Кіріспе

1940 жылы Ричард Райттың романы "Тұңғыш ұлы" (1940) – американдық автор Ричард Райт жазған роман. Онда 1930 жылдарда Чикагоның оңтүстік жағындағы кедей ауданда өте кедейлікте өмір сүрген 20 жасар Биггер Томас туралы айтылады. Томас расизмнің өрбу кезеңінде ақ әйелді қазақстандық жағдайда өлтіріп қояды және осы ісінің құнын төлейді. Райт Биггердің қылмыстарын ақтамаса да, олардың түп тамыры жүйелік екенін көрсетеді. Биггердің адвокаты Борис Макс клиентінің немесе кез келген қара американдықтың осы тағдырдан қашуға мүмкіндігі жоқ екенін айтады, себебі олардың бәрі оларды қалыптастырған қоғамның өнімі және оларға туғаннан бастап кім болу керектігін айтқан. "Кез келген американдық қара нәрестеде, – деп жазған Джеймс Болдуин, – өз бас сүйегінде жеке Биггер Томасы бар". Франц Фанон бұл сезімді 1952 жылғы "L'expérience vécue du noir" ("Қараның өмірлік тәжірибесі") атты эссесінде талқылайды. "Соңында, – деп жазады Фанон, – Биггер Томас әрекет етеді. Өзінің кернеуін аяқтау үшін ол әрекет етеді, әлемнің күтуіне жауап береді". Бұл кітап табысты және жаңашыл бестселлер болды. Дегенмен, Болдуин және басқалар оны Биггерді стереотип ретінде көрсетіп, шынайы кейіпкер ете алмағаны үшін сынады.

Бірінші кітап: Қорқыныш

20 жасар Үлкен Томас ағасы Бадди, әпкесі Вера және олардың анасымен бірге бір бөлмеде тұрады. Кенеттен бір тышқан пайда болады. Бөлме тоңазытқышта айналады, ал зорлық-зомбылықтан кейін Үлкен жануарды темір табамен өлтіреді және қарындасы Вераны өлі тышқанмен қорқытады. Ол құлап түседі, ал миссис Томас Үлкенді сөгіп тастайды, ол отбасын жек көреді, өйткені олар зардап шегеді және ол ештеңе істей алмайды. Сол күні кешке Үлкеннің жаңа жұмыс үшін ақ тәнді мырза Далтонмен кездесуі бар. Биггердің отбасы оған тәуелді. Ол өз міндеттерін мәңгілікке тастағысы келеді, бірақ не істеу керектігін ойлағанда, ол тек бос қабырғаны көреді. Үлкені бильярд залына барып, өзінің досы Гаспен кездеседі. Үлкені оған ақ нәсілділерді ойлағанда, өзіне бір жамандық болатынын айтады. Олар басқа достары Г.Х. мен Джекті кездестіріп, тонауды жоспарлайды. Олардың барлығы ақ нәсілді адамға шабуыл жасап, ұрлаудан қорқады, бірақ олардың ешқайсысы өз уайымдарын мойындағысы келмейді. Ұрылық болғанға дейін Биггер мен Джек киноға барады. Олар жаңалық фильмдеріндегі бай ақ адамдар әлеміне қызығады және фильмдегі Том Томс пен қара нәсілді ерте адамдар туралы таңғаларлық сезімде болады, сонымен қатар олар осы әлемдермен теңдей деп санайды. Фильм аяқталғаннан кейін Биггер бильярд залына оралып, Гасқа қатты шабуыл жасайды, оны Биггердің қорқыныштығын жасыру үшін өзін қорлайтын түрде пышағын жауып алуға мәжбүр етеді. Ұрысудың кез келген мүмкіндігі жойылады, ал Биггер мұны әдейі жасағанын біледі. Ақыры жұмысқа орналасқанында, Үлкен Далтонның үлкен, сәнді үйінде өзін қалай ұстау керектігін білмейді. Далтон мырза мен оның соқыр әйелі таңғажайып сөздер айтады. Олар Үлкенге мейірімді болуға тырысады, бірақ оны ыңғайсыз етеді; Үлкен одан не күтетінін білмейді. Содан кейін олардың қызы Мэри бөлмеге кіреді, Үлкеннен неге одаққа жатпайтынын сұрайды және әкесіне "капиталист" деп атайды. Үлкені бұл сөзді білмейді, одан да көп шатасып, жұмысынан айырылып қалудан қорқады. Әңгімелесуден кейін, Пегги, ирландтық аспазшы, Үлкенді өз бөлмесіне алып барып, Далтондардың жақсы отбасы екенін, бірақ ол Мэридің коммунист достарынан аулақ болуы керектігін айтады. Үлкеннің өз бөлмесі болған емес. Сол түні ол Мэриді айдап барып, оның жігіті Янды кездестіреді. Кеш бойы Ян мен Мэри Үлкенмен сөйлесіп, оны достары бар тамақтану орнына апаруға мәжбүрлейді, оны өз үстеліне шақырады және оларға бірінші аттарымен шақыруды айтады. Үлкен олардың сұрақтарына қалай жауап беруді білмейді және олардың тек түнгі жүргізушісі болғандықтан, көңілі қалады. Ашханада бір бөтелке ром сатып алады. Вашингтон паркіне үлкен көліктер жүреді, ал Джен мен Мэри ромды ішіп, артқы орындықта құшақтасады. Ян кетеді, бірақ Мэри соншалықты мас, олар үйге келген кезде Үлкен оны өзінің жатын бөлмесіне алып кетеді. Ол біреудің оны қолында көріп қалуынан қорқады; алайда ол тыйым салынған нәрсеге қарсы тұра алмайды және оны сүйеді. Сол сәтте-ақ бөлме есігі ашылып, миссис Далтон кіреді. Үлкені оның соқыр екенін біледі, бірақ оны сол жерде сезінетінін сезінуден қорқады. Егер ол қара нәсілді адам болса, Мэридің жатын бөлмесінде табылса, оның салдарынан қорқып, ол Мэридің бетін жазғышпен басып, үнсіз қалдырады. Мэри Үлкеннің қолына тырнақ ұстайды, ал миссис Далтон бөлмеде, Үлкенге тыныс ала алмайтынын ескертуге тырысады. Далтон әпкеміз төсекке жақындап, ішімдік иісімен қызын қағып, кетеді. Үлкен жастық жастығын алып тастағанда, ол Мэридің өліп қалғанын түсінеді. Үлкен адам қатты ойлана бастайды және ол барлық адамдарға оның коммунист жігіті Янның сол түні Мэриді үйге алып кеткенін айтуды шешеді. Ол таңертең Детройтке кететін болғандықтан, Мэридің жоғалып кетуі жақсы деп ойлап, оның денесін үйдің пешінде өртеп жіберуді шешеді. Бастапқыда оның денесі пештің ашылуы арқылы сыймайды, бірақ оны шауып тастағаннан кейін Үлкен ақыры өлгенді іштей қоя алады. Ол пешке көбірек көмір құйып, өлген адамның денесін күйдіріп, үйіне қайтады.

