Кіріспе

Ұлыбританиядағы ландшафт аймақтары

Ұлыбританияның ұлттық парктері (parciau cenedlaethol; pàircean nàiseanta) – елдің ішінде салыстырмалы түрде дамытылмаған және көркем ландшафт аймақтары. Атауына қарамастан, олар көптеген басқа елдердегі ұлттық парктерден өте өзгеше, олар әдетте үкіметтерге тиесілі және қорғалған қоғамдық ресурстар ретінде басқарылады, және әдетте тұрақты адамдар тұратын елді мекендерді қамтымайды. Ұлыбританияда ұлттық парк деп белгіленген аймаққа маңызды елді мекендер мен жерді пайдалану түрлері кіруі мүмкін, олар көбінесе ландшафттың ажырамас бөлігі болып табылады. Ұлттық парктердегі жерлер көбінесе жеке меншікте болады. Сондықтан бұл парктері IUCN халықаралық стандарты бойынша "ұлттық парктер" деп есептелмейді, бірақ олар ерекше ландшафты бар аймақтар, онда жоспарлау басқа жерлерге қарағанда сәл шектеулі. Ұлыбританияда он төрт ұлттық парк бар, оның тоғызы Англияда, үшеуі Уэльсте, екеуі Шотландияда, ал Солтүстік Ирландияда мүлдем жоқ. Англияда "теңдес мәртебеге" ие тағы бір аймақ бар. Англия мен Уэльстегі ұлттық парктерді жыл сайын шамамен 110 миллион адам барып көреді. Демалыс және туризм парктерге келушілер мен қаржы әкеледі, олардың қорғау жұмыстарын қолдайды және жергілікті халықты жұмыс орындары мен кәсіпкерлік арқылы көмектеседі. Дегенмен, бұл келушілер эрозия, көлік қанағаттандырмаушылығы және парктің ресурстарын пайдалану бойынша дау-дамай сияқты проблемаларды да әкеледі. Англия мен Уэльстегі өңделген жерлерге қол жеткізу тек қана жолдар мен жолдар арқылы шектеледі. (Ауылдық жерлер мен жолдар туралы 2000 жылғы заң бойынша Англия мен Уэльстегі барлық емес, бірақ көптеген өңделмеген аумақтарға жаяу жүрушілердің кіру құқығы бар.)

Ұлттық парк органдары

1995 жылғы Қоршаған орта туралы заңға сәйкес, 1997 жылдың сәуірінен бастап әрбір ағылшын және Уэльс ұлттық паркі өз ұлттық парк өкілеттігімен басқарылады, ол – арнайы мақсаттағы жергілікті өкімет органы. Бұрын, Пик округі мен Лейк округінен басқа барлық парктік аймақтар округтік кеңестермен басқарылатын. Алғашқы екі ұлттық парк – Пик және Лейк округтері – округтік кеңестерге тәуелсіз жоспарлау кеңестерінің бақылауында болды. Шотландияның ұлттық парктері үшін де осыған ұқсас ұлттық парк өкілеттіктері жеке заңнама бойынша құрылды. Әрбір ұлттық парк өкілеттігінің мүшелерінің жартысынан астамы парктің құрамына кіретін негізгі жергілікті билік органдарынан тағайындалады; қалғандары Қоршаған орта, тағам және ауылдық істер жөніндегі мемлекеттік хатшы (Англияда) немесе Уэльс министрлері (Уэльсте) тағайындайды, олардың кейбіреулері жергілікті приходтық немесе қауымдық кеңестерді, ал басқалары – ұлттық мүдделерді білдіреді. Ұлттық парктің қаржыландырылуы күрделі, бірақ әрбір парк өкілеттігінің толық шығындары орталық мемлекеттік қаражат есебінен қаржыландырылады. Бұрын бұл қаражаттың бір бөлігі жергілікті билік органдарынан төленіп, мемлекет тарапынан оларға әртүрлі деңгейде қайтарылатын. 2003/2004 жылдары парк өкілеттіктері орталық мемлекеттік қаражаттан шамамен 35,5 миллион фунт стерлинг көлемінде қаржы алды.

