Кіріспе

Марк 12 – Христиан Киелі кітаптарының Жаңа Өсиетінен Марк Ізгі хабарының он екінші тарауы. Онда Исаның Иерусалим ғибадатханасындағы үйретуі жалғасады және Зұлым шаруалар туралы парабола, Исаның парызшылар мен Ирод жақтастарымен Цезарьға салық төлеу туралы пікір таласы, сондай-ақ саддукейлермен соңғы заманда қайта тірілуге лайық адамдардың мәні туралы дебаттар келтірілген. Бұдан бөлек, Исаның ең үлкен бұйрығы, Мәсіхтің Дәуіт патшамен байланысы туралы сөздері, заң оқытушыларын айыптауы және кедей жесірдің құрбандықтарын мақтауы жазылған. Марк Ізгі хабарының уақыт бойынша ретімен қарағанда, бұл оқиғалар Марк 11:27-33-те Исаның билігіне күдік тудырудан кейін, оның ғибадатханаға үшінші рет бару кезінде болған, және дәстүр бойынша Қасиетті сейсенбі күнімен байланыстырылады.

Мәтін

Бастапқы мәтін Койне грек тілінде жазылған. Бұл тарау 44 аятқа бөлінген.

Зұлым егіншілер туралы астарлы әңгіме

Иса, Марқ 11:27-33-те Санхедриннің бас діни қызметкерлерімен өкілеттігі туралы пікір таласынан кейін, "оларға" ("бас діни қызметкерлер, дін мұғалімдері және ақсақалдар") параболалармен (εν παραβολαις, en parabolais, көпше түрде) сөйлейді. Мәтін 12:1-11-де Мәтін 12:1-11-де екі ұлдың және тойға шақырылғандардың параболалары сияқты бірнеше параболаларды жазады, ал Марқ тек біреуін баяндайды:

Бір адам жүзімдік отырғызып, оның айналасына қоршау жасады, шарап сақинасы үшін орын қазды және мұнара салды, оны бақташыларға жалға берді және алыс елге кетті. Уақтысы келгенде ол бақташылардан жүзімдіктің жемісін алу үшін құл жіберді. Олар оны ұстап алып, ұрып, бос қайтарды. Одан кейін ол оларға тағы бір құл жіберді, олар оның басына тас лақтырып, жаралады және ар-намысын қорлап қайтарды. Одан кейін ол тағы бір құл жіберді, олар оны өлтірді, сондай-ақ көптеген басқаларын да, біреулерін ұрып, біреулерін өлтірді. Соңғы ұлы, сүйіктісі бар екенін білген ол, оны да соңғы болып оларға жіберді, "Олар менің ұлымды құрметтейтін болады" деді. Бірақ бақташылар өзара: "Бұл - мұрагер! Келіңдер, оны өлтірейік, сонда мұра біздікі болады", - деді. Олар оны ұстап алып, өлтірді және жүзімдіктен тысқары лақтырып тастады. Енді жүзімдіктің иесі не істейді? Ол келіп, бақташыларды өлтіріп, жүзімдікті басқаларға береді. Осы жазбаны оқымадыңыз ба: "Құрылысшылар қабылдамаған тас енді үйдің басты бұрышы болды. Бұл Құдайдың ісі, біздің көзімізде таңғажайып". (11:11)