Екінші кітап: Ұшу

Биггердің қазіргі қыз досы Бесси оны Мэриге бір нәрсе істеген деп күдіктенеді. Биггер жұмысына қайта оралады. Мистер Далтон жеке детектив, мистер Бриттенді жалдаған, ол Биггерді айыптаумен сұраққа алады, бірақ Далтон Биггердің жанын қорғайды. Биггер кешегі оқиғаны Янға күдік тудыру үшін есептеп айтады, себебі Далтон мырзаның Янды коммунист болғаны үшін ұнатпайтынын біледі. Бриттен Янды тауып, оны және Биггерді бір бөлмеге кіргізіп, олардың қайшылы әңгімелерімен жүзбе-жүз келеді. Ян Биггердің айтқанына таңғалады, бірақ оған көмектесуге ұсыныс жасайды. Биггер Далтоннан ашуланып кетеді. Далтонның отбасы Биггердің отбасы жалға алған егеуқырлы пәтердің иесі екенін білген соң, жалған қашқындық хат жазуға шешім қабылдайды. Биггер хатты Далтонның есігінің астына сығады, содан кейін бөлмесіне қайтады. Далтон отбасы хатты алғаннан кейін полицияға хабарласады, полиция Бриттеннен тергеуді алып, журналистер үйге келеді. Биггер қорқады, бірақ қашқысы келмейді. Түстен кейін оған пештен күлді шығарып, от жағуды бұйырады. Ол қорқып, күлді қозғағанда бөлме түтінге толады. Ашуланған журналистердің бірі қашауды алып, Биггерді ығыстырып жібереді. Ол бірден Мэридің сүйектерінің қалдықтары мен құлаққа ілінетін сырғасын табады, ал Биггер қашып кетеді. Биггер Бессиге барып, барлығын айтады. Бесси ақ адамдар оны өлтірмес бұрын зорлаған деп ойлайды. Олар бірге кетеді, бірақ Биггер Бессиді қорқыныштан тітіркенгендіктен сүйреп әкетеді. Олар тастап кетілген ғимаратқа жатқанда, Биггер Бессиді зорлап, ұйықтап қалады. Таңертең ол оны ұйықтағанда өлтіру керек деп шешеді. Ол Бессиді терезеден ауа шахтасына лақтырмас бұрын, кірпішпен басына соғады, содан кейін Мэридің әмианынан алған ақша Бессидің қалтасында екенін түсінеді. Биггер қала көшелерімен жүгіреді. Ол газет бетіндегі қылмыс туралы жаңалықтарды көріп, осы оқиға туралы әртүрлі әңгімелерді естиді. Ақтар оны жек көреді, ал қаралар оны ұятқа қалдырғаны үшін жек көреді. Қаланың шатырларында қуып жететін қызық көріністен кейін полиция оны ұстайды.

