Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Синьцзяндағы эндорхейлік алап, Қытай
Endorheic basin in Xinjiang, China
Тарим алабы – Солтүстік-Батыс Қытайда орналасқан эндорхейлік алап. Оның аумағы шамамен және Солтүстік-Батыс Қытайдағы ең ірі алаптардың бірі. Қытайдың Синьцзян аймағында орналасқан, ол кейде провинцияның оңтүстік жартысын – Оңтүстік Синьцзян немесе Наньцзян аймағын, ал провинцияның солтүстік жартысын Дзунгария немесе Бейцзян деп атау үшін қолданылады. Алаптың солтүстік шекарасын Тянь-Шань таулары, ал оңтүстік шекарасын Тибет жотасының шетіндегі Куньлун таулары құрайды. Такламакан шөлі алаптың көп бөлігін алып жатыр. Тарим алабының тарихи ұйғырша атауы – Алтышаһар (әдеби ұйғыр: آلتی شهر, ), ұйғыр тілінде «алты қала» деген мағынаны білдіреді. Бұл аймақ Кіші Бұхара немесе Кіші Бұхария деп те аталып келген.
The Tarim Basin is an endorheic basin in Xinjiang, Northwestern China occupying an area of about and one of the largest basins in Northwest China. Located in China's Xinjiang region, it is sometimes used synonymously to refer to the southern half of the province, that is, Southern Xinjiang or Nanjiang , as opposed to the northern half of the province known as Dzungaria or Beijiang. Its northern boundary is the Tian Shan mountain range and its southern boundary is the Kunlun Mountains on the edge of the Tibetan Plateau. The Taklamakan Desert dominates much of the basin. The historical Uyghur name for the Tarim Basin is Altishahr (Traditional Uyghur: آلتی شهر, ), which means 'six cities' in Uyghur. The region was also called Little Bukhara or Little Bukharia.
География және Синьцзянмен қарым-қатынасы
Шыңжаң географиялық, тарихи және этникалық жағынан ерекшеленетін, әртүрлі тарихи атаулары бар екі негізгі аймақтан – Дзунгария мен Тарим алқабынан (Алтышаһар) тұрады, оларды 1884 жылы Цин Қытайы Шыңжаң провинциясы ретінде біріктірді. 1759 жылы Цин империясы басып алған кезде Дзунгарияда көшпенді өмір салған, моңғол тілінде сөйлейтін, тибет буддасы дінін ұстанған джунгарлар тұрды, ал Тарим алқабында (Алтышаһар) отырықшы, оазистерде қоныстанған, түркі тілінде сөйлейтін ұйғыр мұсылман шаруалары тұрды. Олар 1884 жылы провинция құрылғанға дейін жеке басқарылды.
Xinjiang consists of two main geographically, historically, and ethnically distinct regions with different historical names, Dzungaria and the Tarim Basin (Altishahr), which Qing China unified into Xinjiang province in 1884. At the time of the Qing conquest in 1759, Dzungaria was inhabited by steppe dwelling, nomadic Mongolic speaking, Tibetan Buddhist Dzungars, while the Tarim Basin (Altishahr) was inhabited by Sedentary, oasis dwelling, Turkic speaking Uyghur Muslim farmers. They were governed separately until the creation of the province in 1884.
Солтүстік жағы
Қытайлықтар бұл жолды Тянь-Шань Нань-Лу немесе Тянь-Шань Оңтүстік жолы деп атады, таулардың солтүстігіндегі Бей Луға қарама-қарсы. Оның бойымен қазіргі заманғы тас жол мен теміржол өтеді, ал орталық Тарым өзені шамамен 100 км оңтүстікте жатыр. Сауда керуендері тауларды өтуге дейін Қашғарда жиналатын. Бачу немесе Миралбачи; Үлкен Ақсу өзенінің жанындағы Ақсу; Куча бұрынғы маңызды мемлекет; Лунтай; Корла, қазір ірі қала; Бостен көліне жақын Карашар; Турпан депрессиясының солтүстігінде және Богда-Шанның оңтүстігінде орналасқан Турпан; Хами; содан кейін оңтүстік-шығысқа қарай Анси және Гансу дәлізіне дейін.
The Chinese called this the Tien Shan Nan Lu or Tien Shan South Road, as opposed to the Bei Lu north of the mountains. Along it runs the modern highway and railroad while the middle Tarim River is about 100 km south. The caravans met in Kashgar before crossing the mountains. Bachu or Miralbachi; Uchturpan north of the main road; Aksu on the large Aksu River; Kucha was once an important kingdom; Luntai; Korla, now a large town; Karashar near Bosten Lake; Turpan north of the Turpan Depression and south of the Bogda Shan; Hami; then southeast to Anxi and the Gansu Corridor.
Орталығы
Бассейннің көп бөлігін тұрақты тұруға тым құрғақ Такламакан шөлі алып жатыр. Яркенд, Қашғар және Ақсу өзендері бірігіп, Тарим өзенін құрайды, ол бассейндің солтүстік жағымен ағып өтеді. Бұрын Тарим Луланға дейін жеткен, бірақ 330 жылдан кейін Корла маңында оңтүстік-шығысқа бұрылып, Шаркиликке қарай ағып, Лулан тасталып қалды. Тарим енді құрғап қалған Лоп-Нур көліне жетті, ол Луланның шығысындағы өзгермелі орналасқан жерде болды. Шығысқа қарай Қытайдың Батыс аймақтарына апаратын қақпа деп есептелген, аңызға толы Жейд қақпасы жатыр. Одан әрі көне қолжазбаларымен мәшһүр Дунхуан, содан кейін Гансу дәлізінің батыс ұшындағы Анси орналасқан.
Most of the basin is occupied by the Taklamakan Desert which is too dry for permanent habitation. The Yarkand, Kashgar and Aksu Rivers join to form the Tarim River which runs along the north side of the basin. Formerly it continued to Loulan, but some time after 330 AD it turned southeast near Korla toward Charkilik, and Loulan was abandoned. The Tarim ended at the now dry Lop Nur, which occupied a shifting position east of Loulan. Eastward is the fabled Jade Gate which the Chinese considered the gateway to the Western Regions. Beyond that was Dunhuang with its ancient manuscripts and then Anxi at the west end of the Gansu Corridor.
Оңтүстік жағы
Қоныстарға Кашгар; Янги Хисар, пышақтарымен әйгілі; Яркенд, бір кезде Кашгардан ірілеу болған; Қарғалық (Еченг), Үндістанға қарай жолмен; Қарақаш; Хотан, қытай жадесінің басты көзі; шығысқа қарай жер көбірек шөлге айналады; Керия (Ютиан); Ния (Минфенг); Циемо (Черчен); Чаркилик (Руоцян) жатады. Қазіргі тас жол шығысқа қарай Тибетке дейін созылады. Қазір Кумтаг шөлі арқылы Дунхуанға дейін жол жоқ, бірақ кербуендер Янгуан асуы арқылы, Жад қақпасының оңтүстігінен осы жолды қалайда жүріп өткен.