Аталған жазба – 118:22-23-тегі Псалмнан алынған цитата, үш паломниктік мерекеге арналған процессиялық псалм, сонымен қатар Иса Иерусалимге кірген кезде халықтың айқайлауының көзі болды: "Иеміздің атынан келгенге құтты болсын!". Тас туралы цитата – Псалмдардың Септуагинта нұсқасынан алынған, Иса мен Израильдегі яхудилер бұл нұсқаны қолданбаған болуы мүмкін. Алайда Марқ, Ескі өсиетке қатысты Септуагинтаны анық пайдаланған, оны өз аудиториясы үшін қолданған болуы мүмкін, өйткені олар грек тілінде сөйлеген, немесе ауызша және/немесе жазбаша көздерін нақтылау үшін. Марқтың жазғандары тарихи тұрғыдан сенімді деп санайтындар үшін бұл болжамдар Исаның білімінің күшін көрсетеді. Пауыл да Римдіктерге 9:33-те Исаны "тасқа" теңейді, бірақ Ишая 8:14 және 28:16-дан цитаталар келтіреді. Әрекеттер кітабы 4:11-де Петірдің Исаға қатысты осы Псалмды қолданғаны жазылған. 1 Петір 2:6-да Ишая мен Псалмға сілтеме жасайды, бірақ көптеген ғалымдар, барлығы емес, бұл хатты елші Петірдің өзі жазғанын мойындамайды. Англикан епископы Том Райт бұл параболаны Марқта жазылған Исаның алғашқы параболасымен, яғни себуші туралы параболамен салыстырады. Сол параболада "бір тұқым түсіп, екіншісі, үшіншісі сәтсіз аяқталады, бірақ соңында егін жиналады", ал бұл параболада бір құл жіберіледі, содан кейін екіншісі, бірақ соңғы хабаршы, жүзімдік иесінің ұлы келгенде, "зор ұятқа қалумен өлтіріледі". Марқ олардың ("бас діни қызметкерлер, дін мұғалімдері және ақсақалдар") Исаның олар туралы айтып тұрғанын "түсінгенін" және оны тұтқындауға тырысқанын, бірақ халықтың қорқуынан одан бас тартқанын айтады. Бұл өткелді аллегория ретінде қарастыруға болады: бақташылар – діни қызметкерлер мен ұстаздар, мүмкін, жалпы яһуди билігі. Бұл сөз сонымен қатар бүкіл адамзатқа метафора болуы мүмкін. Көптеген қазіргі аудармалар "бақташылар" терминінің орнына "жалдамалы жұмысшылар" немесе "жалдаушы шаруалар" терминдерін қолданады. Жүзімдіктің иесі – Құдай. Құлдалардың кең таралған түсіндірмесі – пайғамбарлар немесе Құдайдың барлық хабаршылары, ал жұртшылық, немесе христиандар – жүзімдік берілген "басқалар". Жүзімдік – Израиль, немесе Құдайдың Ыбырайымға берген уәдесі. Иесінің ұлы – Иса. және 9 крещение рәсімінде және Дағуада. Ишая 5 Құдайдың жүзімдігі туралы ұқсас тіл қолданады, сондай-ақ Марқ 2:22-дегі жаңа торсық шарап туралы айтылған сөздер. Табиғи өсім, Исаның Марқ 4-тегі қыша дәні және жасырын өсетін тұқым туралы параболалары сияқты, Марқтың аудиториясы үшін табиғи түсінікті метафора болған болуы мүмкін, өйткені ежелгі әлем негізінен ауыл шаруашылығымен айналысқан. Бұл парабола Томаның Ізгі хабарында да кездеседі.

Рим патшасына салық төлеу

Олар (бас ділдер, кітапханашылар және ақсақалдар) Исаға бірнеше парызшылдар мен Иродтың жақтастарын жіберді. Олар Исаны тұзаққа салу үшін, римдіктерге салық төлеу керек пе деп сұрайды, осылайша оған жалған мақтау айтып, үміт сыйлайды. Бұл екі топ бір-біріне қарсы болғандықтан, Марк олардың Исаға қарсы бірлесіп әрекет етуін көрсету арқылы оған деген қарсылықтың қаншалықты күшті екенін көрсетеді. Марк бұрын 3:6-да олардың бірге жұмыс істегенін айтқан. Ирод Антипаның жақтастары, Ирод Антипа осы мерекеге Иерусалимге келгенде оныңмен бірге болған болуы мүмкін. Протестант теологы Генрих Мейер (argeuō, "тұзақ") сөзінің аң аулау термині екенін атап өтеді. және Лұқа (20:20-26). Марк айтқан нәрсе Матай айтқанға қарағанда "қайта қысқа және айқын" деп сипатталған. Даррел Андерсон және Тиммоти Паттон.