Үшінші кітап: Тағдыр

Тұтқында болған алғашқы бірнеше күн ішінде Биггер ешкіммен тамақ жемейді, су ішпейді, сөйлеспейді. Содан кейін Ян оған келіп тұрады. Ол Биггердің ақ және қара нәсілдер арақатынасы туралы көп нәрсе үйреткенін айтады және Борис Макс есімді коммунист заңгердің көмегін ұсынады. Макс пен Биггер ұзақ сағаттар бойы сөйлесе отырып, Биггер өзінің отбасымен және әлеммен қарым-қатынасын түсіне бастайды. Ол өзінің ашуын, болашаққа деген қажеттілігін және мағыналы өмір сүру тілегін мойындайды. Ол ақ нәсілді адамдарға деген көзқарасын қайта қарастырады, олар Бриттен сияқты агрессивті ме, әлде Ян сияқты қабылдайтын ба. Сот процесінде прокурорлар Мэридің өлтірілуіне басымдық береді, ал Бессидің өлтірілуіне көңіл аз бөледі. Сондай-ақ, Биггер Мэриді өлтірмес бұрын зорлаған деген жалған айыптау қойылды. Макстың ұзақ соңғы сөзінде ол Биггердің кінәсіздігін дәлелдемейді, керісінше, ақ нәсілді халықтың нәсілдік қысымның қатерінен қасақана көздерін жұмғаны, геттолардың қаладағы қысым мен қылмысты қалай күшейткені және соттың оның бар екенін мойындамағандықтан Биггерді өлім жазасына кесе алмайтыны туралы айтады. Ол оларды өмір бойына түрмеге қамауға шақырады. Биггер кінәлі деп танылып, кісі өлтіргені үшін өлім жазасына кесіледі. Өлім жазасы орындалуға жақындағанда, ол тағдырына бойын үйіргендей көрінеді.

Даму

Айлық кітап клубы "Туған ұл" басылымына ықпал етті. Райттің бастапқыда Биггер мен досының кинотеатрда заңсыз мастурбируі және Мэридің Биггерді жыныстық жағынан қозғайтынын көрсететін басқа жолдар бар еді. Америка кітапханасы редактор Арнольд Рамперсад жинаған кітаптың қалпына келтірілген нұсқасын шығарды.