Settlements include Kashgar; Yangi Hissar, famous for its knives; Yarkand, once larger than Kashgar; Karghalik (Yecheng), with a route to India; Karakash; Khotan, the main source of Chinese jade; eastward the land becomes more desolate; Keriya (Yutian); Niya (Minfeng); Qiemo (Cherchen); Charkilik (Ruoqiang). The modern road continues east to Tibet. There is currently no road east across the Kumtag Desert to Dunhuang, but caravans somehow made the crossing through the Yangguan pass south of the Jade Gate.
Темір жолдар
Тарим бассейні мен Такламакан шөлі толығымен теміржолмен қоршалған. Оңтүстік Шыңжаң темір жолы Турпанның жанындағы Лансин темір жолынан бөлініп шығады, бассейннің солтүстік жағымен Қашғарға дейін созылады, содан оңтүстік-шығысқа бұрылып Хотанға жетеді, ал Хотан-Руоцян темір жолы Тарымның оңтүстік және батыс жақтарымен айналып өтеді. Бұл теміржолдар Тақлимакан шөлі айналымының бір бөлігін құрайды, Голмуд-Корла, Хотан-Руоцян, Қашғар-Хотан және Оңтүстік Шыңжаң темір жолдарының учаскелерімен байланысқан.
The whole Tarim Basin and the Taklamakan Desert are surrounded by railroads. The Southern Xinjiang Railway branches from the Lanxin Railway near Turpan, follows the north side of the basin to Kashgar, and curves southeast to Khotan, while Hotan–Ruoqiang railway loops around the south and west side of the Traim. They are part of the Taklimakan Desert railway loop, joined together with sections of the Golmud–Korla railway, Hotan–Ruoqiang railway, Kashgar–Hotan railway, and Southern Xinjiang railway.
Жолдар
Шығыс Қытайдан басталатын басты жол Үрімшіге жетеді және солтүстік жағымен 314 тас жолы ретінде Қашғарға дейін жалғасады. 315 тас жолы оңтүстік жағынан Қашғардан Чаркиликке дейін, содан кейін шығысқа қарай Тибетке дейін созылады. Қазіргі уақытта шөлді кесіп өтетін төрт солтүстік-оңтүстік жол бар. 218-ші жол Чаркиликтен Корлаға дейін Тарым өзенінің бұрынғы арнасымен өтеді, бұл Қашғармен біріктіретін дөңгелек құрайды. Тарым шөлінің тас жолы – зор инженерлік жетістік, ол Ниядан Лунтайға дейін шөлдің ортасымен өтеді. Жаңа 217-ші тас жол Хотаннан Ақсуға жуық жерге дейін Хотан өзенінің бойымен салады. Яркант өзенінің бойымен Ярканттан Бақұға дейін жол бар. Корла-Чаркилик жолынан шығысқа қарай саяхаттау әлі де өте қиын.
The main road from eastern China reaches Ürümqi and continues as highway 314 along the north side to Kashgar. Highway 315 follows the south side from Kashgar to Charkilik and continues east to Tibet. There are currently four north–south roads across the desert. 218 runs from Charkilik to Korla along the former course of the Tarim, forming an oval whose other end is Kashgar. The Tarim Desert Highway, a major engineering achievement, crosses the center from Niya to Luntai. The new Highway 217 follows the Khotan River from Khotan to near Aksu. A road follows the Yarkant River from Yarkand to Baqu. East of the Korla Charkilik road, travel continues to be very difficult.
Өзендер
Тянь-Шаньнан оңтүстікке қарай ағып жатқан өзендер Таримға қосылады, олардың ең ірісі – Ақсу. Құнлуннан солтүстікке ағатын өзендер көбінесе өтетін қала немесе оазис атымен аталады. Көпшілігі шөлде кеуіп қалады, тек Хотан өзені ғана жақсы жылдары Таримға жетеді. Бірақ, қиемо өзені – ерекше жағдай, ол солтүстік-шығысқа қарай Лоп-Норға құяды. Шөлдегі қираған орындар бұл өзендердің бұрын үлкен болғандығын көрсетеді.
Rivers coming south from the Tien Shan join the Tarim, the largest being the Aksu. Rivers flowing north from the Kunlun are usually named for the town or oasis they pass through. Most dry up in the desert; only the Hotan River reaches the Tarim in good years. An exception is the Qiemo River which flows northeast into Lop Nor. Ruins in the desert imply that these rivers were once larger.
Кәрвандар мен өтпе жолдар
Бастапқы кербен жолы оңтүстік жақтан өткен секілді. Хан әулетінің жаулау кезінде ол орталыққа қарай (Жасыл қақпа – Лулан – Корла) жылды. Шамамен 330 жылы Тарым өзенінің арнасы өзгергенде, ол солтүстікке, Хамиге қарай жылды. Кішкентай жол Тянь-Шаньның солтүстігіне дейін созылды. Гансу дәлізінде соғыс болғанда, сауда Қайыдам алқабынан Шарқилыққа жақын жердегі алқапқа кірді. Үндістанға дейінгі бастапқы жол Яркенд пен Каргилікке жақын жерден басталған сияқты, бірақ қазір оны Кашғардан оңтүстікке қарай созылған Қарақорым тас жолы алмастырды. Қашғардың батысында, Іркештам шекаралық өткізімі арқылы Алай аңғары орналасқан, ол бір кезде Парсыға дейін созылған жол болған. Қашғардың солтүстік-шығысында Торугарт асуы Ферғана алқабына жетеді. Үштурпанға жақын Бедел асуы Ыстықкөл көліне және далаға алып шығады. Ақсуға жақын қиын Музарт асуы солтүстікке қарай Іле өзенінің алқабына (Кұлжа) дейін созылды. Корланың жанында Темір қақпасы болды, ал қазір солтүстікке қарай Үрімшіге дейін автокөлік және теміржол бар. Түрфаннан Дабанченг асуы Үрімшіге жетеледі. Тибет империясы болған кезде Шарқиликтен Қайыдам алқабына дейінгі жол маңызды болды. Таулардың солтүстігінде Дзюнгария, оның орталық Гурбантунггут шөлі, Үрімші және Қарамай мұнай кен орындары орналасқан. Кұлжа аймағы – Іле өзенінің жоғарғы ағысы, ол бірнеше жол арқылы Қазақ даласына ашылады. Дзюнгария қақпасы бұрын көші-қон жолы болған, ал қазір автомобиль және теміржол өткелі. Таченг немесе Тарбағатай – жол торабы және бұрынғы сауда орталығы.
The original caravan route seems to have followed the south side. At the time of the Han dynasty conquest, it shifted to the center (Jade Gate Loulan Korla). When the Tarim changed course about 330 AD it shifted north to Hami. A minor route went north of the Tian Shan. When there was war on the Gansu Corridor trade entered the basin near Charkilik from the Qaidam Basin. The original route to India seems to have started near Yarkand and Kargilik, but it is now replaced by the Karakoram Highway south from Kashgar. To the west of Kashgar via the Irkeshtam border crossing is the Alay Valley, which was once the route to Persia. Northeast of Kashgar the Torugart pass leads to the Ferghana Valley. Near Uchturpan the Bedel Pass leads to Lake Issyk Kul and the steppes. Somewhere near Aksu the difficult Muzart Pass led north to the Ili River basin (Kulja). Near Korla was the Iron Gate Pass and now the highway and railway north to Ürümqi. From Turfan the easy Dabancheng pass leads to Ürümqi. The route from Charkilik to the Qaidam Basin was of some importance when Tibet was an empire. North of the mountains is Dzungaria with its central Gurbantünggüt Desert, Ürümqi, and the Karamay oil fields. The Kulja territory is the upper basin of the Ili River and opens out onto the Kazakh Steppe with several roads east. The Dzungarian Gate was once a migration route and is now a road and rail crossing. Tacheng or Tarbaghatay is a crossroads and former trading post.