Басқа ұйымдар

Ұлыбританияның ұлттық парктері National Parks UK мүшелері болып табылады, ол оларды насихаттау және барлық парктегі қызметкерлердің оқуы мен дамуына көмектесу үшін жұмыс істейді. Natural England – Англияда жаңа ұлттық парктерін тағайындауға жауапты мемлекеттік орган, оның мақұлдауы Мемлекеттік хатшыдан алынуы тиіс; Natural Resources Wales – Уэльсте жаңа ұлттық парктерін тағайындайды, оның мақұлдауы Уэльс министрлерінен алынуы тиіс. Ұлыбританияның барлық он бес ұлттық паркі Ұлттық парктер әкімшіліктері қауымдастығы арқылы өкілдік етіледі, ол парктер әкімшіліктеріне үкімет пен оның органдарымен қарым-қатынаста біртұтас дауыс беруге мүмкіндік береді. Ұлттық парктерді қорғау науқаны (бұрынғы Ұлттық парктер кеңесі) – Англия мен Уэльстің ұлттық парктерін қорғау және жақсартумен айналысатын қайырымдылық қоры.

Заңдық белгіленуі

Ұлттық парктер алғаш рет 1949 жылғы «Ұлттық парктер және ауылдық жерлерге қолжетімділік туралы» заңға сәйкес белгіленді, ал Англия мен Уэльсте кез келген жаңа ұлттық парк осы Заңға сәйкес белгіленеді және оны Қоршаған орта, тамақ және ауылдық істер жөніндегі мемлекеттік хатшы бекітуі керек. 1949 жылғы заң Ұлыбританияда ауылдық жерлерге қоғамдық қолжетімділік үшін ұзаққа созған күрестен кейін қабылданды, оның бастауы өнеркәсіптік революцияда жатыр. Алғашқы «еркін жүру» туралы заң жобасын 1884 жылы Джеймс Брайс Парламентке ұсынды, бірақ 1931 жылға дейін ғана үкіметтік сауал ұлттық парктер ретінде белгіленетін аумақтарды іріктеу үшін «Ұлттық парктер басқармасын» құруды ұсынды. Ұсынымдарға және үздіксіз лоббилеуге, сондай-ақ 1932 жылғы Пик ауданындағы Киндер Скауттың жаппай қарсылығы сияқты қоғамдық наразылықтың көрсетілімдеріне қарамастан, 1945 жылы ұлттық парктер туралы ақ парақ жарияланғанға дейін ештеңе істелмеді. Бұл Еңбек партиясының соғыстан кейінгі қайта құру жоспарының бір бөлігі болды, нәтижесінде 1949 жылы «Ұлттық парктер және ауылдық жерлерге қолжетімділік туралы» заң қабылданды. Англия мен Уэльсте, Шотландиядағыдай, ұлттық парк ретінде белгіленуі – бұл аймақ ұлттық мұра үшін маңызды деп танылғанын және осылайша ерекше қорғауға және назарға лайық екенін білдіреді. АҚШ және Германия сияқты көптеген елдерде қабылданған модельден айырмашылығы, бұл аймақ мемлекетке тиесілі дегенді білдірмейді. Ұлыбританиядағы ұлттық парктерге маңызды елді мекендер мен адамдардың жерді пайдалануы кіруі мүмкін, олар көбінесе ландшафттың ажырамас бөлігі болып табылады, және ұлттық паркте мемлекеттік органдар мен жеке тұлғаларды қоса алғанда, көптеген жер иелері бар. Дегенмен, 19 ғасырдың басында Байрон, Колридж және Вордсворт сияқты романтик ақындар «жабайы» ауылдың шабыттандыратын сұлулығы туралы жазды. 1810 жылы Вордсворт ағылшын көлдерін «көзі бар және оны бағалайтын жүрегі бар әрбір адамның құқығы мен мүддесі бар ұлттық мүлік» деп сипаттады. Бұл алғашқы көзқарас, көркемдік қозғалысқа негізделген, Ұлыбританияда 1949 жылғы «Ұлттық парктер және ауылдық жерлерге қолжетімділік туралы» заңмен заңдық форма алуға бір ғасырдан астам уақыт пен көптеген дау-дамаylarды қажет етті. Ұлттық парктер идеясы алғаш рет 1860 жылдары АҚШ-та ұсынылды, онда Йосемити сияқты жабайы аймақтарды қорғау үшін ұлттық парктер құрылды. Бұл модель көптеген басқа елдерде қолданылды, бірақ Ұлыбританияда емес. Мыңдаған жылдар бойы адамның ландшафтқа енуінің нәтижесінде Ұлыбританияда кең жабайы аймақтар жоқ. Сонымен қатар, романтик ақындар бағалаған табиғи сұлулық аймақтары көбінесе адамның, әдетте ауыл шаруашылығының қызметі арқасында сақталды және басқарылды.