Кейіпкерлер

Үлкен Томас: Романның басты кейіпкері, Үлкен, қылмыс жасайды және өмірі үшін сотқа тартылады. Ол кінәлі деп танылып, электр орындығына кесіледі. Оның іс-әрекеттері романға оқиға береді, бірақ нағыз сюжет Үлкеннің қоршаған ортаға және оның жасаған қылмысына реакциясын қамтиды. Осының бәрі кезінде Үлкен өзінің сезімдерін талқылауға тырысады, бірақ өзін толыққанды білдіретін сөздерді таба алмайды және оларды айтуға уақыты да жетпейді. Алайда, олар баяндама арқылы айтылғандықтан, Үлкен – «сырттан келген» архетипіне тән – соңында жалғыз маңызды және нағыз нәрсені тапты: өмірін. Кешіккенімен, ол тірі екенін және мырза Макспен достық қарым-қатынас жасауға қабілетті екенін түсінуі, оған ұқсас адамдарға ертерек жетуге болады деген үміт сыйлайды. Ақырғы сахнада Үлкен алғаш рет ақ адамды есімімен шақырғанымен, Үлкен сәтсіз адамнан басқа ештеңе емес. Ол нәсілдік қанау жүйесіне ұшыраған қара нәсілді адам, оған қылмыс жасау арқылы ғана өмір сүру мүмкіндігі берілмейді. Гасқа: «Бізге ештеңе жасауға рұқсат бермейді, мен оған үйреніп кете алмаймын», – дейді. Адам жай ғана оқиғаға реакция жасай отырып өмір сүре алмайды: адам өзіне жасалған қатыгездіктердің жиынтысынан артық болуы керек. Үлкен ұшқыш болғысы келгенін және кейін Максқа, американ арманындағы басқа да беделді лауазымдарға ұмтылғанын мойындайды. Бірақ ол мұнда ештеңе істей алмайды, тек «гетто» деп аталатын жердегі көптеген қара нәсілділердің бірі болуы мүмкін, сосын ақ нәсілділерге қызмет етуі мүмкін; қылмыс кездейсоқ немесе болмайтын нәрсеге қарағанда артық көрінеді. Сондықтан оның бұрын қылмыстық тарихы болғанына таң қалмаңыз, тіпті ол түзету мектебінде оқыған. Ақырында, заң «қылмыс» деп атап, тез қабылдаған шешімдер оның қадір-қасиетіне жасалған шабуылдан туындады, ол табамен өлтірген тышқан сияқты тұтқындалып, басқалар табаны ұстаған жерде өмір сүрді. Мэри Дальтон: жалғыз бала, Мэри – бай ақ қыз, солшыл көзқарастары бар. Ол коммунистердің жақтасы, жақында оның коммунистік партияның белгілі ұйымдастырушысы Янмен бірге болғаны белгілі болды. Сондықтан ол ата-анасының тілегін орындап, Детройтке кетуге тырысады. Ол Үлкен отбасылық шофер ретінде жұмысқа алынғаннан кейін ертеңгісін кетеді. Университетте кездесу сылтавымен ол Үлкенді Янмен таныстыруға мәжбүрлейді. Олар үйге оралғанда, ол өз бөлмесіне көмектеспей, тым мас болып келеді, сондықтан Үлкен оған көмектеседі. Дальтон оларды бөлмеде кездестіреді және Үлкен Мэриді Миссис Дальтон оны табады деп қорқып, тұншықтырады. Ол оқиғаның басында қайтыс болса да, ол маңызды сюжеттік элемент болып қала береді, өйткені Үлкен стресс кезінде әрдайым естеліктерге оралады, онда ол оның өлтірілуінен әртүрлі көріністерді көреді. Генри Дальтон: Мэридің әкесі, қара нәсілділер геттосын ұстап тұратын жылжымайтын мүлік фирмасының акцияларының көп бөлігіне ие. Геттодағы қара нәсілділер тышқандар көп тұратын пәтерлерге тым көп төлейді. Макс тергеу кезінде атап өткендей, мырза Дальтон гетто аймағынан тыс жерлерде қара нәсілді адамдарға пәтер беруден бас тартады. Ол мұны NAACP-ке ақшалай көмек көрсетіп, жергілікті қара нәсілді жастарға арналған пинг-понг үстелдерін сатып алып, Үлкен сияқты адамдарға жұмыс табуға мүмкіндік беріп жүр. Алайда, мырза Дальтонның қайырымдылығы оның байлығын көрсетіп қана қоймай, сондай-ақ, әлденешеге қысымға ұшыраған халықты қамтыған бизнес-тәсілдерді қолдауда. Оқырманға мысал ретінде айта кетейік, Далтон мырзаның Оңтүстік жақтағы (қара қауымның көпшілігі тұратын) көп жерді басқаратын жылжымайтын мүлік компаниясының иесі екенін біледі, бірақ өз билігін олардың жағдайын жақсартуға пайдаланбастан, оларға пинг-понг үстелдерін сыйға тартқан немесе жеке қара адамдарды үйінде жұмыс істеуге жалдаған сияқты әрекеттер жасайды. Мырза Дальтон геттодағы қара нәсілділердің шынайы жағдайына көз жеткізбейді, ол жағдайды өзі сақтап отыр. Мэри Дальтонның анасы. Оның соқырлығы оқиғаның барлық кезеңінде нәсілдік соқырлықтың мотивін баса көрсетеді. Биггер де, Макс та Америкадағы нәсілдік шындыққа адамдардың қалай соқыр екендігі туралы пікір білдіреді. Миссис Дальтон Миссис Томаспен кездескенде өзінің метафоралық соқырлығын көрсетеді. Далтон өзінің қайырымдылық ісінің артында жасырынып, Биггер үшін ештеңе істей алмаймын дейді. Ян Эрлоун: Ян – коммунистік партияның мүшесі және Мэри Дальтонның жігіті. Оны Мэридің өліміне айыптауға тырысады. Дегенмен, Ян мұны қара нәсілділердің өз тағдырының қожайындары емес, ақ нәсілділердің қанаушы қоғамының өнімі екенін дәлелдеуге пайдаланады. Ян бұрыннан «негрді» түсінудің жолын іздеп, оларды байларға, мырза Дальтон сияқты коммунистік желілер бойынша ұйымдастыруға тырысқан. Ол мұны толыққанды істей алмайды, бірақ жеке басының қайғысын ұмытып, Максті Биггерге көмектесуге көндіре алады. Ол әлемді революция арқылы құтқаруды үміттенетін, идеалисті жас марксистті бейнелейді. Алайда, ол мұны істеу үшін бұрынғыдан да жақсы «негрді» түсінуі керек. Гас: Гас – Үлкеннің банда мүшесі, бірақ олардың арасындағы қарым-қатынас шиеленіскен. Екеуі де ақтарға қатысты бір-бірінің жүйкелік алаңдауын біледі. Сондықтан Үлкен ақ адамды тонаудан қорқып екенін мойындағаннан гөрі Гасты қинауды жөн көреді. Джек Хардинг: Джек – Үлкеннің банда мүшесі және, мүмкін, Үлкеннің нағыз дос деп санайтын жалғыз адамы. Г. Х.: Г. Х. – Үлкеннің банда мүшесі. Ол банданың бейтарап мүшесі, банда не істесе, соны істейді, бірақ банданың ешбір мүшесіне тым жақын болмайды. Мырза Борис Макс: Үлкенге қарсы мемлекеттік прокурормен өкілдік ететін коммунистік партиядан келген адвокат. Еврей американдық ретінде ол Үлкенді түсінуге мүмкіндік алады. Оның сотта сөйлеген сөзі арқылы Райт Үлкен Томас өмірінің үлкен моральдық және саяси маңызын ашады. Мырза Макс Үлкенді түсінген жалғыз адам болса да, ақ қоғам оны қаншалықты зардап шектіргенін көргенде, ол қорқынышқа ұшырайды. Романның үшінші бөлімі, Тағдыр деп аталады, Макстің Үлкенмен қарым-қатынасына баса назар аударады, сондықтан Макс Тағдырдың басты кейіпкеріне айналады. Бесси Мирс: Үлкеннің қатыны. Ол жиі ішімдік ішеді, өйткені қиын өмірін ұмытуға тырысады. Кітаптың 2-ші бөлімінің соңында Үлкен оны тастап кеткен ғимаратқа алып келіп, зорлайды, содан кейін полицияға айтпауы үшін асығыс түрде өлтіреді. Бұл кітаптағы оның екінші өлтіруі. Пегги: Пегги – Дальтонның ирланд-американдық үй шаруасы, және Макс сияқты Үлкеннің сырттан келген адам екенін түсіне алады. Алайда, ол кедей ақтарға тән, өзінен төмендегі біреуге / кез келген адамға зиян келтіру үшін нәсілшілдікке инвестициялауға бейім. Пегги қара нәсілділерге деген жек көруін жасырады және Үлкенге мейірімді қарайды. Бадди Томас: Бадди – Үлкеннің кіші інісі, оны ер адам ретінде құрметтейді. Ол оны отбасының қалған бөлігінен қорғайды және үнемі оған көмектесе аламын ба деп сұрайды. Миссис Томас: Үлкеннің анасы. Ол кір жуудан тапқан аз ақшаға отбасын асырауға тырысады. Ол діншіл әйел, соңғы өмірде сыйлық алатынына сенеді, бірақ қара нәсілді әйел ретінде оның халқының жағдайын жақсартуға ештеңе істеуге болмайтынын қабылдайды. Сонымен қатар, ол Үлкен қылмысы үшін «дарға» ілінетінін біледі, бірақ бұл өмірдің тағы бір жай ғана фактісі. Вера Томас: Вера – Үлкеннің қарындасы. Үлкен оның анасына ұқсас екенін көреді. Үлкен Вера өсіп анасы сияқты, отбасын асыраудың шаршаңқы күйіне түсіп кетеді, немесе Бесси сияқты, қайғысын жеңуге тырысатын мас адам болады деп қорқады. Бакли: Мемлекеттік прокурор. Бриттен: Дальтонның тергеушісі. Ол Үлкенге (өйткені ол қара нәсілді) және содан кейін Янға (өйткені Ян – коммунист) деген көзқарасымен әділ емес.

