Кіріспе

Батыс – төрт тараптың бірі, яғни компастың негізгі бағыттарының бірі. Ол шығысқа қарама-қарсы жатқан тарап және Күн Жерде осы бағытта батып отырады.

Этимология

"Батыс" сөзі – кейбір роман тілдеріне (француз тілінде – ouest, каталон тілінде – oest, итальян тілінде – ovest, испан және португал тілдерінде – oeste) ауған герман тілінен шыққан сөз. Басқа тілдердегідей, бұл сөздің пайда болуы батыстың күн батқан жақ екендігімен байланысты: "батыс" сөзі үнді-еуропалық *wes түбірінен, ал одан *wespero "кеш, түн" деген сөзден туындаған. Бұл түбір ежегі грек тіліндегі ἕσπερος (hesperos) – "кеш; кешкі жұлдыз; батыс" және латын тіліндегі vesper – "кеш; батыс" сөздерімен байланысты. Басқа тілдерде де осыған ұқсас мысалдар бар, мысалы, латын тіліндегі occidens – "батыс" сөзі occidō – "төмен түсу, бату" сөзінен, ал еврей тіліндегі מַעֲרָב (maarav) – "батыс" сөзі עֶרֶב (erev) – "кеш" сөзінен пайда болған. Батыс сөзі кейде W деп қысқартылады.

Навигация

Батысқа қарай бару үшін компасты пайдаланып (магниттік солтүстік нақты солтүстікпен бірдей бағытта болатын жерде) 270° бұрыш немесе азимутты орнату қажет. Батыс – Жердің өзінің осі айналуына кері бағыт, сондықтан Күн үнемі сол бағытта жылжиды және ақырында батысқа қарай кетеді. Бұл Венера планетасына қатысты дұрыс емес, себебі ол Жерден кері бағытта айналады (кері айналу). Венера бетіндегі бақылаушы үшін Күн батыстан туып, шығыста батар еді, бірақ Венераның тығыз бұлттары планета бетінен Күнді көруге мүмкіндік бермейді. Солтүстік жоғары орналасқан картада батыс сол жақта болады. Батысқа қарай үздіксіз қозғалу – ендік шеңбері бойынша жүру.

Ауа райы

Жердің айналу бағытына байланысты, көптеген ортаңғы ендіктерде (яғни 35 және 65 градус ендік аралығында) басым жел батыстан еседі, бұл батыс желдері деп аталады.

Мәдениет

"Батыс" деген сөз тіркесі көбінесе Еуропалық Одақты (соның ішінде ЕАЭО елдерін), Ұлыбританияны, Америка құлықтарын, Израильді, Австралияны, Жаңа Зеландияны және (ішінара) Оңтүстік Африканы қамтитын Батыс әлеміне сілтеме жасайды. Жердің батыс бөлігі туралы ұғым Батыс Рим империясы мен Батыс христиандығынан бастау алады. Суық соғыс кезінде "Батыс" Варшава шарты мен бейтарап елдерге қарсы НАТО блогын білдіру үшін жиі қолданылды. Бұл сөз тіркесі қазір де қолданылып келеді, бірақ мағынасы көбірек беленді болып барады.

Символикалық мағынасы

Қытай буддизмінде Батыс – Буддаға немесе ағартуға қарай қозғалысты білдіреді (Батысқа саяхатқа қараңыз). Ежелгі ацтектер Батысты су, тұман және жүгерінің ұлы құдайының мекені деп сенген. Ежелгі Египетте Батыс – арғы дүниеге апаратын қақпа саналған, және ол, әрқашан теріс мағынада болмаса да, өліммен байланысты бағыт ретінде қарастырылған. Ежелгі египеттіктер Амунет құдайының Батыстың бейнесі екеніне сенеді. Кельттер Батыс теңізінен әрі, картаның шетінде, Арғы өмір немесе кейіннен өмірдің бар екеніне сенген. Яһуди дінінде Батыс – Құдайдың Шехинасына (болмысына) қарай қарастырылады, себебі яһуди тарихында киелі шатыр және одан кейінгі Иерусалим ғибадатханасы шығысқа қарап тұрған, ал Құдайдың қасиетті орны – Киелілердің киелісі батысқа қарай баспалдақпен көтерілген. Киелі кітапта израильдіктер Иордан өзенін батысқа қарай өтіп, Уәде етілген жерге кіргендері айтылады. Исламда, әсіресе Үндістанда, адамдар Меккеге қарап, батысқа қарай дұға етеді, себебі Мекке батысқа қарай орналасқан. Америка әдебиетінде (мысалы, «Ұлы Гэтсби» романында) Батысқа көшу кейде еркіндікке қол жеткізуді білдіреді, мүмкін, Жабайы Батыстың игерілуімен байланысты (Америка шекарасы және Тағдыр маңызы туралы да қараңыз).