Мемлекеттік қолдау орнатылды

1930 жылдардың басында ауылға деген қоғамдық қызығушылықтың күшеюі, қала халқының өсіп, жылдам қозғалуға келуі ауылға қол жеткізуге тырысушылар мен жер иелері арасында шиеленісті күшейтті. Kinder Scout-қа жасалған жаппай шабуыл сияқты тікелей әрекеттермен қатар, бірнеше ерікті ұйымдар саяси аренада халықтың ауылға қолжетімділігі мәселесін көтерді. 1931 жылы Кристофер Аддисон (кейін Лорд Аддисон) ұлттық паркілер ретінде белгіленетін аймақтарды іріктеу үшін "Ұлттық паркілер басқармасын" құруды ұсынған үкіметтік комиссияның төрағасы болды. 1945 жылы қала және елді мекендерді жоспарлау министріне ұсынылған бұл идея 1947 жылы сэр Артур Хобхаус төрағалық еткен үкіметтік комиссиямен жалғасты, ол ұлттық паркілерге қатысты заңнама әзірледі және он екі ұлттық паркіні ұсынды. Сэр Артур қолайлы аймақтарды анықтау критерийлері туралы былай деді:

Ұлттық парктер және ауылға қолжетімділік туралы 1949 жылғы заң

1949 жылы «Ұлттық саябақтар және елге қолжетімділік туралы» заң барлық партиялардың қолдауымен қабылданды. Алғашқы он ұлттық саябақ 1950 жылдары, көбінесе нашар сапалы ауыл шаруашылығы таулы аймақтарында, осы Заңға сәйкес тағайындалды. Жердің көп бөлігі жеке меншік иелеріне, көбінесе жеке иеліктерге тиесілі болды, бірақ сондай-ақ Корольдік мүлік сияқты мемлекеттік органдарға немесе Ұлттық траст сияқты қолжетімділікті қамтамасыз ететін және ынталандыратын қайырымдылық қорына тиесілі мүліктер де болды. Қалалардан қолжетімділік те маңызды деп есептелді. Киндер Скаутқа жасалған шабуыл орын алған Пик ауданы 1951 жылғы сәуірде Клемент Атли басқарған Лейборист үкіметі кезінде алғашқы ұлттық саябақ деп тағайындалды. Осы жылы тағы үш ұлттық саябақ тағайындалды: Лейк ауданы, Сноудония және Дартмур. Онжылдықтың соңына қарай ұлттық саябақтар отбасының саны онға жетті, олар Пемброкшир жағалауы, Солтүстік Йоркшир мооры, Йоркшир Дейлз, Эксмур, Нортумберленд және Брекон Биконс ұлттық саябақтарын қамтыды. Шотландияда 2000 жылы «Ұлттық саябақтар (Шотландия) туралы» заң қабылданды, осы заңның негізінде Шотландияның екі ұлттық саябағы – Кэрнгормс және Лох-Ломонд және Троссахтар құрылды. Англияның оңтүстік-шығысындағы тығыз қоныстанған аймақтағы ең үлкен жайылымдық жерлер, бұталы далалар мен ежелгі орманды қамтитын Жаңа Орман 2005 жылғы 1 наурызда ұлттық саябақ деп тағайындалды. 2009 жылғы 31 наурызда Оңтүстік Даунс ұлттық саябақ болып жарияланды; Оңтүстік Даунс ұлттық саябағы 2010 жылғы 31 наурызда күшіне енді. Бастапқыда ұсынылған ағылшын және уэльстік ұлттық саябақтардың екеуі әлі тағайындалған жоқ: Кембрий таулары және Корнуолл жағалауы.

