Бавариялық мемлекет қайраткері және дипломаттың немересі

Кіріспе

Бавария мемлекет қайраткері, оның немересі – 20 ғасыр дипломаты.

Максимилиан Карл Жозеф Франц де Паула Иероним де Гарнерин де ла Тюйле, Монтгелас графы (Максимилиан Карл Жозеф Франц де Паула Иероним де Гарнерин де ла Тюйле Граф фон Монтгелас; 12 қыркүйек 1759 – 14 маусым 1838) – Бавария мемлекет қайраткері, Савой герцогтығының ақсүйек отбасының мүшесі. Оның әкесі, Джон Зигмунд Гарнерин, Монгелас бароны (Janus Sigmund Garnerin Freiherr von Montgelas), Бавария сайлаушысы Максимилиан III-нің әскери қызметіне қабылданды және графша Урсула фон Траунерге үйленді. Олардың үлкен ұлы Максимилиан Йозеф 1759 жылдың 10 қыркүйегінде Бавария астанасы Мюнхенде дүниеге келді.

Ерте өмір

Монтгелас Нанси, Страсбург және Ингольштадт қалаларында білім алды. Әкесі савойлық болғандықтан, ол Германиядағы сол кезде күшті болған француздық ықпалды ерекше күшпен сезінді. Өмірінің соңына дейін ол неміс тілінен гөрі француз тілінде дұрыс әрі оңай сөйледі және жазды. Дегенмен, Мюнхенде туған Монтгелас әрқашан өзін бавариялық деп таныстыруды қалады. 1779 жылы ол кітаптарды цензуралау бөлімінде мемлекеттік қызметке қабылданды. Бастапқыда оған жақсылық жасаған курфюрст Карл Теодор Монтгеластың Бавариядағы Иллюминаттармен, ағартушылықтың ең антиклерикалды идеяларын ұстанған құпия қоғаммен байланысы бар екенін білгенде ашуланды. Сондықтан Монтгелас Цвайбрюккенге кетті, онда оған ағасы, Иллюминаттардың мүшесі көмектесіп, герцог сарайында жұмыс табуға жардамдасты. Бірақ ол да сол жерден Иллюминаттардың қатал қарсыластары тарапынан қуылды. Цвайбрюккен герцогының інісі Максимилиан Иосиф Монтгеласты жеке хатшы ретінде өзіне алды. Оның қызметкері герцогтыққа мұрагер болғанда Монтгелас министр болып тағайындалды және осы лауазымда 1798 жылы Раштатттың екінші конгресіне қатысты, онда Франция революциясының нәтижесінде Германияны қайта құру толыққанды жүріп жатты.