Геология
Тарим алабы – ежелгі микроконтинент пен өсіп келе жатқан Еуразия материгінің бірігуінің нәтижесі. Бұл процесс Карбоннан Пермге дейінгі кезеңдерде басталып, Палео-Азия мұхитының жабылуымен Триастың ең ерте кезеңінде аяқталды. Қазіргі уақытта алаптың шетіндегі деформация микроконтиненттік қабықтың солтүстікке қарай Тянь-Шань, оңтүстікке қарай Куньлун-Шань астында ығысуына себеп болып отыр. Алаптың орталық бөліктерінде Палеозой, Мезозой және Кензой дәуірлерінің қалың шөгінді тау жыныстары орналасқан, кейбір жерлерде олардың қалыңдығы айтарлықтай. Мұнай мен газдың бастапқы жыныстары көбінесе пермдік сазды тастар, ал сирек жағдайларда – ордовик қабаттары болып табылады, олар қарқынды және кең таралған ерте герцин карстификациясына ұшыраған. Бұл құбылыстың салдары, мысалы, Тахе мұнай алаңындағы палеокарст резервуарларында көрініс береді. Газ бен мұнайға қаныққан деңгейден төменде кембрийге дейінгі күрделі фундамент жатыр, ол Карбон дәуірінде өсіп келе жатқан Еуразия материгіне қосылған бастапқы Тарим микропластинасының қалдықтарынан тұрады деп есептеледі. Әлемдегі екінші биік тау – К2 тауындағы қар мұздықтарға ағып түседі, олар аңғарлармен төмен қарай жылжып, еруге бастайды. Еріген су таулардан ағып, теңізге жетпей Тарим алабына құяды. Шөлмен қоршалған алаптағы өзендердің кейбіреуі оазистерді сумен қамтамасыз етеді, олар суаруға пайдаланылады, ал қалғандары тұзды көлдер мен батпақтарға құяды. Лоп-Нур – Тарим алабының шығыс бөлігінде орналасқан батпақты, тұзды аймақ. Тарим өзені Лоп-Нурде аяқталады. Тарим алабы мұнай мен табиғи газдың мол қорына ие деп саналады. Табиғи газ қорының 70% астамын метан құрайды, сондай-ақ құрамында этан (<1% – шамамен 18%) және пропан (<0,5% – шамамен 9%) бар. Қытай Ұлттық мұнай корпорациясының 1989 және 1995 жылдар аралығында Тарим алабында жүргізген жан-жақты іздеу-барлау жұмыстары 26 мұнай және газға толы құрылымды анықтауға мүмкіндік берді. Бұл құрылымдар тереңде орналасқан және шашыраңқы түрде таралған. Пекин Синьцзянды Қытайдың жаңа энергия базасына айналдыруды жоспарлап отыр, 2010 жылға қарай елдің мұнай қорының бестен бір бөлігін қамтамасыз етуді және жылына 35 миллион тонна өнім өндіруді көздеп отыр. 2010 жылдың 10 маусымында Baker Hughes компаниясы PetroChina Tarim Oilfield Co. компаниясымен мұнай алаптарын қамтамасыз ету бойынша келісімге келді, ол бағытталған және тік бұрғылау жүйелерін, геологиялық зерттеулерді, ұңғыларды жабдықтау жүйелерін және тереңдегі, жоғары қысымды және температуралы ұңғыларға арналған жасанды көтергіш технологияларды қамтиды. Газ және конденсатты шығару үшін электрлік суастына батырылатын сорғылар (ESP) жүйелері қолданылады. PetroChina кез келген бірлескен жобаны қаржыландыруға міндеттенеді. 2015 жылы қытай ғалымдары алаптың астында кең, көміртегіге бай жер асты теңізінің бар екенін жариялады.
The Tarim Basin is the result of an amalgamation between an ancient microcontinent and the growing Eurasian continent during the Carboniferous to Permian periods, a process which ended in the earliest Triassic with the closure of the Palaeo Asian Ocean. At present, deformation around the margins of the basin is resulting in the microcontinental crust being pushed under Tian Shan to the north, and Kunlun Shan to the south. A thick succession of Paleozoic, Mesozoic and Cenozoic sedimentary rocks occupy the central parts of the basin, locally exceeding thicknesses of The source rocks of oil and gas tend to be mostly Permian mudstones and, less often, Ordovician strata which experienced an intense and widespread early Hercynian karstification. The effect of this event are e. g. paleokarst reservoirs in the Tahe oil field. Below the level enriched with gas and oil is a complex Precambrian basement believed to be made up of the remnants of the original Tarim microplate, which accrued to the growing Eurasian continent in Carboniferous time. The snow on K2, the second highest mountain in the world, flows into glaciers which move down the valleys to melt. The melted water forms rivers which flow down the mountains and into the Tarim Basin, never reaching the sea. Surrounded by desert, some rivers feed the oases where the water is used for irrigation while others flow to salt lakes and marshes. Lop Nur is a marshy, saline depression at the east end of the Tarim Basin. The Tarim River ends in Lop Nur. The Tarim Basin is believed to contain large potential reserves of petroleum and natural gas. Methane comprises over 70 percent of the natural gas reserve, with variable contents of ethane (<1% – c. 18%) and propane (<0.5% – c. 9%). China National Petroleum Corporation's comprehensive exploration of the Tarim basin between 1989 and 1995 led to the identification of 26 oil and gas bearing structures. These occur at deeper depths and in scattered deposits. Beijing aims to develop Xinjiang into China's new energy base for the long run, supplying one fifth of the country's total oil supply by 2010, with an annual output of 35 million tonnes. On June 10, 2010, Baker Hughes announced an agreement to work with PetroChina Tarim Oilfield Co. to supply oilfield services, including both directional and vertical drilling systems, formation evaluation services, completion systems and artificial lift technology for wells drilled into foothills formations greater than deep with pressures greater than and bottomhole temperatures of approximately Electrical submersible pumping (ESP) systems will be employed to dewater gas and condensate wells. PetroChina will fund any joint development. In 2015, Chinese researchers published the finding of a vast, carbon rich underground sea beneath the basin.
Тарих
Тарим алабы Азиядағы соңғы мекенделген аймақтардың бірі болуы мүмкін деген болжам бар: оны таулармен қоршалған, сондықтан суару технологиялары қажет болған жағдайлар туған болуы мүмкін. Солтүстік Жібек жолы бір маршрут бойынша Тянь-Шань тауларының солтүстігінен Тарим алабын айналып өтіп, үш оазистік бағыттармен оны кесіп өтті: біреуі Такламакан шөлінің солтүстігінде, біреуі оңтүстігінде, ал үшіншісі екеуін де Лоп Нор аймағы арқылы байланыстырды. Солтүстік Тарим жолы Қашғардан Ақсу, Куча, Корла арқылы, Темір қақпасынан өтіп, содан кейін Карасахр, Цзяохе, Турпан, Гаочан және Кумул қалалары арқылы Аньсиге дейін жалғасты. Оңтүстік Тарим жолы Қашғардан Яркант, Каргалық, Пишан, Хотан, Керия, Ния, Қарқан, Қарқилик, Миран және Дунхуан қалалары арқылы Аньсиге дейін созылды. Орта Тарим жолы, төрт жолдың ең қысқасы, Солтүстік Тарим жолындағы Корланы Лулан арқылы және Лоп Нор аймағымен, сондай-ақ Оңтүстік Тарим жолындағы Дунхуанмен байланыстырды. Лоп Нор аймағы 4 ғасырда тұруға жарамсыз болды, ал ортаңғы жол 6 ғасырдан бері тасталып қалған.