Англиядағы ұлттық парктер

Пик ауданы: Бұл саябақтың орталық орналасуы көптеген жазық жерлер түрлерінің солтүстік шегінің, мысалы, сабақты қарағайдың, және тау қоян мен глобус гүлдері сияқты көптеген солтүстік жоғарғы жерлер түрлерінің оңтүстік шегінің сәйкес келуін қамтамасыз етеді. Ол Англияның арқауы деп аталатын Пенниннің оңтүстік шетінде орналасқан. Ақ шыңның көміртектік әктасы оның оңтүстік және орталық аймақтарында мұз дәуірінің балқыған суымен қалыптасқан қатты риф әктасынан және жануарлар дүниесіне бай аңғарлардан (әдетте шаршы метрге елуден астам жабайы гүлдер мен шөптер) пайда болады. Солтүстік, шығыс және батыста - Қара шың, мұндағы тау жыныстары - шифер, құмтастар мен қиыршық тас, ал мұнда торф қабаттары шұңқырлы ландшафттарды қалыптастырды. Көлдер ауданы: Англияның ең үлкен ұлттық паркі 500 миллион жылға жуық уақытқа созылатын континенттердің соқтығысуы, терең мұхиттар, тропикалық теңіздер және километрлік қалыңдықтағы мұздықтардың дәлелдерін ұсынатын геологиялық құрылымға ие. Бұл аймақта Англиядағы ең үлкен және ең терең көлдер мен ең биік шыңдар орналасқан. Бұл ландшафт мыңдаған жылдар бойы адамның әрекетімен өзгертілген, ал парктегі жабайы жануарлар үшін мекендеу орындарына саздар, әктас жартастар, жоғарғы алқаптар, арктикалық-альпійлік қауымдастықтар, көл жағалауындағы ылғалды жерлер, сағалар, жағалаудағы саздар және құмдықтар жатады. Дартмур: Дартмур - Англияның оңтүстігіндегі ең үлкен және ең жабайы ашық кеңістік. Парктің 65% -ын 295 миллион жыл бұрын пайда болған гранит құрайды және көміртектік және девон кезеңдеріне жататын әк тас, балшық және құмтастар сияқты шөгінді жыныстармен қоршалған. Парктің жартысына жуығы - шұңқырлы дала, және оның ішінде төрт бөлек ұлттық табиғи қорық бар, соның ішінде 366 гектар Шығыс Дартмур ормандары және даласы. Сондай-ақ, ұлттық паркте 26,169 гектар аумақты алып жатқан 40-тан астам ерекше ғылыми қызығушылық тудыратын жерлер бар. Дартмур Англияның екінші ең биік шарлауығына (Канонтейн шарлауығы) және адам қолымен жасалған ең биік шарлауына ие. Солтүстік Йоркшир Моорлары: Соңғы мұз дәуірінен бері археологиялық ескерткіштерге ие саябақта Англияның солтүстігіндегі темір дәуіріндегі ең үлкен дөңес бекінісі, римдік бекіністер, қамалдар және аббаттықтар, могілдік айқыштар және маңызды ерте өнеркәсіптік орындар бар. Оның ежелгі және әртүрлі геологиясы ежелгі мұхиттардың, үлкен өзендер дельталарының және үлкен мұздықтардың қалдықтарын қамтиды. Осы оқиғалардың нәтижесінде геологтар, соның ішінде "ағылшын геологиясының әкесі" Уильям Смит сияқты тұлғалар ғасырдан астам уақыт бойы осы аймаққа келді. Бұл аймақ аммониттерден бастап динозаврлардың іздеріне дейінгі қазбалармен де танымал. Йоркшир Дальс: Парк орталық Пенниннің арасында орналасқан. Миллстон Гриттің басындағы Үш шыңда ол 2300 футтан асады, бұл оның атын алған терең ойылған аңғарлармен (дальс) қарама-қарсы. Оңтүстік бөлігінде парк жартасты (карст) пейзаждармен, жартастармен, тас жолдармен және кең үңгір жүйелерімен мақтана алады, ал солтүстікте ерекше сатылы бейіндері бар аңғарлар кең далалық платолармен бөлінеді. Геологияның ерекшелігі батыстағы терең шатқалдармен бірге Howgill Fells деп аталатын шөпті дөңес дөңестерді қалыптастырады. Парк өзінің мұздық және мұздықтан кейінгі жер бедерімен, соның ішінде барабандық алқаптармен, Норбер ерратикасымен, Семервотер мен Малхам Тарнның мореналары мен мұздықтан кейінгі көлдерімен танымал. Паркте сондай-ақ Hardraw Force және Aysgarth Falls сияқты шарлауықтар бар. Эксмур: Эксмурдың тау жыныстарының көп бөлігі геологиялық тарихтың девон кезеңінде шамамен 410 және 360 миллион жыл бұрын пайда болды, ең көрнектісі - ескі және жаңа қызыл құмтастар, девон тақташалары, шиферлер және әк тас. Парк 519 м биіктікке дейін көтеріледі және 55 км жағалауға ие, оған қарай бірқатар өзендер ағып өтеді, әсіресе Лин өзені. Ексе өзені солтүстікке және шығысқа қарай ағып өтеді. Парк ішінде көптеген елді