Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңа Зеландияның бас біріктірушісі және Таитидің 1788-1791 жылдардағы алғашқы патшасы I Помаре (шамамен 1753 жылы – 3 қыркүйек 1803 жылы) (толық ескі орфографияда: Tu nui ea i te atua i Tarahoi Vaira'atoa Taina Pōmare I; сондай-ақ Ту, Тина, Оту немесе ресми түрде Tu nui e a'a i te atua деп те белгілі) – Таитиді біріктірген және алғашқы патшасы, сонымен қатар 1788-1791 жылдар аралығында Таити патшалығы мен Помаре әулетінің негізін қалаушы. 1791 жылы тақтан бас тарған, бірақ 1791 жылдан 1803 жылға дейін мұрагері II Помаре еңбекке жарамсыз кезінде регент-қорғаншы ретінде билікте болды. Батыс әлемінде ол 1789 жылы "Баунти" кемесіндегі бүлік кезінде Таитидің билеушісі болғандығымен танымал.
the New Zealand chief
Unifier and first king of Tahiti from 1788 to 1791
Pōmare I (c. 1753 – September 3, 1803) (fully in old orthography: Tu nui ea i te atua i Tarahoi Vaira'atoa Taina Pōmare I; also known as Tu or Tinah or Outu, or more formally as Tu nui e a'a i te atua) was the unifier and first king of Tahiti and founder of the Pōmare dynasty and the Kingdom of Tahiti between 1788 and 1791. He abdicated in 1791 but remained in power as the guardian regent during the minority of his successor Pōmare II from 1791 until 1803. He is best known in the western world for being the ruler of Tahiti during the mutiny on the Bounty in 1789.
Атауы
Outu – O Tū ағылшын тіліндегі дыбыстық жазбасы, Tū – бұл есім, ал o – номинативтік предикат, яғни «сол» деген мағынаны білдіреді. Ескі әдебиеттерде оның тегі Tunuieaiteatua деп жазылған, бірақ таитиліктер әдетте макрондар мен глотталдарды жазбағандықтан, дұрыс айтылуына қатысты белгісіздіктер қалған. Осы белгісіздікті ескерсек, қазіргі орфография бойынша Тū nui ēa i te atua – «Ұлы Тū, құдайға апаратын жол» дегенді білдіреді. Тū (тік тұру) – Таитидің маңызды құдайы болған. Аритаймай бұл Тū сөзінің atua (құдай) сөзінен қысқартылғанын айтады, бірақ бұл күмәнді. Pōmare есімі кейін қабылданды. Pō mare – «түнде жөтелдеуші» деген мағынаны білдіреді, ол сол замандағы әдет бойынша, 1792 жылы туберкулезден қайтыс болған қызы, принцесса Teri’inavahoroaның құрметіне алған лақап аты еді. «Pō» сөзі патшаның аты ретінде қолданылғандықтан, таити тіліндегі «түн» сөзі «ruʻi» сөзімен ауыстырылды.
Outu is the phonetic English rendering of O Tū, Tū being the name, o the nominal predicate meaning that is. Older literature writes his family name as Tunuieaiteatua, which leaves incertainties about the proper pronunciation as Tahitian usually did (and does) not write macrons and glottals. Barring this incertainty, in the current proper orthography would be Tū nui ēa i te atua meaning Great Tū, road to the god. Tū (standing straight up) was a major Tahitian god. Ariitaimai claims that this Tū is a contraction of atua (god), but that is unlikely. The name Pōmare was adopted later. Pō mare means "night cougher", a nickname he took, as was common in that time, in honor of his daughter Princess Teri’inavahoroa who died from tuberculosis in 1792. Because "Pō" was used as part of his name as the king, the Tahitian word for "night" was replaced by "ruʻi".