Қайта тірілу мен неке

Исаның қарсыластары енді қайта тірілуді мойындамайтын саддукейлерге көшті. Саддукейлер тек Тораның бес кітабын құдайлық шабытпен жазылған деп қабылдады. Яһуди левират заңы немесе Йиббум бойынша, егер ер адам қайтыс болса және оның әйелі ұл тумаса, оның бауыры оған үйленуге міндетті. Саддукейлер мысал келтіріп, әйелдің осылай жеті күйеуге ие болғанын айтады: [қайта тірілу болса], ол қайсысына тиесілі болады? Өйткені олар «Киелі кітаптарды және Құдайдың күшін» түсінбейді. Иса олардың «Киелі кітаптарды және Құдайдың күшін» түсінбейтінін айтады және қайта тірілгеннен кейін ешкім үйленбейтінін, «ол көктегі періштелер сияқты болады» деді. Енді өлгендердің қайта тірілуі туралы: сіз Мұса кітабында, жанып тұрған бұтаның хикаясында Құдай оған: «Мен – Ыбырайымның, Ысқақтың және Яқуптың Құдайымын!» дегенін оқымадыңыз ба? Ол – өлілердің емес, тірілердің Құдайы! Сіз қатты қателесіңіз!» (25-27) Жанып тұрған бұта туралы оқиға Шығу кітабының 3-тарауында кездеседі, яғни саддукейлер мойындайтын киелі мәтіндердің ішінде. Өлгендердің қайта тірілуіне сену ежелгі еврей ойларында салыстырмалы түрде жаңалық болды, ал Иса бұл сенімді саддукейлерге қарсы қорғайды, олар оны жалған жаңалық деп есептейді. Ол Құдайдың Синай тауында Мұсаға айтқан сөздерін келтіріп, олардың өлімінен кейін де бар екенін көрсетеді, сонымен қатар қайта тірілу туралы ілімнің бастапқыдан-ақ киелі кітаптарда бар екенін көрсетеді. Иса саддукейлердің «үлкен қателік жасағанын» айтады. Мейер бұл мәлімдеменің «құрметті сөздеріне» (polu planasthe) Textus Receptus-тағы қосымша сөздердің қажеті жоқ екенін атап өтті, яғни «сендер де» (humeis oun). Марк ішінде Иса бір қызды қайта тірілтті және өзінің өлімі мен қайта тірілуін болжады, мысалы 8:31-де, бірақ қайта тірілудің мәнін тереңінен талқыламады. Иса бұл жерде негізінен бұл сенімді қорғайды, бұл Марк жазғандардың аудиториясы бұл туралы бұрыннан білетінін көрсетеді. Пауыл 1 Коринфтіктер 15-тарауында дененің қайта тірілуін сипаттап, оның қазіргі адамдардың физикалық табиғатынан түбегейлі өзгеше болатынын айтады. Иса Тома ішінде мәңгілік өмірді дәлелдеу үшін, адам тамақтанғаннан кейін өлі тағамның денеде тірі материяға айналатынына негізделген аргумент келтіреді. Философиялық тұрғыдан алғанда, Исаның өлгендердің қайта тірілуі туралы аргументінің дұрыстығы жанып тұрған бұта туралы оқиғаның дұрыстығына байланысты, яғни егер Құдай шынымен де осылай айтса және осылай мағына берсе, онда Құдай ешқашан қателеспейтіндіктен, өлімнен кейін өмір болуы мүмкін. Парисайлар да өлгендердің қайта тірілетініне сенген.

Ең ұлы өсиет

Исаның жауабын естіген жақын маңдағы бір кітапханашы келіп, одан: "Құдайдың ең ұлы бұйрығы қандай?" - деп сұрады. Иса: "Бірінші бұйрық: Тыңда, Израиль! Тәңір, біздің Құдайымыз – жалғыз Тәңір! Барлық жүрегіңмен, бар жаныңмен, бар санаңмен және бар күшіңмен Тәңір, Құдайыңды сүй! Осы – бірінші бұйрық. Ал екіншісі де осыған ұқсас: Өзіңді қалай сүйсең, көршіңді де солай сүй. Бұлардан артық ешқандай бұйрық жоқ," - деп жауап берді. Иса осы жерде Ескі Ұзақ кітаптың 6:4-5 және Леуіліктер кітабының 19:18 аяттарын келтірді. Осы екі бұйрықты сүйіспеншілікпен байланыстырып, басқаларды сүюді Құдайды сүюмен бір деңгейге қою – Исаның теологиялық жаңалықтарының бірі болды. Сондай-ақ, Дидахе 1.2 қараңыз. Еврей энциклопедиясының Иса туралы мақаласы, бұл Исаның Дидахеді еврей түрінде білгенін және мақұлдағанын көрсетеді деп тұжырымдайды. Марк бұл жазбаны Исаның өлімінен кейін шамамен қырық жыл өткен соң жазған, бұл сол кездегі христиандардың әлі де еврей дұға форматын, яғни күнделікті дұғаларды қолданғанын көрсетеді. Көптеген ерте христиандар Исаның үйретіктерін еврей теологиясының мәнін түйіндейтін нәрсе деп қарады, діннің ритуалдық элементтерінен гөрі. Пауыл Ғалаттықтарға 5:14 және Римдіктерге 13:9 аяттарында Леуіліктер кітабынан алынған осы цитатаны заңды қорытындылау үшін пайдаланады. Сондай-ақ, Ұлы Хиллелге қараңыз. Сол адам келісіп, осы бұйрықтарды сақтау құрбан шалудан жақсы дейді, сонда Иса оған: "Сен Құдайдың Патшалығынан алыс емессің" (34) дейді. Бұл Исаның қарсыластарына (немесе парызшылдарға) жеткен жеңісі сияқты көрінеді, өйткені Марк бұл олардың Исаға қойған соңғы сұрағы болғанын айтады. Құдайға "жақын болмау" – Құдай туралы білімге жақын болуды білдіреді. Ал кейбіреулер "алыстықты" Құдайдан, мүмкін, тіпті Исадан алыстау ретінде түсіндіреді.