мекендер, соның ішінде көптеп танымал Линтон және Линмут бар. Нортумберленд: 2000 адам тұратын бұл Англия мен Уэльстегі ұлттық парктердің ішіндегі ең аз халықты мекендейтін жер. Шевиоттың 815 м биіктігіне көтерілген саябақта жаяу жүру, велосипедпен жүру және атпен жүру үшін 1100 км-ден астам жол бар. Сондай-ақ, паркте Рамсар аймағы (сулы жерлерді қорғау жөніндегі халықаралық аймақ) бар, сондай-ақ 31 ерекше ғылыми қызығушылық тудыратын жерлер, алты ерекше қорғалатын аймақтар және үш ұлттық табиғи қорықтар бар. Парктің адам мұрасы табиғи әртүрлілігімен салыстырғанда кем емес, 259 тізімделген ғимарат, 432 ескерткіш және 3883 тарихи орта туралы мәліметтер бар. Бродс: Ұлыбританияның ең үлкен ұлттық қорғауға алынған сулы жері, Норфолк және Саффолк Бродсы ұлттық парктар отбасының он бірінші мүшесі деп есептеледі, бірақ шындығында 1988 жылы Парламент актісі арқылы белгіленді, ұлттық парктің мәртебесіне ие болды. Бродс ұлттық парк ретінде құрылмады, бірақ сол кезде "ұлттық парктің мәртебесімен тең" деп сипатталды. Ол содан бері "ұлттық парк" атауын қабылдады және Ұлыбританияның ұлттық парктар отбасының мүшесі болып табылады, оның ландшафтты қорғау деңгейі бірдей және қосымша заңдық мақсаты бар: су тасымалының мүдделерін қорғау. Оның өзендері, бродстар (саяқ көлдер), батпақтар мен шалғындықтар осы аймақты сирек мекендеу орындарымен байытады, көптеген өсімдіктер мен жануарларды қолдайды. Бұл сонымен қатар Еуропаның ең танымал ішкі су жолдарының бірі болып табылады. Паркте алты өзен (Бюр, Ант, Турн, Яр, Чет және Уэвени) және 63 брод бар, олардың жалпы ұзындығы 125 мильден (200 км) аспайды. How Hill ұлттық табиғи қорығы парктің шегінде толығымен орналасқан, сондай-ақ 28 ерекше ғылыми қызығушылық тудыратын жерлер, олардың көп бөлігі Халықаралық маңызы бар сулы жерлер туралы Рамсар конвенциясына жатады. Жаңа орман: Англияның ең кішкентай ұлттық паркі Вильгельм Жаулаушының шамамен 1000 жыл бұрын аң аулау алабы ретінде белгіленген және 1086 жылы "Соңғы сот кітабында" өз бөліміне ие. Алғашқыда "орман" термині аң аулау заңдарына бағынған аң аулау алабын білдірді, ағаштар жиынтығын емес. Қалғаны жусан мен папоротник жамылған дала, ашық жайылым, батпақ, ауылдар және жағалау, және паркте Еуропадағы ең үлкен жазық даланың қалдығы және Еуропаның 120 жазық далалы миренің үштен екі бөлігі бар. Парктің 38,000 гектары тарихи "Перамбуляциямен" жабылған, онда ортақ құқықтар қолданылады және олардың жануарлары еркін жүре алады. Паркте сондай-ақ 214 ескерткіштің көптігі бар. Оңтүстік Даунс: Ұлыбританиядағы ең жақында белгіленген ұлттық парк Уинчестерден батысқа және Истборнға шығысқа қарай созылатын төбелердің қатары. Шығыс жартысының геологиялық құрылымы негізінен әктастан тұратын төбелерден тұрады. Арунның батысында аймақ кеңірек және әктас төбелерін ғана емес, сонымен қатар құмтастар мен саздан тұратын Уилдті де қамтиды. Оңтүстік Даунсты құрайтын тау жыныстарының көп бөлігі 120 миллион жыл бұрын пайда болған, жер қозғалыстарының нәтижесінде көтеріліп, 125 мильге дейін созылған және 50 мильге дейін ені бар үлкен күмбезге итерілген, содан кейін Солтүстік Даунс, Оңтүстік Даунс және Уилд жазығын қалыптастыру үшін тозған. Осы геологияның үстіне жатқан негізгі мекендеу орындарына әктас даласы, жазық дала және су тасқынына ұшыраған жайылымдар жатады. Парк Суссекстегі Блэкдаунда 280 метрге дейін көтеріледі. Паркте Ұлыбританияның кез келген ұлттық паркінің ең көп халқы бар, ол 107,929 адамды құрайды, бұл келесі екі ең ірісінің (Көлдер ауданы: 42,000 және Пик ауданы: 38,000) жиынтығынан көп. Паркте Boxgrove-дегі ең ерте адамдардың дәлелдерінен бастап, West Dean College-дегі Эдвард Джеймстің сюрреалистік өнер жинағы сияқты заманауи өнерге дейінгі мәдени мұраның көптігі бар. Паркте 600 ескерткіш, 5000-нан астам тізімделген ғимарат, екі тіркелген шайқас алаңы және 165 консервациялық аймақ бар. Сноудон шыңындағы қазба жәдігерлері 500 миллион жылдан астам бұрын пайда болған...