It is speculated that the Tarim Basin may be one of the last places in Asia to have become inhabited: It is surrounded by mountains and irrigation technologies might have been necessary. The Northern Silk Road on one route bypassed the Tarim Basin north of the Tian Shan mountains and traversed it on three oases dependent routes: one north of the Taklamakan Desert, one south, and a middle one connecting both through the Lop Nor region. The northern Tarim route ran from Kashgar via Aksu, Kucha, Korla, through the Iron Gate Pass, then Karasahr, Jiaohe, Turpan, Gaochang and Kumul to Anxi. The southern Tarim route ran from Kashgar through Yarkant, Karghalik, Pishan, Khotan, Keriya, Niya, Qarqan, Qarkilik, Miran and Dunhuang to Anxi. The middle Tarim route, the shortest of the four, connected Korla on the northern Tarim route through Loulan and across the Lop Nor region and Dunhuang on the southern Tarim route. The Lop Nor region became uninhabitable in the 4th century and the middle route has been deserted since the 6th century.
Ерте кезеңдер
Б.з.д. 2000 жыл шамасында басталған ерте кезеңде Тарым алабында алты түрлі мәдени аймақ болды және қола пайда бола бастады. Осы мәдениеттердің бірі – Ксинтала мәдениеті (б.з.д. 1700–1500 жылдары), Яньцзи қаласының жанында, сондай-ақ Карашар деп те аталады, Тарымның солтүстігі мен шығысында, Кайду өзені бойында орналасқан. Ксинталада саз кірпіштен салынған құрылыстар табылды, олардың құрылыс техникасы Батыс Орталық Азиядағы алғашқы оазистердегі және Янбулакедегі құрылыстарға ұқсас. Ксинтала мәдениетінде жерлеу орындары жоқ, ал елді мекендері шағын болған. Темір дәуірінде Чавуху мәдениеті (б.з.д. 1000–400 жылдары) Яньцзи (Карашар) оазисінде гүлденді, сондай-ақ Тарбағатай алабының жанындағы Алагөу қоныстарында және Үрімшіге жақын аймақтарға дейін жетті. Тарымдықтардан басқа, бұл аймақта түрлі шығыс ирандық хотандық скиф немесе сака диалектілерін сөйлейтін индоирандық сака халқы да өмір сүрді. Ахеменидтер дәуірінде Персепольде табылған ежелгі парсы жазуларында, Дарий I (б.з.д. 522–486 ж.т.) тұсында, сакалар Соғдиананың шекарасынан тыс жерде мекендегендігі айтылады. Сондай-ақ, Ксеркс I (б.з.д. 486–465 ж.т.) тұсындағы жазуда олар Орталық Азияның Дахей халқымен бірге есімделген. Бұл жазбалар олардың бастапқыда қазіргі Қазақстанның Іле және Чу өзендерінің аңғарларында қоныстанғандығын көрсетеді. Қытайдың Хан кітабында бұл аймақ «Сай елі» деп аталған, яғни сакалар мекендеген жер. Сака халқы Тарым алабының әртүрлі жерлерінде, мысалы, Хотаннан шығысқа қарай 200 шақырымдай жердегі Керия аймағындағы Юмулак Кум (Джумбулак Кум, Юанша) маңында табылған, онда б.з.д. 7 ғасырға дейін сонатын қабірлер анықталған. Сима Цянның Шицзи еңбегінде айтылуынша, көшпелі индоевропалық Юэчжи тайпасы бастапқыда Қытайдың Ганьсу провинциясындағы Тенгри Таг (Тянь-Шань) және Дунхуаң арасында мекендеген. Алайда, Юэчжиге Хьонну билеушісі Моду Чаньюдың әскерлері шабуыл жасап, оларды Ганьсудың Хекси дәлізінен қашуға мәжбүр етті (бұл оқиға Хан қытайларының Ганьсудың батыс шетін жаулап алуынан және Батыс аймақтардың протекторатын құрудан ондаған жыл бұрын болған). Өз кезегінде, Юэчжи сакаларды (яғни Сайларды) батысқа Соғдианаға қарай ығыстырды, онда б.з.д. 2 ғасырдың ортасында олар Сырдәрия арқылы Бактрияға, сондай-ақ Ферғана алқабына, онда Куанды қаласында қоныстанды, одан соң оңтүстіске қарай Солтүстік Үндістанға және шығысқа қарай Тарым алабының кейбір оазис қалаларына көшті. Ежелгі қытайлар Хотанды Ютиан (于闐) деп атағанмен, Хан дәуірінде оның ирандық атауы Юсаддана (瞿薩旦那) болған, ол индоирандық Гостан және Гостана сөздерінен шыққан, бұл қала мен оның айналасындағы аймақтың атаулары.
In the early period, beginning around 2000 BC, there were six different cultural zones in the Tarim Basin, and bronze began to appear. One of these cultures was the Xintala culture (c. 1700–1500 BC), near the site of Yanqi, also known as Karashar, to the north and east of the Tarim, at the Kaidu river. Structures made of mud bricks were found at Xintala, showing building techniques similar to those seen in early oasis sites in western Central Asia, as well as in Yanbulake. There were no burials in Xintala culture, and its settlements were small. In the Iron Age, the Chawuhu culture (c. 1000–400 BC) flourished in the Yanqi (Karashar) oasis, and also reached the Alagou sites near the Turfan basin, and north to the region close to Ürümqi. Another people in the region besides these Tarim people were the Indo Iranian Saka people, who spoke various Eastern Iranian Khotanese Scythian or Saka dialects. In the Achaemenid era Old Persian inscriptions found at Persepolis, dated to the reign of Darius I (r. 522–486 BC), the Saka are said to have lived just beyond the borders of Sogdiana. Likewise, an inscription dated to the reign of Xerxes I (r. 486–465 BC) has them coupled with the Dahae people of Central Asia. These records indicate that they originally inhabited the Ili and Chu River valleys of modern Kazakhstan. In the Chinese Book of Han, the area was called the "land of the Sai", i. e. the Saka. A people believed to be Saka has also been found in various locations in the Tarim Basin, for example in the Keriya region at Yumulak Kum (Djoumboulak Koum, Yuansha) around 200 km east of Khotan, with a tomb dated to as early as the 7th century BC. According to the Sima Qian's Shiji, the nomadic Indo European Yuezhi originally lived between Tengri Tagh (Tian Shan) and Dunhuang in Gansu, China. However, the Yuezhi were assaulted and forced to flee from the Hexi Corridor of Gansu by the forces of the Xiongnu ruler Modu Chanyu, who conquered the area in 177–176 BC (decades before the Han Chinese conquest and colonization of western tip of Gansu or the establishment of the Protectorate of the Western Regions). In turn the Yuezi attacked and pushing the Sai (i. e. Saka) west into Sogdiana, where in the mid 2nd century BC the latter crossed the Syr Darya into Bactria, but also into the Fergana Valley where they settled in Dayuan, south towards northern India, and eastward as well, where they settled in some of the oasis city states of the Tarim Basin. Although the ancient Chinese called Khotan Yutian (于闐), its more native Iranian names during the Han period were Jusadanna (瞿薩旦那), derived from Indo Iranian Gostan and Gostana, the names of the town and region around it, respectively.
