Кіріспе

Шығыс – төрт тараптың бірі. Бұл батысқа қарама-қарсы бағыт және Жерде күннің туатын жағы.

Этимология

Басқа тілдердегідей, бұл сөз шығыс – күннің туатын бағытынан пайда болған: шығыс орта ғасырлық ағылшын тілінен келген est сөзінен, ал ол ежелгі ағылшын тіліндегі ēast сөзінен туындаған. Бұл сөздің түбі Proto Germanic *aus to немесе *austra – "шығысқа, күн шығысына қарай", Proto Indo European *aus – "жарық", немесе "таң" сөздерімен байланысты. Көне жоғары неміс тіліндегі *ōstar – "шығысқа", латын тіліндегі aurora – "таң", және грек тіліндегі ἠώς ēōs – "таң, шығыс" сөздерімен туыс. Басқа тілдердегі осыған ұқсас сөздердің мысалдары: латын тіліндегі oriens – "шығыс, күн шығысы", orior – "туу, бастау", грек тіліндегі ανατολή anatolé – "шығыс", ἀνατέλλω – "туу", және еврей тіліндегі מִזְרָח mizraḥ – "шығыс", זָרַח zaraḥ – "туу, жарқырау". Ēostre – германдық таң құдайы, ол таңды және бағыттарды бейнелейтін болған. Шығыс кейде E деп қысқартылады.

Навигация

Картаның оң жағы дәстүр бойынша шығысқа қаратылады. Бұл дәстүр компастың қолданылуынан қалыптасқан, онда солтүстік жоғары орналасқан. Дегенмен, Венера және Уран сияқты кері айналатын планеталардың карталарында сол жақ шығыс болып табылады. Навигация үшін компасты пайдаланып шығысқа қарай бару үшін 90° бағытты немесе азимутты орнату қажет.

Мәдениет

Шығыс – Жердің өзінің осі айналасында айналу бағыты, демек, Күннің көтерілетін бағыты. Шығысқа қарай дұға ету практикасы христиан дінінен бұрын пайда болған, бірақ бұл дін оны қабылдады, себебі Шығыс адамзаттың бастапқы отаны деп есептелді. Сондықтан христиан шіркеулері дәстүрлі түрде шығысқа қарай бағытталған. Алғашқы кейбір ерекшеліктерден кейін, құрбандық тақтасын литургиялық шығысқа орналастыру дәстүрі шіркеу бағытының түсінігінің бір бөлігіне айналды. Шығыс – бұл дәстүрлі түрде Еуропаға қатысты Шығыс әлеміне жататын нәрсенің барлығын қамтитын Шығыс. Ағылшын тілінде ол көбінесе Азия құрлығымен синоним ретінде қолданылады, және Қашық Шығыс, Таяу Шығыс және Жақын Шығыс деп бөлінеді. Осы еуроцентризмге қарамастан, бұл аймақтар әлі де Жердің географиялық орталығынан шығысқа қарай орналасқан. Солтүстік жарты шардың жеке қалаларында шығыс жағы көбінесе кедейірек болады, себебі басым жел батыстан соғады.