Шотландияның ұлттық парктері

Лох-Ломонд және Троссах: Ұлыбританиядағы төртінші ірі парк, 21 Мунроны (оның ішінде Бен-Ломонд, Бен-Луи, Бинн-Чаллум, Бен-Море және екі Бен-Ворлих шыңы) және 20 Корбетті қамтиды. Екі орман паркі (Королева Елизавета орман паркі және Аргилл орман паркі) және екі ұлттық табиғи қорық бар. Cairngorms: Ұлыбританиядағы ең үлкен ұлттық парк, оның орталық бөлігі – аттас Cairngorms таулары, бірақ бұл таулар оның бір бөлігі ғана, сондай-ақ Ангус Гленс және Монадлиат сияқты басқа таулы аймақтармен, және Strathspey және Жоғарғы Дисайд сияқты төменгі жазықтармен бірге құрайды. Парктен үш ірі өзен бастау алады: Спей, Ди және Дон.

Солтүстік Ирландияның ұлттық парктері

Қазіргі уақытта Солтүстік Ирландияда ұлттық парктері жоқ, бірақ Моурн тауларында біреуін құруға қатысты даулы әрекеттер болды. Егер құрылса, ол Карлингфорд-Лоугтан Ньюкасл және Слив-Кробқа дейін созылар еді.

Ұлттық парктердегі жерді пайдалануды жоспарлау және дамыту

Ұлттық парк органдары өз аумақтары үшін стратегиялық және жергілікті жоспарлау органдары болып табылады, сондықтан ұлттық парктің аумағында жергілікті округтік немесе біріктірілген кеңестер жоспарлауды бақыламайды. Осының салдарынан, олар жергілікті жоспарлау органының барлық міндеттерін атқаруға міндетті. Олар жергілікті даму жоспарының негізін – өз аумақтары үшін аумақтық жоспарлау бойынша нұсқаулықты сақтау үшін жауапты. Сонымен қатар, олар осы жоспар негізінде дамуға рұқсат беруді жүзеге асырады. Бұл оларға тұрғын үй және өнеркәсіптік дамуды, ғимараттар мен басқа да құрылыстардың жобалауын, сондай-ақ минералдық қазбалар сияқты стратегиялық мәселелерді тікелей бақылау мүмкіндігін береді. Ұлттық парк органдарының жоспарлау өкілеттігі басқа органдардан аздап ерекшеленеді, бірақ саясат пен оның түсіндірілуі басқа жерлерге қарағанда қатаңрақ. Үкімет мұны қолдайды және ынталандырады, себебі ол: "Ұлттық парк мәртебесі ландшафт пен көркемдік сұлулық тұрғысынан ең жоғары қорғау деңгейін береді" деп есептейді. Ауылдық жерлер – Қоршаған ортаның сапасы және экономикалық және әлеуметтік даму (1997).