Хан әулеті
Б.з.д. 200 жылдары юэчжилерді сюннулар жаулап алды. Сюннулар кейін Қытайдың батыс аймақтарына шабуыл жасауға тырысты, бірақ соңында сәтсіздікке ұшырап, аймақтың бақылауын қытайлықтарға жоғалтты. Хан әулетінің қытайлары генерал Бан Чаоның (б.з. 32–102) басшылығымен Хань-сюнну соғысы кезінде 1-ші ғасырдың соңында Тарим алқабының бақылауын сюннулардан тартып алды. Қытайлар Тарим алқабын Батыс аймақтарының протектораты ретінде басқарды. Тарим алқабы кейін көптеген шетелдік билеушілердің билігінде болды, бірақ негізінен түрік, хан, тибет және моңғол халықтары үстемдік құрды. Үнді-грек патшалығының соңғы қалдықтарын бағындырған күшті кушандар біздің заманымыздың 1-2 ғасырларында Тарим алқабына қайта оралды, онда олар Қашғарда патшалық құрып, көшпелілер мен қытай әскерлерімен аймаққа билік ету үшін күресті. Юэчжи немесе ручжи – ежелгі халық. Қытай тарихында б.з.д. 1-мыңжылдықта, қазіргі Қытайдың Ганьсу провинциясының батыс бөлігіндегі шөлейтті далаларда өмір сүрген көшпелі мал өсірушілер ретінде алғаш рет айтылған. Б.з.д. 2-ғасырда сюннулармен болған ірі жеңілістен кейін юэчжилер екі топқа бөлінді: Үлкен юэчжи (Да Юэчжи 大月氏) және Кіші юэчжи (Сяо Юэчжи 小月氏). Олар брахми жазуын, әкімшілік үшін үнді пракрит тілін және буддизмді енгізіп, буддизмнің Жібек жолы арқылы Шығыс Азияға таралуында маңызды рөл атқарды. Хан әулетіне дейінгі үш мәтінде, аздап өзгеше атаулармен болса да, юэчжилерге ұқсас халықтар туралы айтылады. Философиялық трактат «Гуанцзи» (73, 78, 80 және 81) қытайлықтарға нефритпен қамтамасыз еткен ючжи 禺氏 (көне қытайша: *ŋʷjo kje) немесе ниучжи 牛氏 (ОК: *ŋʷjə kje) деп аталатын көшпелі мал өсірушілер туралы айтады. («Гуанцзидің» б.з.д. 26 жылға дейінгі мәтіндерге негізделгеніне қазіргі уақытта көбірек сенім артылады, соның ішінде б.з.д. 11-3 ғасырлардағы Ци мемлекеті дәуірінен келген мәтіндер де бар. Көптеген ғалымдар оның негізгі авторы ретінде б.з.д. 7 ғасырдағы Ци шенеунігі Гуан Чжунды мойындамайды.) Тарим алқабынан нефриттің экспорты, кем дегенде б.з.д. 2-мыңжылдықтың соңынан бері археологиялық тұрғыдан жақсы құжатталған. Мысалы, Фу Хао қабірінен (б.з.д. 1200 ж.) табылған жүздеген нефрит бөлшектері Тарим алқабының оңтүстік жиегіндегі Хотан аймағынан шыққан. «Гуанцзи» мәліметінше, көршілес сюннулардан айырмашылығы, ючжи/ниучжи көршілес қытай мемлекеттерімен қақтығысқа түспеді. «Мұ, Көк ұлы туралы ертегіде» (б.з.д. 4 ғасырдың басы) де ючжи 禺知 (ОК: *ŋʷjo kje) туралы айтылады. «И Чжоу Шу» (бәлкім б.з.д. 4-1 ғасырлар) ючжи 禺氏 (ОК: *ŋʷjo kje) және юэди 月氐 (ОК: *ŋʷjat tij) туралы жеке сілтемелер жасайды. Соңғысы кейінгі мәтіндерде кездесетін Yuèzhī 月氏 (ОК: *ŋʷjat kje) есімінің қате жазылуы болуы мүмкін, ол «ай» және «ру» деген мағынаны білдіретін таңбалардан тұрады.
Around 200 BCE, the Yuezhi were overrun by the Xiongnu. The Xiongnu then tried to invade the western region of China, but ultimately failed and lost control of the region to the Chinese. The Han Chinese wrested control of the Tarim Basin from the Xiongnu at the end of the 1st century under the leadership of General Ban Chao (32–102 CE), during the Han Xiongnu War. The Chinese administered the Tarim Basin as the Protectorate of the Western Regions. The Tarim Basin was later under many foreign rulers, but ruled primarily by Turkic, Han, Tibetan, and Mongolic peoples. The powerful Kushans, who conquered the last vestiges of the Indo Greek Kingdom, expanded back into the Tarim Basin in the 1st–2nd centuries CE, where they established a kingdom in Kashgar and competed for control of the area with nomads and Chinese forces. The Yuezhi or Rouzhi (, ) were an ancient people first reported in Chinese histories as nomadic pastoralists living in an arid grassland area in the western part of the modern Chinese province of Gansu during the 1st millennium BC. After a major defeat by the Xiongnu, in the 2nd century BC, the Yuezhi split into two groups: the Greater Yuezhi (Dà Yuèzhī 大月氏) and Lesser Yuezhi (Xiǎo Yuèzhī 小月氏). They introduced the Brahmi script, the Indian Prakrit language for administration, and Buddhism, playing a central role in the Silk Road transmission of Buddhism to Eastern Asia. Three pre Han texts mention peoples who appear to be the Yuezhi, albeit under slightly different names. The philosophical tract Guanzi (73, 78, 80 and 81) mentions nomadic pastoralists known as the Yúzhī 禺氏 (Old Chinese: *ŋʷjo kje) or Niúzhī 牛氏 (OC: *ŋʷjə kje), who supplied jade to the Chinese. (The Guanzi is now generally believed to have been compiled around 26 BC, based on older texts, including some from the Qi state era of the 11th to 3rd centuries BC. Most scholars no longer attribute its primary authorship to Guan Zhong, a Qi official in the 7th century BC.) The export of jade from the Tarim Basin, since at least the late 2nd millennium BC, is well documented archaeologically. For example, hundreds of jade pieces found in the Tomb of Fu Hao (c. 1200 BC) originated from the Khotan area, on the southern rim of the Tarim Basin. According to the Guanzi, the Yúzhī/Niúzhī, unlike the neighbouring Xiongnu, did not engage in conflict with nearby Chinese states. The Tale of King Mu, Son of Heaven (early 4th century BC) also mentions the Yúzhī 禺知 (OC: *ŋʷjo kje). The Yi Zhou Shu (probably dating from the 4th to 1st century BC) makes separate references to the Yúzhī 禺氏 (OC: *ŋʷjo kje) and Yuèdī 月氐 (OC: *ŋʷjat tij). The latter may be a misspelling of the name Yuèzhī 月氏 (OC: *ŋʷjat kje) found in later texts, composed of characters meaning "moon" and "clan" respectively.
