Кіріспе

Көпше түрінде ғана қолданылатын зат есім (А;) - тек көпше түрінде ғана қолданылатын және жеке бір нысанды атау үшін жекеше түрі жоқ зат есім. Терминнің ары қатаң қолданылуында, жекеше түрі сирек қолданылатын зат есімдерге де қатысты болуы мүмкін. Ағылшын тілінде pluralia tantum көбінесе жұп немесе жиынтық ретінде пайда болатын немесе қолданылатын заттарды білдіретін сөздер, мысалы, көзілдірік, шалбар, брюк, қайшы, киім немесе жыныс мүшелері. Басқа мысалдар – қайыр-садақа мен нәжіс сияқты жекеше түрі болуы мүмкін емес жиынтықтар. Көбік, джинсы, шеткер, мүмкіндіктер, байлық, дарға, айнала, алғыс және батырлық сияқты мысалдар да бар. Кейбір тілдерде pluralia tantum уақыттың белгілі бір сәттеріне немесе кезеңдеріне (мысалы, латын тіліндегі kalendae – «айдың бірінші күні», неміс тіліндегі Ferien – «демалыс») немесе оқиғаларға (мысалы, фин тіліндегі häät – «той») немесе сұйықтықтарға (мысалы, иврит тіліндегі מַיִם (mayim) және чичева тіліндегі madzí – «су») қатысты қолданылуы мүмкін. Екі тілді мысал ретінде ағылшын тіліне алынған латын сөзі fasces-ті қарастыруға болады; биліктің символы ретінде қарағанда, екі тілде де ол көпше зат есім болып табылады.

Ағылшын тілінде қолданылуы

Ағылшын тілінде кейбір көпше ғана қолданылатын зат есімдердің тек сипаттағыш рөлде ғана қолданылатын жекеше түрі болады. "Шалбар үтіктейтін машина" және "қағанақ тепкісі" сияқты тіркестер жекеше форманы қамтиды, бірақ "шалбар" немесе "қағанақ" деп жеке айту қалыпты емес деп саналады (дегенмен, сән және тігін өнеркәсібінде "шалбар" сөзі жекеше түрде нақты бір стильді білдіру үшін қолданылады). Бұл ағылшын тілінде сипаттағыш жағдайда жекеше зат есімдерге басымдық берілуімен сәйкес келеді, бірақ кейбір сөздер тіпті сипаттағыш зат есімдер ретінде көпше түрінде қолданылады, мысалы "киім қыстырғыш", "көздік қорабы" – "көздік қоршауы" және "көздік шыны қорабына" қарамастан. Ағылшын тілінде сөздің көптеген мағынасы болуы мүмкін, олардың тек кейбіреулері ғана көпше ғана қолданылады. "Көздік" сөзі (көзді көру қабілетін жақсартуға арналған түзету линзалары) – көпше ғана қолданылатын сөз. Ал "шыны" сөзі – сусын құюға арналған ыдыс (саналатын зат есім) немесе шыны тәрізді зат (саналмайтын зат есім) – жекеше немесе көпше санмен қолданылуы мүмкін. "Ми" және "ішек" сияқты кейбір сөздерді көпше ғана қолданылатын зат есімдер ретінде немесе саналатын зат есімдер ретінде қолдануға болады.

Жалғыздық

Тек бірлік түрінде қолданылатын есімнің атауы singulare tantum (: singularia tantum) болып табылады, мысалы, ағылшын тіліндегі ақпарат, шаң және байлық сияқты сөздер. Singulare tantum қысқа Оксфорд ағылшын сөздігінде "Грам. Тек бірлік түрінде болатын сөз; әсіресе, санауға келмейтін есім" деп анықталған. Мұндай есімдер бірегей бірлік нысанына (негізінен есімдік сөздерге) сіңірілуі мүмкін, бірақ көбінесе санауға келмейтін есімдерді білдіреді, яғни массалық есімдерді (жеке нысандар ретінде санауға келмейтін затты білдіреді, мысалы, "сүт") немесе жиындық есімдерді (принципте санауға болатын, бірақ бірлік ретінде қарастырылатын нысандарды білдіреді, мысалы, "попкорн" немесе араб тіліндегі تُوت, tut, "жиде") білдіреді. Олардың сан бойынша ерекшелігі болмағандықтан, бір тілде singulare tantum, ал екінші тілде plurale tantum ретінде кездесуі мүмкін. Мысалы, ағылшын тіліндегі "су" сөзін еврей тіліндегі plurale tantum – מַיִם (mayim) сөзімен салыстырыңыз. Ағылшын тілінде мұндай сөздер көбінесе массалық есімдер болып табылады. Кейбір санауға келмейтін есімдер "бір түр" мағынасында қолданылғанда санау есімдері ретінде қолданылуы мүмкін, ал көпше түрі "бірнеше түр" дегенді білдіреді. Мысалы, "күш" сөзі "Күш – ол қабілет" деген мағынада санауға келмейді, бірақ күштің бір түрін білдіру үшін санау есімі ретінде қолданылуы мүмкін, мысалы, "Менің күшті жақтарым физика және химияда". Кейбір сөздер, әсіресе жеке тұлғаның аты сияқты есімдер, әдетте тек бірлік түрінде болады, себебі осы есімнің мағынасына сәйкес келетін бір ғана нысан бар.

Басқа тілдерде қолданылуы

Pluralia tantum тілдер арасында кездейсоқ өзгереді. Мысалы, швед тілінде қайшы жұбы тек en sax деп аталады, ол көпшелік сан емес; сондай-ақ, француз тілінде шалбар жұбы un pantalon деп аталады. Кейбір басқа тілдерде, көпшелік сан есімді сандық сөзбен белгілеудің орнына, мұндай жағдайларда арнайы сан түрлері қолданылады. Мысалы, поляк тілінде "бір жұп көзілдірік" jedne okulary (бір көпше көзілдірік) немесе jedna para okularów (бір жұп көзілдірік) деп айтылады. Үлкен сандар үшін "жинақ сандары" қолданылады: troje drzwi (үш есік), pięcioro skrzypiec (бес скрипка). Бұларды поляк тіліндегі қалыпты сандармен салыстырыңыз: trzy filmy/pięć filmów (үш фильм/бес фильм). Орыс тіліндегі "ақша" (деньги) сөзі бастапқыда денга деген жекеше түріне ие болған, ол жарты тиынға тең мыс монетаны білдірген. Идиш тіліндегі kreplach сөзі – көпшелік санға қатысты белгілі бір мысал, ол басқа тілдерге аударғанда да көпшелік сан ретінде қолданылады, мысалы, "креплахтың бірі" – איינער פון די קרעפּלאַך (eyner fun di kreplakh). Уэльс тіліндегі "көк" (nefoedd) сөзі nef сөзінің көпше түрі, ол енді күнделікті сөйлеу тілінде қолданылмайды. Nefoedd сөзі қазір "көк" және "көктер" мағыналарында қолданылады.