Нағыз қылмыстың ықпалы

Райт романның кейбір аспектілерін 1938 жылы Роберт Никсонның тұтқындалуы мен сотталуына негіздеді, ол Лос-Анджелес және Чикагодағы "кірпіш лақтырумен жасалған кісі өлтірулер" сериясынан кейін 1939 жылы өлім жазасына кесілді.

Атау

"Native Son" – Чикаголық жазушы Нельсон Алгреннің алғашқы романы "Somebody in Boots" (Аяқкиім киген біреу) атты туындысының бастапқы атауы, ол Техас штатынан келген алғашқы адам туралы жазылған қарапайым өлеңге негізделген. Алгрен мен Райт 1933 жыл шамасында Чикагодағы Джон Рид клубында танысып, кейін Чикагодағы Федералды жазушылар жобасында бірге жұмыс істеді. Беттина Дрюдің 1989 жылғы "Нельсон Алгрен: Жабайы жақтағы өмір" атты өмірбаянында айтылғандай, ол "Туған ұл" атауын Райтқа сыйлады.

Әдеби мәні және сын

Райттың наразылық романы бірден бестселлер болды; 1940 жылғы 1 наурызда «Айлық кітап клубы» басылымынан кейін үш апта ішінде 250 000 дана қатты мұқабалы кітап сатылды. Бұл Америкадағы нәсілдік жікке бөлінуді ақ үстемдік қоғамының афроамерикандықтарға таңған әлеуметтік жағдайлар тұрғысынан түсіндірудің алғашқы, сәтті әрекеттерінің бірі болды. Бұл Райтты өз заманының ең бай қара терілі жазушысы етіп, оны афроамерикандық мәселелердің өкілі және «қара американдық әдебиетінің әкесі» ретінде орнықтырды. Ирвинг Хоу 1963 жылғы «Қара жігіттер және туған ұлдар» атты эссесінде былай деді: «Туған ұл» романы пайда болған күні американдық мәдениет мәңгілікке өзгерді. Кітапқа қандай түзетулер енгізілсе де, ол бұрынғы жалғандықтарды қайталауды мүмкін емес етіп, біздің мәдениетімізді шарлады және, мүмкін, жоя алатын жеккөрушілік, қорқыныш және зорлық-зомбылықты бұрынғыдан да ашық көрсетті». Романның Биггерге және оның ниеттеріне қатысты көзқарасы әдеби натурализмнің мысалы болып табылады. Бұл кітап Райттың басқа афроамерикандық жазушыларынан да сын естіді. Джеймс Болдуиннің 1948 жылғы «Әркімнің наразылық романы» атты эссесі «Туған ұл» романын наразылық әдебиеті деп бағалап, адам мінезін түсінуде және көркемдік құндылығында шектеулі деп таныды. Бұл эссе Болдуиннің «Туған ұлдың жазбалары» (1955) жинағына тоғыз басқа эссемен бірге енді. 1991 жылы «Туған ұл» романы «Америка кітапханасы» басылымында тұңғыш рет толыққанды жарияланды, оған кіріспе, хронология және афроамерикандық әдебиеттің танымал зерттеушісі Арнольд Рамперсадтың түсіндірмелері қосылды. Бұл басылымда сонымен қатар Ричард Райттың 1940 жылғы «Қалай ‘ірірек’ туды» атты мақаласы бар. Алғашқы басылымда «Айлық кітап клубының» өтініші бойынша мастурбация көрінісі алынып тасталған. «Туған ұл» романы Рэдклифтің «100 үздік роман» тізімінде 27-орында тұр.