СуйТанг әулеттері
Хан әулетінен кейін Тарым алабының патшалықтары Үндістан мен Орталық Азия мәдениеттері мен Қытай арасындағы байланыс арнасы ретінде Қытайға күшті мәдени ықпал жасай бастады. Үнді буддистері бұрын Хан әулеті тұсында Қытайға сапар шеккен, бірақ Кучалық будда монахы Кумараджива, Алты әулет кезеңінде Қытайға келгені үшін ерекше атаққа ие болды. Кучаның музыкасы мен билері Суй және Тан дәуірлерінде де танымал болды. Тан әулеті тұсында Тарым алабындағы шөлді мемлекеттерге қарсы бірнеше әскери жорықтар жүргізілді, ол кезде олар Батыс Түрік қағанатының қарауында болды. Шөлді мемлекеттерге қарсы жорықтар император Тайцзунның тұсында 640 жылы Гаочанды қосып алумен басталды. 644 жылы Таң әулеті Қарасаһр патшалығын, ал 649 жылы Куча патшалығын басып алды. Орталық Азияға кеңею Тайцзунның ізбасары, император Гаоцзун тұсында да жалғасты, ол 657 жылы Су Дингфан басқаратын әскерді Батыс түрік қағаны Ашина Хелуға қарсы жіберді. Тарым алабы Аньси протектораты және Аньсидің төрт гарнизоны арқылы басқарылды. Қазіргі Тәжікстан және Ауғанстан аумағындағы Памир тауларынан тыс Таңның гегемониясы түріктердің көтерілісімен аяқталды, бірақ Таң Синьцзянда әскери күштерін сақтап қалды. Бұл жерлер 670 жылы Тибет империясының шабуылына ұшырады. Тан әулетінің қалған бөлігінде Тарым алабы Таң мен Тибет билігі арасында ауысып, Орталық Азияны бақылау үшін бәсекелесті.
After the Han dynasty, the kingdoms of the Tarim Basin began to have strong cultural influences on China as a conduit between the cultures of India and Central Asia and China. Indian Buddhists had previously travelled to China during the Han dynasty, but the Buddhist monk Kumārajīva from Kucha, who visited China during the Six Dynasties period was particularly renowned. Music and dances from Kucha were also popular in the Sui and Tang periods. During the Tang dynasty, a series of military expeditions were conducted against the oasis states of the Tarim Basin, then vassals of the Western Turkic Khaganate. The campaigns against the oasis states began under Emperor Taizong with the annexation of Gaochang in 640. The nearby kingdom of Karasahr was captured by the Tang in 644 and the kingdom of Kucha was conquered in 649. The expansion into Central Asia continued under Taizong's successor, Emperor Gaozong, who dispatched an army in 657 led by Su Dingfang against the Western Turk qaghan Ashina Helu. The Tarim Basin was administered through the Anxi Protectorate and the Four Garrisons of Anxi. Tang hegemony beyond the Pamir Mountains in modern Tajikistan and Afghanistan ended with revolts by the Turks, but the Tang retained a military presence in Xinjiang. These holdings were later invaded by the Tibetan Empire to the south in 670. For the remainder of the Tang dynasty, the Tarim Basin alternated between Tang and Tibetan rule as they competed for control of Central Asia.
Хотан патшалығы
Хан-Шиоңну соғысының (б.з.д. 133–б.з. 89 жж.) салдарынан, Солтүстік-Батыс Қытайдағы Синьцзянның Тарим бассейні аймағы, Сака тайпасы құрған Хотан және Кашгар сияқты оазистік қала-мемлекеттері де, Хан әулетінің ықпалына түсті. Бұл, Хан әулетінің У патшасының (б.з.д. 141–87 жж.) билік кезінен басталды. Шүле патшалығының астанасы Кашғар халқы, көрші Хотан патшалығының халқы сияқты, сака тілінде сөйлеген, ол Шығыс Иран тілдерінің бірі. Грек тарихшысы Геродоттың айтуынша, бұл кездегі парсылар барлық скифтерді "сака" деп атаған. Қытайдың Тан әулеті тұсында (618–907 жж.) аймақ қайтадан қытай билігіне қарады, бұл Тан әулетінің Тайцзун патшасының (626–649 жж.) жаулау науқандарының нәтижесінде болды. 8-9 ғасырлардың соңында аймақ Қытай Тан империясы мен қарсылас Тибет империясы арасында ауысып тұрды. 11 ғасырдың басына қарай аймақ Қарахандық хандығының мұсылман түркі халықтарының билігіне көшті, бұл аймақтың түркіленуіне және буддизмнен исламға өтуіне әкелді. Хотанның Үндістанмен ерте байланысының куәсі – Хотаннан табылған 3 ғасырға жататын монеталар, оларда қытай және гандхари пракрит тілдеріндегі жазулар бар. Пракрит тілі жақын орналасқан Шаншанның әкімшілік тілі болғанымен, сол патшалықтың 3 ғасырға жататын құжаттарында Хотан патшасы Виджида Симханың «хинаджа» (яғни «генералиссимус») лауазымы көрсетілген. Бұл атау санскрит тіліндегі «сенапати» атауымен мағынасы жақын, бірақ қазіргі заманғы құжаттарда сақталған Хотан сака тіліндегі «хинаяса» сөзімен дерлік бірдей. Солтүстік-Батыс Қытайда Хотан және Тумшуқ (Кашгардың солтүстік-шығысында) қалаларынан медициналық мәтіндерден буддалық әдебиетке дейінгі сака тіліндегі құжаттар табылды. 10 ғасырға жататын Хотан сака тіліндегі ұқсас құжаттар Дунхуанда да табылған.
As a consequence of the Han–Xiongnu War from 133 BC to 89 AD, the Tarim Basin region of Xinjiang in Northwest China, including the Saka founded oasis city state of Khotan and Kashgar, fell under Han Chinese influence, beginning with the reign of Emperor Wu (r. 141–87 BC) of the Han dynasty. Much like the neighboring people of the Kingdom of Khotan, people of Kashgar, the capital of the Shule Kingdom, spoke Saka, one of the Eastern Iranian languages. As noted by the Greek historian Herodotus, the contemporary Persians labelled all Scythians "Saka". During China's Tang dynasty (618–907 AD), the region once again came under Chinese suzerainty with the campaigns of conquest by Emperor Taizong of Tang (r. 626–649). From the late 8th to 9th centuries, the region changed hands between the Chinese Tang Empire and the rival Tibetan Empire. By the early 11th century the region had fallen to the Muslim Turkic peoples of the Kara Khanid Khanate, which led to both the Turkification of the region and its conversion from Buddhism to Islam. Suggestive evidence of Khotan's early link to India are minted coins from Khotan dated to the 3rd century, bearing dual inscriptions in Chinese and Gandhari Prakrit in the Kharosthi script. Although Prakrit was the administrative language of nearby Shanshan, 3rd century documents from that kingdom record the title hinajha (i. e. "generalissimo") for the king of Khotan, Vij'ida simha, a distinctively Iranian based word equivalent to the Sanskrit title senapati, yet nearly identical to the Khotanese Saka hīnāysa attested in contemporary documents. In Northwest China, Khotanese Saka language documents, ranging from medical texts to Buddhist literature, have been found, primarily in Khotan and Tumshuq (northeast of Kashgar). Similar documents in the Khotanese Saka language were found in Dunhuang dating mostly to the 10th century.