Бавариядағы министр

1799 жылы Цвайбриккен герцогы Баварияның электорат тағына отырды және Монтгеласты өзінің ең сенімді кеңесшісі етіп қалдырды. Монтгелас 1806 жылы электоратты патшалыққа айналдырған саясаттың бастамашысы және басшысы болды. Сонымен қатар, шіркеу жерлерін, еркін қалаларды және Валерштейн сияқты кішігірім иеліктерді аннексиялау арқылы оның аумағы едәуір кеңейді. Бұл мақсатқа Наполеонға адал болу және Баварияның неміс тілді көршілерінің құқықтарын ескермеу арқылы қол жеткізілді, сондықтан Монтгелас Францияның үстемдігіне қарсы шыққан барлық немістердің көзінде патриот емес саясаткердің символына айналды. Өзінің іс-әрекеттерінен және саясатын қорғаған жазбаларынан Монтгеласқа олардың пікірлері балалық шалақ деп көрінгені анық. Ол 18 ғасырдың толыққанды саясаткері болды, ол Баварияға Габсбургтер әулетінің үнемі қауіп төндіргенін, Пруссияның тек өзімшіл себептермен қолдау көрсеткенін және осы екеуіне қарсы Франциядан ғана көмек күтуге болатынын түсінді, себебі Францияның да Австрия мен Пруссияның Германиядағы күшін теңгертуге мүддесі бар еді. 1813 жылы, Наполеонның билігі күрт әлсіреген кезде және Монтгелас Парижге сапарларынан оның империясының ішкі әлсіздігін жақсы білген кезде де, ол Баварияға Францияның қажет екенін жалғастырды. 1814 жылы корольдің Наполеонға қарсы бұрылу шешімі Монтгелас емес, оның ұлы мен маршал Вредтің ықпалымен қабылданды, бірақ министрдің пайдасы болмаған одақтасқа сентиментальдық сезімдермен байланысуға ниеті болмаған еді. Ішкі істерде Монтгелас діни жерлерді мемлекеттік меншікке беру және әкімшілік орталықтандыру саясатын қатаң түрде жүзеге асырды, бұл оның ағартушылық қозғалысы кезіндегі көзқарастарынан ешқашан толығымен бас тартпағанын көрсетті. Ішкі саясат саласында ол 19 ғасырдың басындағы ең табысты неміс саясаткері болып есептеледі, оның жетістіктері көп. 1796 жылы Цвайбриккен герцогы (француздар Цвайбриккенге қарай жылжудан кейін) Ансбахта жерсіз князь болған кезде, Монтгелас Баварияны жаңғыртудың жан-жақты жоспарын жасады. Бұл ұзақ құжат, "Ансбахерлік мемуар" 1960 жылдары қайта ашылды және 1970 жылы бавариялық тарихшы Эберхард Вайс, Монтгеластың өмірбаянын жазған, жариялады. 1799 жылдан кейін Максимилиан Иосип Баварияның электораты тағына отырғаннан кейін, Монтгелас оның негізгі кеңесшісі және жетекші мемлекет қайраткері ретінде келесі жылдарда оның тұжырымдамасын өте қатал түрде іске асырды: Монтгелас дворяндар мен дін қызметкерлеріне салық салуды енгізді. Салық салумен бірге Баварияның толық экономикалық сипаттамасы мен өлшемі жүзеге асырылды, нәтижесінде ерекше кадастрлық жүйе құрылды. Монтгелас 1808 жылы Бавария үшін алғашқы заманауи конституцияны қабылдады, ол сол кезге дейін сақталған жеке тәуелділік қалдықтарын жойды. Монтгелас 1812 жылы жазалауды жоюға жауапты болды, ол қазіргі гуманитарлық стандарттарға негізделген жаңа қылмыстық кодексті енгізді. Ол міндетті мектеп білімін, міндетті әскери қызмет, міндетті вакцинация енгізді. Ол Бавария әкімшілігін көптеген палаталардың орнына қазіргі заманғы министрліктердің орталықтандырылған кабинеті арқылы қайта ұйымдастырды. Монтгелас сондай-ақ Бавария Корольдігі ішіндегі барлық жол ақысын жоюға жауапты болды, осылайша ел ішінде еркін саудаға мүмкіндік берді. Ол мемлекеттік қызметкерлерге арналған "Диенстпрагматик" ережесін жасады, ол бүкіл Германияда мемлекеттік қызметке үлгі болды. Оның ережелеріне сәйкес, мемлекеттік басқарудың кез келген қызметіне қабылдау енді католик немесе асыл отбасынан шыққан адамға емес, тек білім сапасына байланысты болды. Осылайша Монтгелас мемлекеттік басқарудың жоғары және шешуші қатарларында ақсүйектердің басымдығын бұзды. Мемлекеттік қызметкерлерге жеткілікті жалақы төленді және олардың жесірлеріне зейнетақы берілді. Осылайша Монтгелас мемлекеттік қызметті жаңа этикаға негіздеді және тек корольге және Бавария Корольдігіне адал қызметшілер тобын құрды. Бавариядағы католик шіркеуінің саяси және мәдени ықпалын азайтып, оны секулярлық мемлекет пайдасына пайдалану үшін Монтгелас протестанттарға азаматтық құқықтарды, соның ішінде азаматтық берді. Еврей қауымдарына заңдық мәртебе берілді, бірақ дискриминациялық арнайы тіркеу сақталды. Осыған байланысты Монтгелас көптеген католик жерлерін, әсіресе Бавария монастырларын мемлекет пайдасына иеленді. Монтгелас Карл Теодор тұсында мемлекеттік қазынаны банкротқа дейін жеткізген Mortmainді жоюға тырысты. Ағартушылық принциптеріне және Наполеонның Еуропаны қайта ұйымдастыруына сәйкес, шіркеу мүлігін экспроприациялау және шіркеу институттарын басу мемлекетті жаңғыртудың қажетті қадамдары болды. Орта ғасырлардың бастысынан бері монастырлар үлкен жерлерге иелік етіп, сол жерде жұмыс істейтін шаруаларды басқарды. Монтгелас, ағартушылық принциптеріне және Наполеонның Еуропаны қайта ұйымдастыруына сәйкес, дінге қарсы абсолютті секулярлық билікті орнатуға бағытталған, шіркеу институттарының осындай билігі мен ресурстарын жою қажет болды. Монастырлық өмір Монтгелас тарапынан, ағартушылық ойлаудың ең дінге қарсы формаларына сәйкес, ең болмағанда пайдасыз, ал "жорамалдардың" ошағы ретінде қарастырылды. Монтгеластың көзінде парламенттік өкілдіктің кез келген түрі заманауи мемлекетке шіркеу сияқты қауіпті болды. 1808 жылғы конституциямен енгізілген әлсіз және өте бай парламент іс жүзінде ешқашан құрылмады. Монтгелас өзі соғыстардың парламентті шақыруға кедері келтіргенін мәлімдеді. Шындығында ол өзінің игі ниетті диктатор статусынан ләззат алды және парламенттің кез келген бақылауын сәтті болдырды. Монтгелас 1817 жылы қызметтен босатылғаннан ғана кейін, 1818 жылғы Бавария Корольдігінің конституциясы екі палаталы парламентті (сол заманның стандарттары бойынша) қайтадан енгізді. Оның жаулары корольді оны 1817 жылы қызметтен босатуға көндірді, ол өмірінің соңына дейін Бавария Лордтар үйінің мүшесі ("Reichsräte палатасы") ретінде өмір сүрді. Ол 1803 жылы Арко графының қызына үйленді және сегіз баласы болды; 1809 жылы ол граф атанды. 18 ғасырдың жомарт ақсүйектері сияқты, ол өте тартымды әйеліне махаббаттарына рұқсат берді және тіпті кейбіреулерін сарайына шақырды.