АҚШ-тағы цензура

Роман АҚШ-тың бүкіл орта мектептері мен кітапханаларында түрлі сынақтарға тап болды. Осы сын-тегеуріндердің көптегені кітаптың "жыныстық суреттемелері бар", "қажетсіз зорлық көрсетуге толы" және "оқушыларды күрделі ересектер мен әлеуметтік ортаның шындығымен таныстыруға бағытталған" екендігіне қатысты. Кітап Америка кітапханалар қауымдастығының 1990–2000 жылдардағы ең көп сынға ұшыраған 100 кітап тізімінде 71-орында тұр.

Туған ұл мен Киелі кітап

Киелі кітаптағы сілтемелер «Туған ұл» романында жиі кездеседі, бірақ олар Үлкен Томас өміріне көтеріңкілік сыйламайды. Керісінше, Ричард Райт Киелі кітапқа ирониямен сілтеме жасайтын сияқты. Биггер христиан дінімен діншіл анасы, пастор Хаммонд және католик діни қызметкері арқылы, сондай-ақ шіркеумен болған кездесуі арқылы танысады. Дегенмен, Биггердің христиан діні мен шіркеуді үнемі қабылдамауы Райттың дінге деген теріс көзқарасын көрсетеді. Ол христиан дінін қара халықтың есірткісі деп санайды. Биггердің дінге қатысты бірнеше жағымсыз тәжірибелері бар. Мысалы, Биггер Блумның дүкенін тонауға дайындық үшін тапаншасын алу үшін пәтеріне кіргенде анасының ән шырқағанын естиді. Анасы былай әндейді: «Ием, мен мәсіхші болғым келеді, / Жүрегімде, жүрегімде». Әйүп пен Биггер – қайғы-қасіретке ұшыраған екі параллель кейіпкер. Бұл Райттың эпиграфының дұрыстығын көрсетеді. Әйүптің сынақтары оны басып озуға мүмкіндік бермеді, ол оған қарсы ештеңе істей алмады. Әйүп сияқты, Биггер де қоғамның нәсілдік нормаларының сыртқы күшімен күресті. Бұл параллельді екі кейіпкердің де қарсылық білдірудегі еркіндігімен нығайтады. Савори Әйүп кітабындағы екі цитатаны және «Туған ұл» романындағы Әйүп пен Биггердің параллель оқиғаларын атады. Әйүп кітабының басты кейіпкері өзінің азаптары арқылы мақтан тұтады. «Егер қарсыласым маған тағылған айыптарды жазып, менің қолымда болса, мен оларды мойнымда мақтан тұтып, баршаға көрсетер едім. Мен Құдай алдындағы барлық ісімді айтып, абыройымды сақтар едім». Райттың «Туған ұл» (1940) романы «Том ағаның қорасы» романымен көптеген ортақ белгілерге ие. «Том ағаның қорасы» сияқты, «Туған ұл» романы да Америка Құрама Штаттарындағы нәсілдік әділетсіздіктің қатал шындығын көрсетеді. Джеймс Болдуин Partisan Review журналында екі романды батыл байланыстырды. Екі кітапта да нәсілдік әділетсіздік – «өмірге орнатылған алдын ала белгіленген үлгі». Кейіпкерлер нәсілдік кемсітуден қашу үшін көп нәрсе жасай алмайды. Бұған қоса, бұл екі роман да әлеуметтік наразылықтың нысаны болып табылады, қоғамның нәсілді дұрыс талдап, қарым-қатынас жасайтыны туралы идеяны жоққа шығаруға тырысады және американ арманының тұтқынына айналған, қорқынышқа ұшыраған афроамерикандықтарды бейнелейді. Райттың жариялаған тағы бір кітабының атауы мен мазмұны, «Том ағаның балалары» (1938) атты әңгімелер жинағы, Стоудың еңбегі Райтқа өз кітаптарында шабыттандырғанын көрсетеді. «Том ағаның қорасы» мен «Том ағаның балалары» екеуі де «Том аға» терминін пайдаланып, ақ нәсілділерге бағынышты әрекет ететін афроамерикандықтарды сынап жатады. Дегенмен, бұл екі атау ұқсас болғанымен және ұқсас тақырыптарды қамтыса да, Райттың «Туған ұл» романы «Том ағаның қорасы» романына қарсы реакция болып саналуы мүмкін. Үлкен Томас – Том ағаның антоними. Үлкен ақ нәсілді қоғамнан қорқады және оларға ашуланып жүреді. Оның діни негізі де, христиандық сенімі де Том ағада болмаған. Үлкен Томас пен Том ағаның кейіптері арасындағы бұл қарама-қайшылық Райттың 1852 жылы Стоу романы жарық көргеннен кейін де сақталған қазіргі нәсілдік қақтығыстарды көрсетуге тырысуы болуы мүмкін. Сыншылар Макстың сотта сөйлеген соңғы сөзіне шабуыл жасап, оның Райттың коммунистік сенімдерін түсіндіруге қатысы жоқ екенін және Биггердің ісіне ешқандай қатысы болмағанын мәлімдеді. Макстың сөйлеген сөзінің қай топқа арналғаны туралы әртүрлі пікірлер бар. Райттың белгілі сыншысы Джеймс Болдуин «Туған ұл» кітабындағы жазбаларында Макстың соңғы сөзін өзінің түсінігімен түсіндірді. Болдуиннің айтуынша, Макстың сөзі «біздің арамыздағы жақсы ниеттілерге арналған және біздің арамызда бір-бірін жек көретін ақтар мен қаралар болса да, біз олай істемейміз; ашкөздікпен, кінәратпен, қанмен, қанға құмарлықпен сатқындыққа ұшырағандар бар, бірақ біз емес; біз оларға қарсы тұрып, қолдарымызды ұстасып, ақ пен қара жоқ болатын жарқын болашаққа бірге қадам басамыз» (Болдуин, 47-бет). Алайда, Сигел сияқты басқа сыншылар «Туған ұл» романының түпнұсқа мәтіні «ақ пен қара жоқ жарқын болашақ» дегенді білдірмейді деп мәлімдеді. Осылайша, Макстың соңғы сөзінің коммунизмді насихаттауы туралы пікір роман мәтінімен расталмайды. Макс өзінің қорытынды сөзінде Биггерді жұмысшы табының бір бөлігі деп атады. Сонымен қатар, 1938 жылы Райт New York Amsterdam News газетінде жариялаған мақаласында афроамерикандықтарды жұмысшы табының мүшелері ретінде бейнеледі: «Мен негр жұмысшысынан Америка жұмысшы табының нағыз символын таптым». Осылайша, Райттың афроамерикандық жұмысшылар бейнесі және Биггер Томасты жұмысшы ретінде бейнелеуі «Туған ұл» романына коммунистік ықпал көрсеткенін көрсетеді.