Түркілердің ағылуы
Қазіргі Монголиядағы ұйғыр қағандығы құлағаннан кейін ұйғыр халқы Тарым бассейніне көшіп, тохарлармен араласып, олардың дініне өткен және оазис шаруашылығын меңгерді. X ғасырда қарлықтар, яғмалар, чигілдер және басқа түркі тайпалары Семиречье, Батыс Тянь-Шань және Қашқарияда Қарахандық хандығын құрды.
After the collapse of the Uyghur Khaganate of modern day Mongolia, Uyghur people migrated to the Tarim Basin and mixed with the Tocharians and converted to their religion, and adopted their method of oasis agriculture. In the tenth century, the Karluks, Yagmas, Chigils and other Turkic tribes founded the Kara Khanid Khanate in Semirechye, Western Tian Shan, and Kashgaria.
Тарим алабының исламдануы
Қарахандықтар Х ғасырда Сұлтан Сатуқ Бугра хан 966 жылы Қашғарды билеген кезде ислам дініне кіргенде алғашқы исламдық түркі династиясы болды. Саток Бугра ханның туысы немесе немересі Әли Арслан соғыс кезінде буддистер тарапынан өлтірілді. Буддизм Қарахандықтардың Қашғар төңірегіндегі билігі тұсында Түрік Қарахандық Саток Бугра ханға жерлерін жоғалтты. Келесі бірнеше ғасыр ішінде Тарым алқабы исламдану процесін бастан өткерді.
The Karakhanids became the first Islamic Turkic dynasty in the tenth century when Sultan Satuq Bughra Khan converted to Islam in 966 while he controlled Kashgar. Satok Bughra Khan's nephew or grandson Ali Arslan was slain by the Buddhists during the war. Buddhism lost territory to the Turkic Karakhanid Satok Bughra Khan during the Karakhanid reign around Kashgar. The Tarim Basin became Islamicized over the next few centuries.
Цин империясын жаулап алу алдында
14 ғасырдың басында Шағатай хандығының шығыс аймақтарында бірнеше моңғол көшпелі тайпалары қоныстанған. Бұл тайпалар хан Тармашириннің ислам дініне кіргеніне және ханның Трансоксиананың тұрақтанған аймақтарына көшкеніне наразылық білдірді. Олар Тармашириннің өлімімен аяқталған бүліктердің артында тұрды. Тармашириннен кейін билік еткен хандардың бірі Чанши шығысқа бейім болды және мұсылман емес еді. 1340 жылдары Трансоксианада билікті ұстап тұруға тырысқан, бірақ ұзаққа соқпаған хандардың қатары кезінде, Шағатайлар шығыс аймақтарына көңіл бөлмеді. Осының салдарынан, шығыс тайпалары дерлік тәуелсіз болды. Ең күшті тайпа – дуғлаттар, Моғұлстан мен Тарым бассейнінің батысындағы кең аумақтарды бақылады. 1347 жылы дуғлаттар өз хандарын тағайындауға шешім қабылдады және Шағатай әулетінен шыққан Туғлуғ Тимурды таққа отырғызды. 1509 жылы Тарым бассейнінің вассалды билеушілері болған дуғлаттар Моғұлстан хандығына қарсы көтеріліс жасап, одан бөлініп шықты. Бес жылдан кейін, Түрфандағы Моғұлстан ханының інісі Сұлтан Сәйд хан дуғлаттарды жеңіп, бірақ оның орнына өзінің Яркен хандығын құрды. 17 ғасырдың басында Мұхаммедтің ұрпақтары – Нақшбанди суфи Хожалар Шағатай хандарының орнын басып, Тарым бассейнінің билеушілеріне айналды. Бұл жерде екі Хожа топтары: Афақи (Ақ тау) және Ишақи (Қара тау) арасында күрес болды. Ишақилер Афақилерді жеңіп, Афақ Хожа 1677 жылы өз ісіне араласу үшін 5-ші Далай Ламаны (тибет басшысын) шақырды. Далай Лама одан кейін Дзүнгар хандығындағы дзүнгар буддалық жақтастарын шақыруды өтінді. 1678 жылы Дзүнгар хандығы Алтышаһарды басып алған кезде Тарым бассейнін жаулап алды, содан кейін олар Афақ Хожаны өздерінің марионетка билеушісі етіп тағайындады. Дзүнгария немесе Іле Жунбу 準部 (Дзүнгар аймағы), Тяньшань Бейлу 天山北路 (Солтүстік жорық), «Синьцзян» 新疆 (Жаңа шекара) немесе «Калмыкия» (француз тілінде La Kalmouquie) деп аталды. Бұл жер бұрын Дзүнгар (немесе Зунгар) хандығының 準噶爾汗國, Дзүнгар халқының жері болған. Тарым бассейні «Тяньшань Наньлу 天山南路 (Оңтүстік жорық), Хуйбу 回部 (Мұсылман аймағы), Хуйцзян 回疆 (Мұсылман шекарасы), Қытай Түркістаны, Кашгария, Кіші Бұхария, Шығыс Түркістан» деп белгілі болды, ал оның дәстүрлі ұйғырша атауы – Алтышаһар (, Алтә шәһәр). Бұл жер бұрын Шығыс Шағатай хандығының аймағы болған 東察合台汗國, джунгарлар басып алғанға дейін ұйғыр халқының жері.
The eastern regions of the Chagatai Khanate in the early 14th century had been inhabited by a number of Mongol nomadic tribes. These tribes resented the conversion of khan Tarmashirin to Islam and the move of the khan to the sedentary areas of Transoxiana. They were behind the revolt that ended in Tarmashirin's death. One of the khans that followed Tarmashirin, Changshi, favored the east and was non Muslim. In the 1340s as a series of ephemeral khans struggled to hold power in Transoxiana, little attention was paid by the Chagatayids to the eastern regions. As a result, the eastern tribes there were virtually independent. The most powerful of the tribes, the Dughlats, controlled extensive territories in Moghulistan and the western Tarim Basin. In 1347 the Dughlats decided to appoint a khan of their own, and raised the Chagatayid Tughlugh Timur to the throne. In 1509 the Dughlats, vassal rulers of the Tarim basin, rebelled against the Moghulistan Khanate and broke away. Five years later Sultan Said Khan, a brother of the Khan of Moghulistan in Turfan, conquered the Dughlats but established his own Yarkent Khanate instead. By the early 17th century, the Naqshbandi Sufi Khojas, descendants of Muhammad, had replaced the Chagatayid Khans as rulers of the Tarim Basin. There was a struggle between two Khoja factions: the Afaqi (White Mountain) and the Ishaqi (Black Mountain). The Ishaqi defeated the Afaqi and the Afaq Khoja invited the 5th Dalai Lama (the leader of the Tibetans) to intervene on his behalf in 1677. The Dalai Lama then called on his Dzungar Buddhist followers in the Dzungar Khanate to act on the invitation. The Dzungar Khanate conquered the Tarim Basin in 1678, during the Dzungar conquest of Altishahr, after which they set up Afaq Khoja as their puppet ruler. Dzungharia or Ili was called Zhunbu 準部 (Dzungar region) Tianshan Beilu 天山北路 (Northern March), "Xinjiang" 新疆 (New Frontier), or "Kalmykia" (La Kalmouquie in French). It was formerly the area of the Dzungar (or Zunghar) Khanate 準噶爾汗國, the land of the Dzungar people. The Tarim Basin was known as "Tianshan Nanlu 天山南路 (southern March), Huibu 回部 (Muslim region), Huijiang 回疆 (Muslim frontier), Chinese Turkestan, Kashgaria, Little Bukharia, East Turkestan", and the traditional Uyghur name for it was Altishahr (, Алтә шәһәр). It was formerly the area of the Eastern Chagatai Khanate 東察合台汗國, land of the Uyghur people before being conquered by the Dzungars.