Жергілікті экономикаға үлес қосу

Туризм ұлттық парктер орналасқан аймақтардың экономикасының маңызды бір бөлігі болып табылады. Көрермендер көрікті жерлерге, дүкендерге және тұру орындарына бару арқылы жергілікті жұмыс берушілер мен шаруаларға табыс көзі мен күнкөріс табуға мүмкіндік береді. Осы табыс паркте жұмыс орындарын құруға жардақ етеді. Мысалы, 2004 жылы Пик-Дистрикт ұлттық паркіне келушілердің жұмсаған ақшасы 185 миллион фунт стерлингті құрады, бұл 3400-ден астам жұмыс орнын қамтамасыз етті, бұл ұлттық парктегі жалпы жұмыспен қамтудың 27 пайызын құрайды.

Ұлттық парктердегі қақтығыстар

Ұлттық саябақтар әкімшілігінің екі мақсаты бар: саябақты сақтау және дамыту, сондай-ақ оны келушілерге қолжетімді ету. Бұл екі мақсаттың арасында адамдардың әртүрлі топтарының мүдделері жиі қақтығыс тудырады. Англия мен Уэльстің ұлттық саябақтарына жыл сайын 110 миллион келуші келеді деп есептеледі. Көбінесе, жақсы басқару арқасында бастапқы екі мақсатқа да қол жеткізу мүмкін. Бірақ кейде халыққа қолжетімділік пен сақтау арасында тікелей қайшылық туындайды. Сэндфорд қағидасының негізінде, 1995 жылғы Қоршаған орта туралы заңда сақтау мен демалыстық пайдалану арасында басымдық қалай белгіленетіні айқындалған. Осындай ереже Шотландияның ұлттық саябақтары үшін де қабылданды. Демалыс және туризм аймаққа көптеген пайда әкелгенімен, бірқатар мәселелер де тудыруы мүмкін. Ұлттық саябақтар әкімшіліктеріне ұлттық қаржыландыру осы қақтығыстарды шешуде туындайтын қиындықтарды ескере отырып бөлінеді.

Ауылдар мен көрікті жерлердің тығыздығы. Ең танымал "бал құмырасы" аймақтарына көптеген келушілер келеді, нәтижесінде автотұрақтар толып, жолдар жабылып, жергілікті инфрақұрылым, әсіресе жазғы демалыс күндері мен мерекелерде жүктеледі. Мысалға, Кесвик маңындағы көлдер ауданы, Кастлтон мен Бейкуэллдің Пик ауданы, және Бетс-и-Коудтың Сноудониядағы аудандары.

Эрозия. Таулы серуендер мен басқа да қоғамдық жолдарды пайдалану барлық ұлттық саябақтарда кең таралған. Ең танымал жолдардың көп пайдалануы эрозияға әкеледі, бірақ жолдарды нығайту көрінісі бұзса мүмкін. Арнайы ұйымдастырылған серуендер, ұлттық кітаптар мен журналдарда жарияланған маршруттар, атпен жүру, тау велосипедтері және жолдан тыс көлік құралдарын пайдалану қатты тозуға себеп болады. Мысалы, Пик ауданындағы Доведейлді қарастыруға болады. Сонымен қатар, төбелер мен шұңқырлы жерлерде қойлардың көптеп жайылуы өсімдік жамылғысын азайтып, эрозияны күшейтеді.

Жабайы табиғатқа зиян және алаңдату. Жабайы табиғат, саябақтың жұртшылыққа ашық аймақтарындағы келушілердің санына байланысты алаңдауы мүмкін. Шұңқырлы жерлер мен крейді төмендіктері тұрақты пайдаланудан оңай зақымданады және қалпына келуіне көп жылдар қажет. Әсіресе, құстар жерде ұялайды және демалады, сондықтан олар өте сезімтал. Иттермен серуендеу, бағдарлау, тау велосипедтерімен жүру және желкенді ұшу ұялайтын құстарды алаңдатуы мүмкін.

Қоқыс. Қоқыстың барлық түрлері көріністі бұзумен қатар, ластануға және мал мен жабайы жануарларға зиян келтіруі мүмкін. Сынған шыны адамдарға қауіпті және күн сәулесін шоғырландырып, өртке себеп болуы мүмкін, әсіресе Эксмур, Пик ауданының бөліктері және Солтүстік Йоркширдің шұңқырлы жерлері сияқты аймақтарда.