Фильмдер

Туған ұл американдық тарих X (1998) фильміндегі флэшбэк сахнасында еске алынады, онда Деннис өзінің ұлы Деректің мұғалімін афроамерикандық әдебиет пен белеңді іс-қимыл туралы сабақтарды қосқаны үшін сынап бағалайды. Оқиғаға сілтеме The Second Renaissance (2003) анимациялық фильмінің 1-бөлімінде ұсынылған. Бұл фильмде "B1 66ER" атты үй роботы кісі өлтіргені үшін сотқа тартылады. Атауы Leet Speak тілінде жасалған. The Help (2011) фильмінде басты кейіпкер (Эмма Стоун сомдаған) кітап сөресінде "Туған ұлдың" бір данасы бар екені көлбеу бұрыштан көрінеді. Фильмге бейімдеулер 1951, 1986 және 2019 жылдары шықты. 2019 жылғы бейімдеуді Рашид Джонсон режиссерлік етті, ал Аштон Сандерс (Биггер Томас рөлінде), Маргарет Куолли, Ник Робинсон және КиКи Лейн түсті.

Музыка

Үлкен Томас Саул Уильямстың "The Inevitable Rise and Liberation of NiggyTardust!" (2007) атты шығармасындағы "The Ritual" әнінің лирикалық бөлігінде еске алынады. U2 тобы "Vertigo" әнін "How to Dismantle an Atomic Bomb" (2004) альбомын жазу кезінде "Native Son" деп атаған. Ән бастапқыда "Unreleased & Rare" жинағының бір бөлігі ретінде цифрлық форматта жарық көрді, ол "The Complete U2" (2004) жинағында тұңғыш рет пайда болды, содан кейін "U2: Medium, Rare & Remastered" (2009) жинағында жарияланды.

Теледидар

2008 жылы финалда "HBO" телеарнасының "Жаңа батыл дауыстар" сериясында Чикаго командасы "Жоғалған санау: махаббат тарихы" атты өлеңін орындады. Бұл өлең Чикагодағы жастардың өзара өлтіруі туралы айтады және "Үлкен Томас қаласында қоңыр терілі болу" деген сөз тіркесін қамтиды. "Star Trek: Deep Space Nine" эпизодындағы "Жұлдыздардан әрі" (1998) Бенни Расселл "Туған ұл" романын афроамерикандық әдебиеттің маңызды туындысының мысалы ретінде келтіреді. "HBO" 2019 жылдың 6 сәуірінде кітаптың фильмге бейімделуін – "Native Son" фильмін шығарды. Оны Рашид Джонсон режиссерлік етті, ал Аштон Сандерс Үлкен Томас рөлінде, ал Кики Лейн Бесси Мирс рөлінде ойнады.