Көпшілікке тәлім беру

Иса ғибадатханада дәріс беруін жалғастырды. Бұл, әдетте, ғибадатхананың шығыс қабырғасында болған болуы мүмкін. Қарсыластарының құрсауын жеңгеннен кейін, Иса өзінің сұрағын қояды. Ол халыққа: «Дін ғалымдары Мәсіхтің Дәуіттің ұлы деулері неге?» – деп сұрайды. Дәуіттің өзі Киелі Рухтың ықпалымен: «Жаратқан Ием (Йехова) Менің Иемнен (Адамнан): «Жауларыңды табаның астына жаратқанша, оң жағыма отыр» – деді», – деп айтқан. Дәуіттің өзі Оны «Ием» деп атады. Олай болса, Ол қалай оның ұлы бола алады?» – деді. Бұл сөздер Дәуіттің өзі жазған деп саналатын 110-забурдың 1-тарауынан алынған. Бұл забур ежелгі Израиль мен Иудея патшаларының тәж кигізілу рәсімінде оқылған. Бұл үзінді көптеген пікірталас тудырды. Бұл – Дәуітке Құдайдан берілген уәде. Бірінші «Иеміз» – Құдай, ал екінші «Иеміз» яхудилер, кейіннен христиандар Мәсіхке қатысты деп есептеді. Дәуіт Мәсіхті «Ием» деп атағандықтан, Мәсіх Дәуіттен жоғары болуы керек. «Ұл» сөзі «әке» сөзі сияқты билік мәнін білдіреді, сондықтан «ұл» терминін қолдану арқылы Мәсіх Дәуіттен төмен екенін айта алмаймыз. Иса Мәсіх Дәуіттің биологиялық мұрагері емес, немесе Дәуіттің мұрагері ғана емес, Мәсіхтің патшалығы Дәуіттің саяси патшалығының жалғасы емес, одан да жоғары екенін айтып отыр ма? Мәсіх Дәуіттің әулетінен шығуы керек, өйткені Мәтей мен Лұқа Исаның шежіресін осыны көрсету үшін пайдаланды. Марқ шежіресін де, бойжеткен қыздықты да жазбаған. Кейбіреулер бұл Марқтың Исаның кедей отбасында туғанын түсіндіру әрекеті деп санайды, соның арқасында Ол Мәсіх бола алады. Қазіргі заманғы сыншыл ғалымдардың көпшілігі Лұқа мен Мәтейдің шежірелерін қабылдамайды, сондықтан Иса Дәуіттен шыққан деп мәлімдемеген, осылайша Исаның осы мәселеге қатысты түсіндірмесі осылай болады деген пікірде. Алайда Марқ Исаның Дәуіттің ұрпағы екенін айтатын сияқты. Марқ 11:10-да Исаның Дәуіттің патшалығын әкелгені айтылған. Марқ 3:11 және 5:7-де джендерлер Оны Құдайдың Ұлы деп атады. Петір Оны Марқ 8:29-да Мәсіх деп атады. 10:47-де Иса туралы тікелей айтпаса да, соқыр сұранышкер Бартимей Оны Дәуіттің ұлы деп атады, бұл Марқтың Мессиандық құпия тақырыбына сай келетін қызықты таңдауы болды. Иса өзін көбінесе «Адам Ұлы» деп атады. Иса Марқ 14:61-62-де өзінің Мәсіх және «Бақыттының Ұлы» екенін нақты айтады, ал Марқ 15:2-де Пилатқа өзінің яһудилердің Патшасы екенін айтады: «Сен өзің айтып тұрсың», – деп жауап берді. Марқ Исаның Дәуіттің мұрагері және оның орнын басуы туралы пайғамбарлық етілген яһуди Мәсіхі екенін көрсету үшін жазған. Ол Мәсіх Дәуіттен шыққан, оның әулетінен болсын, болмасын, жоғары екенін айтты ма? Егер Мәсіх шынымен де Құдай болса, онда оның мәртебесі кез келген әулеттің мәртебесінен жоғары. Мәтей де, Лұқа да бір оқиғаны пайдаланды, бұл олардың Мәтей 1 және Лұқа 3 жазбаларындағы Дәуіт патшаның ұрпағы екендігіне қайшы келмейтінін көрсетеді. Елшілердің істері 2:34-35-те Петір Исаға қатысты осы сөздерді қолданды. Пауыл осыған 1-Қорынттықтарға 15:25-те сілтеме жасайды. Пауыл Колостықтарға 3:1 және Римдіктерге 8:34-те де осыған сілтеме жасауы мүмкін, онда ол Құдайдың оң жағындағы «Мәсіхті» айтады. Бұл сөздер 1-Хабарыстан 1:13-те де кездеседі. Иса дін ғалымдарын байлықтары, әсем киімдері және мақтандылықтары үшін айыптайды. «Олар жесірлердің үйлерін жеп қояды және көзге түсу үшін ұзақ дұға оқиды. Мұндай адамдар қатты жазаланады». Марқ 12:39-да Исаның ғибадатханада дәріс бергенімен, «ғибадатханадағы ең маңызды орынға» отырғаны айтылған. Кейбір жазушылар осы үзіндіні антисемитизмді ақтау үшін пайдаланды, бірақ Иса олардың дінін емес, іс-әрекеттерін сынап отырғаны анық. Дін ғалымдары бүгінгі заманғы адвокаттарға ұқсайды, өйткені яһудилердің діни кодексі негізінен яһуди заңдарынан тұрады. Заң ғалымдары бүгінгі судьялар сияқты заңдардың мағынасын түсіндірді. Олар бүгінгі заманғы заң фирмалары сияқты бай клиенттерге қол жеткізу үшін ғана жақсы беделге ие болуға тырысады. Исаның олардың «жазаланатынын» айтуы олардың басқаларға жасаған жамандықтары үшін жазаланатынын көрсетеді.