Егістік жерлерге зиян. Шөп басу жайылымдарын таптау малдың қысқы азығын азайтады. Жолдан адасқан серуеншілер егістік жерлердегі жолдарды белгілейтін тіреулерді іздеудің орнына қоршаулардан немесе құрғақ тас қабырғалардан өтуі мүмкін. Иттердің бақылаусыз болуы қойларды жарақаттауы немесе тіпті өлтіруі мүмкін, әсіресе қозы туған кезде.

Жергілікті қоғамдастықтың ығысуы. Туристердің қажеттіліктерін қанағаттандыратын сыйлық дүкендері мен кафелер жергілікті тұрғындарға күнделікті тауарларды сататын дүкендерге қарағанда көбінесе тиімдірек болады. Кейбір ауылдарда туристік дүкендер басым, ал жергілікті тұрғындарға қызмет көрсететін дүкендер аз болғандықтан, жергілікті қоғам туристердің ығысуын сезінеді. Туристік ауылдарда үйлердің бағасы жоғары, өйткені олар демалыс үйлері ретінде немесе басқа жерде тұратын немесе жұмысқа бару үшін жергілікті үйге көшкен адамдарға сұранысқа ие, сондықтан жергілікті тұрғындар оларды сатып ала алмайды. Бұл үлкен қалаларға жақын аймақтарда, мысалы Пик ауданы, көлдер ауданы, Йоркшир долалары, Нью-Форест және Саут-Даунс сияқты аймақтарда ерекше проблема болып табылады.

Демалыс пайдаланушылары арасындағы қақтығыстар. Ұлттық саябақтарды пайдаланудың кейбір түрлері басқа пайдалануларға кедергі келтіреді. Мысалы, жылдам қайықтардың пайдалануы шудың ластануына әкеледі және қайықпен саяхаттау, яхтамен жүзу, каноэмен және жүзу сияқты басқа да пайдаланулармен қайшылық тудырады. 2005 жылдың 29 наурызында Виндермерде 10 теңіз шақырымдық жылдамдық шегі күшіне енді. Виндермердегі жаңа жылдамдық шегі Көлдер ауданында жылдам қайықтар мен су шаңғысын тиімсіз етуде. Көлдер ауданындағы 16 ірі көлдің ішінде тек Виндермер, Конистон, Дервент және Улсуотерде кеме жүруге қоғамдық құқық бар; 1970 және 1980 жылдары Виндермерден басқа үш көлде жылдамдық шектеулері енгізілді.

Басқа белгіленген ландшафттар

Ұлыбританияда ұлттық парктерден өзге, тағы бірнеше арнайы белгіленген ландшафт аймақтары бар. Парктерге ең жақын ұқсайтыны – Ерекше Табиғи Сұлулық Аймақтары, олардың ерекшелігі, ашық ауада кең көлемде демалу мүмкіндіктері шектеулі болуында. Дартмур, Көлдер аймағы, Солтүстік Йорк Моорс және Йоркшир Долиналарының барлығы AONB-ге тікелей іргелес жатыр, сондай-ақ Эксмур және Солтүстік Йорк Моорс жағалаулары мұра жағалауларымен бетке-бет келеді. Барлық парктерде әртүрлі мөлшерде Ерекше Ғылыми Маңызы бар Орындар мен Ұлттық Табиғи Қорықтар кездеседі. Брекон-Биконс ұлттық паркінің бір бөлігі ЮНЕСКО-ның Жалпыгеологиялық Геопарктерінің бірі ретінде де тағайындалған. Англия мен Уэльстегі әртүрлі Дүниежүзілік Мұра Орындарының арасында біреуі – Көлдер аймағы – толығымен ұлттық паркпен сәйкес келеді, ал Бленавон Өнеркәсіптік Ландшафты Дүниежүзілік Мұра Орындарының бір бөлігі Брекон-Биконс ұлттық паркінің құрамына кіреді, ал Гвинеддегі король Эдуардтың қамалы мен қала қабырғаларының және Солтүстік-Батыс Уэльстің Тақталы Ландшафтының бөліктері Сноудония ұлттық паркіне жатады.