Өмірбаян
Ту – Паре 'Аруе руының басшысы Тью мен оның әйелі Тетупая и Хауиридің (Тетупая) ұлы. Тетупая – Раиатеяның Таматоа II-нің немересі. Тудың үлкен ағасы Тутаха болды, ол оның регенті қызметін атқарды. Шамамен 1753 жылы Пареде дүниеге келген Ту бастапқыда әкесінің регенттігімен билік етті және әкесінің қайтысынан кейін 1802 жылдың 23 қарашасында Порионудың Арий рахиі болды. Помар Таити аралдары, Мореа, Мехетия және Тетиароа тобынан құралған біртұтас патшалық құру арқылы Таитидің әр түрлі басшылықтарын біріктіруге жетті. Осылайша ол 1788 жылы біріккен Таитидің алғашқы патшасы атанды. Таити патшасы болғаннан кейін бір жыл өткен соң, Помар Батыс Үндістанға тасымалдау үшін нан жемісін жинау үшін Таитиге келген HMS Bounty кемесінің экипажына қонақжайлық көрсетті. Bounty кемесінде болған көтеріліс көтерілісшілерді Таитиге қысқа ғана уақытқа қайта оралуға мәжбүр етті, олар Помардың қорғауында болды, содан кейін аралдан шығып, ақырында Питкэрнге қоныс аударды. Көтерілісшілердің бір бөлігі қалды және кейін HMS Pandora кемесімен табылды. Помар британдық билікті қабылдады және көтерілісшілерді тұтқындап, Англияға соттау үшін жіберді. Помар 1791 жылы Таити тағынан бас тарғанда біріккен Таитидің алғашқы патшасы ретіндегі қызметін аяқтады. Оның орнына 1791 жылдан 1821 жылға дейін билік құрған Тю Тунуиэатеатуа Помаре II келді. Алайда, енді монарх болмаса да, Помар 1791 жылдан 1803 жылға дейін Помаре II еңбекке жарамсыз болған кезеңде Таитидің регенті болып қалды. 1792 жылы HMS Providence Таитиге келді және Помар төрт жыл бұрын көтерілістің құрбаны болған Уильям Блаймен қайта кездесті. Блай көтерілісшілер туралы Помардан сұрақтар алды және одан кейін көтерілісшілер Таитиден кеткеннен кейін қайда қашып кеткен болуы мүмкін деп күдіктенгенін жазды. Помар 4 рет үйленді және үш ұл мен үш қызы болды. Ол тромбоздан қайтыс болды.
Tu was the son of Teu, chief of Pare 'Arue, and his wife, Tetupaia i Hauiri (Tetupaia). Tetupaia was the granddaughter of Tamatoa II of Raiatea. Tu's great uncle was Tutaha, who acted as his regent. Born at Pare, ca. 1753, he initially reigned under the regency of his father and succeeded on the death of his father as Arii rahi of Porionuu on November 23, 1802. Pōmare further succeeded in uniting the different chiefdoms of Tahiti into a single kingdom, composed of the islands of Tahiti itself, Moorea, Mehetia, and the Tetiaroa group. He thus became the first king of unified Tahiti in 1788. One year into his reign as Tahiti's king, Pōmare hosted the crew of HMS Bounty who had visited Tahiti to collect breadfruit plants for transportation to the West Indies. The subsequent mutiny on the Bounty caused the mutineers to return briefly to Tahiti, where they were under Pōmare's protection, until leaving the island and eventually relocating to Pitcairn. A small number of mutineers stayed behind and were later located by HMS Pandora, to which Pōmare accepted British authority and allowed the mutineers to be arrested and taken back to England for trial. Pōmare's service as the first king of unified Tahiti ended when he abdicated in 1791. He was succeeded by Tū Tūnuiʻēʻaiteatua Pōmare II, who reigned from 1791 until 1821: however, though no longer monarch, Pomare remained regent of Tahiti during the minority of Pomare II, from 1791 until 1803. In 1792, HMS Providence visited Tahiti and Pōmare was reunited with William Bligh, the victim of mutiny four years earlier. Bligh interviewed Pōmare regarding the mutineers and subsequently wrote an account of where he suspected the mutineers may have escaped to following their departure from Tahiti. Pōmare married 4 times and had three sons and three daughters. He died from thrombosis.
Портреттер
"Баунтидегі бүлік кезінде Таити патшасы болғандықтан, Помаре кейіннен "Баунти" туралы түсірілген әртүрлі драмалық фильмдерде бейнеленді. 1935 жылғы фильмде де, 1962 жылғы нұсқада да ол "Хитихити басшысы" ретінде танымал, оны тиісінше Билл Бэмбридж және Матахиариʻи Тама сомдады. 1984 жылғы "Баунти" фильмінде ол "Тына патшасы" деп аталады және оны Жаңа Зеландиялық актер Ви Куки Каа ойнайды. Тарихи деректер бойынша, Тына Помаренен басқа адам болуы мүмкін, себебі ол "Баунти" кемесінің бортындағы жазбаларда монарх емес, "Басты басшы" ретінде айтылады."
Due to Pōmare's role as King of Tahiti during the Mutiny on the Bounty, he has subsequently been portrayed in various dramatic films about the Bounty. In both the 1935 film and the 1962 version, he is known as "Chief Hitihiti" and played respectively by Bill Bambridge and Matahiariʻi Tama. In the 1984 film The Bounty he is known as "King Tynah" and is portrayed by New Zealand actor Wi Kuki Kaa. Historically, Tynah may have been a different individual from Pōmare, as he is mentioned in the Bounty log as a "Paramount Chief", a title separate from monarch.