Жесір әйелдің жармасы

Иса ғибадатхана қазынасына садақа шашу үшін адамдар жиналған жерге барып, байлардың ірі сомадағы садақаларына қарағанда, жесір әйелдің "екі шағын мыс тиын, бір тиынның бір бөлігіне де жетпейтін" садақасын мақтайды. "Ақиқатты айтамын, осы кедей жесір бәрінен де көп салды. Олардың бәрі өз байлықтарынан берді, ал ол өзінің кедейлігінен барлығын – тіршілікке жеткілікті ақшасын салды." Ол екі лепта немесе мита, ең төмен құнды мыс тиынды береді. Иса оның садақасын байлардың садақаларынан артық деп бағалайды, себебі ол өзінің барлығын берді, ал байлар тек қана шамасы келгенін ғана берді. Оның толық құрбандығы Исаның өзінің өмірін толығымен құрбан етуінің алға тартуы болуы мүмкін. Марк пенни үшін қолданылатын грекше quadrans сөзінің түрі кодрантес терминін пайдаланады, бұл Марктың латын сөздерінің бірі, және оны көптеген адамдар Римде немесе оның жанында жазылғанының дәлелі деп санайды.

Басқа кітаптармен салыстыру

Матайдың жақсы жаңалығында 21:28–22:46-да шамамен бірдей мазмұн келтірілген, бірақ маңызды айырмашылықтар бар: ол Исаның бас діни қызметкерлермен әңгімесіне Екі ұл және Патша ұлының тойы туралы теңеулерді қосады, бірақ Исаның мұғалімге Құдайға жақын екенін айтпайды, нәтижесінде Матайдағы адам Маркқа қарағанда Исаға көбірек қарсы болып көрінеді. Матай Исаның қарсыластарын айыптаған 23-тарауда әлдеқайда толыққанды сөздерін келтіреді, бірақ жесірдің сыйлық туралы айтылмайды және Иса Дауытты көпшілік емес, парызшылдармен талқылайды. Лұқа 20:9–21:4-тегі оқиғалардың ретін сақтайды, бірақ кішкентай айырмашылықтар да бар. Иса жүзімшілер туралы теңеуді тек бас діни қызметкерлерге ғана емес, барлық халыққа айтады. Бас діни қызметкерлердің есімдері аталмаған тыңшылары Исадан салық туралы сұрақ қояды және неке туралы кеңірек сөз болады. Лұқа Исаның мұғалімге ең үлкен бұйрық туралы айтқанын жазбаған. Жоханның баяндамасы Исаның Иерусалимге келгеннен кейінгі үйретуінен басталып, 12-тараудағы соңғы тоқсаннан кейін 13-тараудағы соңғы кешкі асқа дейін жалғасады.