In 1799, the Duke of Zweibrücken succeeded to the throne of the Electorate of Bavaria, and he kept Montgelas as his most trusted adviser. Montgelas was the inspirer and director of the policy by which in 1806 the Electorate was turned into a kingdom and was also greatly increased in size by the annexation of church lands, free towns, and small lordships, such as Wallerstein. As this end was achieved by undeviating servility to Napoleon, and by the most cynical disregard of the rights of Bavaria's German speaking neighbors, Montgelas became the type of an unpatriotic politician in the eyes of all Germans who revolted against the supremacy of France. From his own conduct and his written defence of his policy, it is clear that such sentiments as theirs appeared to Montgelas to be merely childish. He was a thorough politician of the 18th century type, who saw and attempted to see nothing except that Bavaria had always been threatened by the house of Habsburg, had been supported by Prussia for purely selfish reasons, and could look for useful support against these two only from France, which had selfish reasons of her own for wishing to counterbalance the power both of Austria and Prussia in Germany. As late as 1813, when Napoleon's power was visibly breaking down, and Montgelas knew the internal weakness of his empire well from visits to Paris, he still continued to maintain that France was necessary to Bavaria. The decision of the king to turn against Napoleon in 1814 was taken under the influence of his son and of Marshal Wrede rather than of Montgelas, although the minister would not have been influenced by any feeling of sentimentality to adhere to an ally who had ceased to be useful. In internal affairs, Montgelas carried out a policy of secularization and of administrative centralization by determined means, which showed that he had never wholly renounced his opinions of the time of the Enlightenment movement. In the field in interior politics he can be regarded as the most successful German politician of the early 19th century with a long list of achievements. Already in 1796, when the Duke of Zweibrücken (after the French advance towards Zweibrücken) was a landless prince exiled in Ansbach, Montgelas had developed a masterplan for the future modernisation of Bavaria. This lengthy paper, the "Ansbacher mémoire" was rediscovered in the 1960s and published in 1970 by the Bavarian historian Eberhard Weis, who also is Montgelas' biographer. After 1799 when Maximilian Joseph succeeded to the Electorate of Bavaria, Montgelas as his primary adviser and leading statesman very much followed his concept throughout the following years in a very uncompromising manner:

Montgelas enforced the taxation of the nobility and the clergy. Taxation went along with a complete economic description and measurement of Bavaria leading to an outstanding cadastral system. Montgelas passed the first modern constitution for Bavaria in 1808, which included the abolition of any relics of serfdom that had survived until then. Montgelas was responsible for the abolition of the torture in 1812 by introducing a new penal code based on contemporary humanitarian standards. He introduced compulsory school education, compulsory military service, compulsory vaccination. He reorganised the Bavarian administration by a centralised cabinet of modern ministries instead of a multitude of chambers. Montgelas was also responsible for the abolition of all tolls within the Kingdom of Bavaria thus enabling free trade within the country. And he designed and passed a regulation for civil servants, the "Dienstpragmatik", which became a model for civil service in Germany as whole. According to its rules, admission to any service within the public administration was no longer dependent on whether one was Catholic or of noble family, but solely on the quality of one's education. Thus Montgelas broke the preponderance of the nobility in the higher and decisive ranks of public administration. Civil servants were granted a sufficient salary and their widows a pension. Thus Montgelas refounded the civil service on new ethics and created a social group of servants loyal only to the crown and Kingdom of Bavaria. In order to reduce the political and cultural influence of the Catholic Church in Bavaria in favor of the secular state, Montgelas extended civil rights, including citizenship, to Protestants. The Jewish communities were awarded a secure legal status, although there remained a discriminating special registration. Along these lines, Montgelas secularized—that is seized for the use and benefit of the State—many Catholic land holdings, most especially the Bavarian monasteries. Montgelas was attempting to sever the Mortmain that had driven the state to the treasury to the brink of financial ruin under Karl Theodor. According to principles of the Enlightenment and the Napoleonic reorganization of Europe, the expropriation of Church property and the suppression of Church institutions were essential steps to the modernization of the State. Since the earliest centuries of the Middle Ages, the monasteries had owned large stretches of land and governed the farmers working that land. Montgelas, again in keeping with principles of the Enlightenment and the Napoleonic reorganization of Europe that favored the establishment of absolute secular authority over against religion, eliminating such exercises of authority by and resources from church institutions was necessary. Monastic life as such was viewed by Montgelas, in keeping with the most religiously hostile forms of Enlightenment thinking, as useless, at best, and as a breeding ground of "superstition." In Montgelas's eyes, any form of parliamentary representation was as dangerous to the modern state as was the Church. Even the powerless and highly plutocratic Parliament introduced by the constitution of 1808 practically never came into being. Montgelas himself declared, that the repeated wars prevented any convocation of the Parliament. In fact he preferred his status as a benevolent dictator and successfully evaded any control by any form of Parliament. Only after Montgelas' dismissal in 1817, the Verfassung des Königreichs Bayern von 1818 second introduced a real bicameral Parliament (to the standards of the era). His enemies persuaded the king to dismiss him in 1817, and he spent the remainder of his life as a member of the Bavarian House of Lords ("Kammer der Reichsräte") till his death in 1838. He had married the Countess von Arco in 1803, and had eight children; in 1809 he was made a count. As a typical generous nobleman of the 18th century he allowed his very attractive wife to have her lovers and even invited some of them to his palace.

Құрметтер

2005 жылы Бавария еркін мемлекеті мен Мюнхен қаласы Мюнхеннің Променаденплац алаңында оның құрметіне ескерткіш орнатты. 2009 жылы оның туғанына 250 жыл толуы мерекеленді және француз-неміс ынтымақтастығына атсалысқан француз саяхатшыларын марапаттау үшін "Монтгелас сыйлығы" ("Montgelas Preis" неміс тілінде) тағайындалды. Ол Жан Артуаға (Еуропалық парламенттің Бюджет комитетінің төрағасы), Филипп Рихертке (Эльзас аймақтық кеңесінің президенті) және Тьерри Бретонға (Atos компаниясының бас директоры және бұрынғы экономика министрі) табысталды.