ұзын және кең болды, ол 24 понтонға тірелді. Оның құны 105 000 алтын лираны құрады және 1912 жылға дейін пайдаланылды. Содан кейін ол ескі Cisr i Atik көпірінің орнына жоғары ағысқа сүйретілді.
Төртінші көпір
Төртінші Галата көпірі (түрікше Eski Köprü; әд. "Ескі көпір") 1912 жылы неміс фирмасы Hüttenwerk Oberhausen AG 350 000 алтын лираға салды. Бұл қалқымалы көпірдің ұзындығы да, ені де зор болған. Көпір 12 бөліктен тұрды: 2 құрлықтағы бөлік 17 метрлік, 9 бөлік шамамен 40 метрлік, ал орталық бөлігі 66,7 метрлік, осының арқасында көпірді жылжытуға болады. 1930 жылға дейін көпірден төлем алынды. Төртінші көпірдің астында барлар мен мейрамханалар орналасқан. Ол Түркияның қазіргі заманғы рок музыкасының дамуына ықпал еткен маңызды орын ретінде танымал, себебі онда әйгілі Кеманчи бары болған. Duman, MFÖ, Şebnem Ferah және Teoman сияқты қазіргі түрік рок-топтары мен әншілері өздерінің қалыптасу жылдарын Кеманчиде өткізді. 1992 жылы өрттен ауыр зақымданғаннан кейін бір аптадан соң бастапқы орнынан сүйретілді. Өрт кезінде төртінші көпірдің жанында бесінші, қазіргі көпір салынып жатқан еді, ал төртінші көпірді жақын арада тоқтату жоспарланған. Сүйреу кезінде көпірдің бір бөлігі құлап, зақымдалды. Көпір түрік билігі тарапынан екінші дәрежелі мәдени мұра ретінде танылды. Сүйреуден кейін көпірдің 3 бөлігі жоғалып кетті. Жөндеу жұмыстарынан кейін 2002 жылы Айвансарай мен Хаскөй арасында ескі көпірдің қалған бөліктері қайта пайдаланылды. 2012 жылдың шілдесінен қазан айына дейін жөндеуден өткен Халич көпіріндегі қозғалысты жеңілдету үшін көпір жеке көліктерге ашылды. Көпір кемелердің өтуіне мүмкіндік бермегендіктен, су айналымын бұзып, Алтын мүйіздегі тазалау жұмыстарын тоқтатты, сондықтан 2012 жылы көпірдің орталық бөлігі жағалауға жақын сүйретілді. Екінші рет сүйрегеннен кейін бұрынғы дүкендер мен мейрамханаларды қарапайым халық басып алды, ал көпір жайлап қалды. 2016 жылы көпірдің көп бөлігі Халич кеме жасау зауытына [tr] және Тузла кеме жасау зауытына тасымалданды. Хаской/Балат жағалауындағы қалған 50 метрлік бөлік жөндеусіз қалды.
Бесінші (қазіргі) көпір
Бесінші Галата көпірін түрік құрылыс компаниясы STFA бұрынғы көпірден бірнеше метр қашықтықта, Каракой мен Эминену арасында салды және 1994 жылдың желтоқсанында аяқтады. Оны GAMB (Göncer Ayalp Engineering Company) компаниясы жобалап, құрылысын қадағалады. Бұл - ашылмалы көпір, ұзындығы ... метр және негізгі аралығы ... метр. Көпірдің палубасы кең, әр бағытта екі көлік жолағы және бір жаяу жүргінші жолы бар. Оның ортасымен өтетін трамвай жолдары T1 трамвайының Багчилардан, батыс маңынан Кабатасқа, Долмабахче сарайынан бірнеше блокқа дейін қатынайтындығына мүмкіндік береді. 2003 жылы көпірдің астына, төртінші көпірдің астындағы бұрынғы шала-шарпы мейрамханаларды еліктеп, бірнеше мейрамханалар орналастырылды.
Мәдениет
Галата көпірі ұзақ жылдар бойы Осман империясының император сарайы мен басты діни және әлеуметтік мекемелері орналасқан ескі Стамбул қаласы мен, халқының көп бөлігі мұсылман емес болған және шетелдік саудагерлер мен дипломаттар тұрған Бейоғлу аудандары арасындағы символдық байланыс рөлін атқарды. Пайами Сафаның "Фатих-Харбие" романында жазғандай, көпір арқылы Фатихтен Харбиеге өткен адам басқа өркениет пен мәдениетке қадам басатын. Көпір 19 ғасырдың соңындағы Константинополь туралы көптеген естеліктерде кездеседі, әсіресе Эдмондо Де Амицистің "Константинополь" еңбегінде, онда ол түрлі нәсілдерден келген сан алуан адамдарды көрнекті түрде сипаттайды. Көпір Вирджиния Вульфтің "Орландо" романында да айтылады, бірақ кітапта көрсетілгендей, ол 16 ғасырда мүлде болған емес. Кейбір болжамдар бойынша, бридж карта ойыны осы атты британдық әскерлердің сүйікті кофеханаларына бара жатқанда Галата көпірінен өту салдарынан алған деседі.
Танымал мәдениетте
2008 жылы жарық көрген Герт Мактың шағын кітабы "Көпір" толығымен осы көпірге және оның ішінде және төңірегінде күнкөріс табатын көптеген адамдарға арналған. Галата көпірінің романтикалық келбеті, әдебиеттегі орнынан бөлек, көптеген суреттер мен гравюралардың тақырыбына айналды. Британдық жазушы Бен Элтонның уақыт саяхаты туралы "Уақыт және қайта уақыт" романының бірінші тарауы Галата көпірінде өтеді. Думан тобының алғашқы альбомы "Eski Köprünün Altında" және осы альбомдағы "Köprüaltı" әні төртінші көпір туралы баяндайды. 2005 жылғы "Истанбұл әңгімелері" фильмінде көпір соңғы 10 минутта көрсетіледі. Сондай-ақ бөлімдері де көрсетілген.