Сахнада

Native Son Wright және Пол Грин сахнаға бейімдеді, бірақ авторлар арасындағы кейбір дау-жанжал жобаға әсер етті. Орсон Уэллс режиссерлік еткен алғашқы қойылымда Канада Ли Үлкен рөлінде ойнады, ол 1941 жылдың 24 наурызында Сент-Джеймс театрында ашылды. 2006 жылы кітап қайтадан бейімделіп, Кент Гэш (Пол Грин қорымен бірлесіп) Вашингтон штатының Сиэтл қаласындағы Интиман театры үшін режиссерлік етті. Ато Эссандоның Үлкен Томас рөлін сомдаған бұл қойылым 1941 жылғы нұсқаға қарағанда кітаптың әлдеқайда тура мағыналы бейімделуі болды және сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. 2014 жылы Намби Э. Келлидің сахналық бейімделуі Чикагодағы Корт театрында Джеррод Хейнс Үлкен Томас рөлінде ойнады. Серет Скотттың режиссерлігімен қойылған бұл спектакль театрдың 60 жылдық тарихындағы ең табысты пьеса болды, бірнеше марапатқа ие болды және бүкіл елде, әсіресе Коннектикут штатының Нью-Хейвен қаласындағы Йель репертуарлық театрында сәтті қойылымдар көрсетілді. Пьесаны Самуэль Френч баспасынан сатып алуға болады.

Фильмдердегі

"Туған ұл" романы үш рет фильмге бейімделді: 1951 жылы, 1986 жылы және үшінші нұсқасы 2019 жылы шықты. Алғашқы нұсқасы Аргентинада түсірілді. 42 жастағы Райт, 20 жасар Үлкен Томасқа қарағанда екі есе үлкен болса да, басты рөлді ойнады. Фильм жақсы қабылданбады, Райттың ойыны сыншылардың ерекше назарына ілікті.

Сыни қабылдау

Сын қабылдау Үлкен Томасқа қатысты пікірлердің әртүрлілігіне байланысты әлі де аралас: «Ол өзінің ортасының әлсіз құрбаны ма? Зорлық-зомбылық арқылы күш алған пролетариаттың символы ма? Биггердің толық емес тұлғасы шынайы бейнелеу ме, әлде нәсілшілдік карикатураға бой алдырған жаман ниеттілік пе?» Көрермендер де нәсіл және жыныс арасындағы жікке бөлінді: олар зорлаушыға деген ықылас таныту мен оны айыптау және оның жүйелі нәсілшілдіктің құрбаны екенін елемеудің арасында таңдау жасауға мәжбүр болды. «Нью-Йорк Таймс» газетінен Аяна Матис: «Менің ойымша, көптеген қара нәсілді адамдар өздерінің осындай қорқынышты бейнесін қабылдамас еді. [ ] Мұндай бақытсыз және толық емес жаратылыста қандай болашақ, қандай көрініс көрінеді?» Романның мақсаты – аудиторияны геттодағы қара нәсілділердің өмірімен таныстыру болатын. Осылайша, оның мақсатты аудиториясы ақ адамдар болды (және қазір де солай). Болдуин оны «әдеби киімдегі памфлет» деп атады, тек хабарын жеткізу үшін кейіпкерлерді әдейілеп шамадан тыс бейнеледі. Ол Райттың «тек категорияға бөлу ғана нақты және жеңіліп өтпейтін нәрсе» деген талабынан қате жасағанын айтты. Райт ақ адамдардың көңілін табу үшін кейіпкерлерін асыра көрсетті, бірақ көптеген көрермендері бұл афроамерикалықтар туралы стереотиптерді күшейтеді және ешқандай пайдасы жоқ деп ойлады. Аз ғана табыстардың бірі – даулы, күресіп жүрген Үлкен Томас сахнадағы қара нәсілді кейіпкерлерге риза болғысы келген ақ адамдарға қарсы күшті шабуыл болды.

Талдау

Дэвид Брэдли The New York Times газетінде романды алғаш оқығанда, шығарманы ұнатуы болмаса да, "Бұл Үлкен кейіпкер ретінде толық сәтсіздікке ұшыраған жоқ" деп жазды. Брэдли автордың Үлкенді жағымсыз ету ниетін білгендіктен, бірақ автор Үлкенді қарапайым қара нәсілді адамдардың символы ретінде көрсетуде жеткіліксіз болды деп ойлады. Кітапқа кіріспе қосылған басылымын оқығаннан кейін Брэдли: "Көптеген оқырмандар 'Ұлы Ұл' Үлкен Томасты символ ретінде қабылдағанын енді түсіндім" деді.