Демография
Тарим алқабының халқы шамамен 5,5 миллион адамды құрайды.
The population of the Tarim Basin is estimated at approximately 5.5 million.
Тарим алабының тұрғындары
Халық санағы мәліметтеріне сәйкес, Тарым алабында ұйғырлар басым. Олар Кашгар, Артуш және Хотан сияқты қалаларда көпшілік құрайды. Дегенмен, аймақта Аксу және Корла сияқты ханьқытайларының ірі топтары да бар. Сонымен қатар, хуэй және басқа этностар да аз санда кездеседі, мысалы, Кашгар облысындағы Ташкурган қаласында шоғырланған тәжіктер, Кизильсудағы қирғыздар және Байинголиндегі моңғолдар. Тарымның алғашқы тұрғындарының қандай тілде сөйлегені белгісіз, бірақ олардың ақырында үнді-еуропалық тілдерде сөйлейтін болғаны туралы көпшілік пікірде. Мумиялар «кавказдық» және «монголоидтық» деп сипатталған, сондай-ақ аралас нәсілді адамдар да кездеседі. Генетикалық талдаулар көрсеткендей, қола және темір дәуірінде халықтың тегі аралас болған. Профессор Джеймс А. Миллвард алғашқы ұйғырларды физикалық тұрғыдан монголоидты деп сипаттады, мысал ретінде Тарым алабының түпкілікті тохар және шығыс ирандық тұрғындарымен араласудан бұрын Безекликтегі 9-шы ғибадатханадағы ұйғыр меценаттарының суреттерін келтірді. Алайда, Моңғолиядағы Ұйғыр қағандығының ертедегі ұйғыр қалдықтарын зерттеу нәтижесінде, ұйғыр кезеңінің көптеген өкілдері батыс Еуразиялық тектің жоғары, бірақ өзгермелі деңгейін көрсеткені анықталды. Ұйғыр қағандығындағы шығыс-батыс араласу шамамен 500 жылға тақау уақытта болған.
According to census figures, the Tarim Basin is dominated by the Uyghurs. They form the majority population in cities such as Kashgar, Artush, and Hotan. There are however large pockets of Han Chinese in the region, such as Aksu and Korla. There are also smaller numbers of Hui and other ethnic groups, for example, the Tajiks who are concentrated at Tashkurgan in the Kashgar Prefecture, the Kyrgyz in Kizilsu, and the Mongols in Bayingolin. The language spoken by the earliest Tarim residents is unclear; however it is widely agreed upon that they would eventually be Indo European speakers. The mummies have been described as being both "Caucasoid" and "Mongoloid" and mixed race individuals are also observed, and genetics analysis also indicate that the population was of mixed ancestry in the bronze and iron age periods. Professor James A. Millward described the original Uyghurs as physically Mongoloid, giving as an example the images in Bezeklik at Temple 9 of the Uyghur patrons, until they began to mix with the Tarim Basin's original Tocharian and eastern Iranian inhabitants. However, according to a genetic study of early Uyghur remains from the Uyghur Khaganate in Mongolia, most Uyghur period individuals exhibit a high but variable degree of west Eurasian ancestry. The east–west admixture in the Uyghur Khaganate was said to have taken place around the year 500 AD.
Археология
Тарим алабындағы археологиялық жағдайлар қызығушылық тудырса да, аймақты зерттеудің басты себебі мұнай мен табиғи газ болды. Жібек жолындағы Нияның ежелгі оазисін зерттеуде ГИС дерекқорының көмегімен жүргізілген жаңа зерттеулер нақты мәліметтер берді. Бұл зерттеулер маңызды жаңалықтарға әкелді: қамыс пен саздан салынған үйлердің қалдықтары, сондай-ақ егістік жерлер, жеміс бақтары, жүзімдіктер, суаруға арналған тоғандар мен көпірлер. Ния оазисінде ежелгі ландшафт сақталған. Мұнда оазистің бірнеше елді мекендерінен 3 және 4 ғасырға жататын жүздеген ағаш есеп тақташалары табылған. Бұл мәтіндер бүгінгі Пәкістан мен Ауғанстан аймақтарында пайда болған харошти әрпімен жазылған. Мәтіндер салық тізімдері, сондай-ақ күнделікті шаруаларды басқаруға қатысты толық ақпаратты қамтитын шарттар сияқты құқықтық құжаттар болып табылады. Қосымша қазба жұмыстары кезінде мазарларда мумиялар, құралдар, керамикалық бұйымдар, боялған қыш ыдыстар және басқа да көркем туындылар табылған. Мұндай әртүрлілік осы аймақтың Жібек жолындағы орнынан туындаған мәдени байланыстардың арқасында қалыптасқан. Миранда қазылған ерте буддалық мүсіндер мен суреттері Орталық Азия мен Солтүстік Үндістанның өнер дәстүрлерімен ұқсастықтарды көрсетеді, ал ондағы суреттердің стилі Миранның Батыс, әсіресе Рим және оның провинцияларымен тікелей байланыста болғанын көрсетеді.
Although archaeological findings are of interest in the Tarim Basin, the prime impetus for exploration was petroleum and natural gas. Recent research with help of GIS database have provided a fine grained analysis of the ancient oasis of Niya on the Silk Road. This research led to significant findings; remains of hamlets with wattle and daub structures as well as farm land, orchards, vineyards, irrigation pools and bridges. The oasis at Niya preserves the ancient landscape. Here also have been found hundreds of 3rd and 4th century wooden accounting tablets at several settlements across the oasis. These texts are in the Kharosthi script native to today's Pakistan and Afghanistan. The texts are legal documents such as tax lists, and contracts containing detailed information pertaining to the administration of daily affairs. Additional excavations have unearthed tombs with mummies, tools, ceramic works, painted pottery and other artistic artifacts. Such diversity was encouraged by the cultural contacts resulting from this area's position on the Silk Road. Early Buddhist sculptures and murals excavated at Miran show artistic similarities to the traditions of Central Asia and North India and stylistic aspects of paintings found there suggest that Miran had a direct connection with the West, specifically Rome and its provinces.