Кіріспе
Будашири (монғолша: ᠪᠤᠳᠢᠰᠢᠷᠢ, Budashri, қытайша: Putashali, 卜答失里) (шамамен 1307 жылы туған – шамамен 1340 жылы қайтыс болған) – Қытай император аялы және моңғол хатуны, Жаяту хан Туг Темірдің әйелі. Ол уақытша регенттік қызметін атқарды және 1332-1339 жылдар аралығында Юань әулетінің маңызды тұлғасы болды; күйеуінің қайтысынан және 1332-1333 жылдары оның мұрагері сайланғаннан кейін уақытша регент болды, содан кейін 1333-1339 жылдары мұрагері ересек болмаған кезеңде регенттік қызметін атқарды. Ол Хоңгирад руынан шыққан. Оның әкесі Лю князі Дивабала, ал анасы Лу князы Сенгге Раги болды.
Budashiri or Buddhashiri (Mongolian: ᠪᠤᠳᠢᠰᠢᠷᠢ, Budashri, Sinicized as Putashali, 卜答失里) (born c. 1307 – died c. 1340) was Empress of China and Khatun of Mongols as the wife of Jayaatu Khan Tugh Temür. She acted as an interime regent and was the prominent figure of the Yuan dynasty between 1332 and 1339; she was interim regent after the death of her husband and the election of his successor in 1332 1333, and then regent during the minority of his successor in 1333 1339. She came from the Khongirad clan. Her father was Prince Consort Diwabala, Prince of Lu, and her mother was Princess Supreme Sengge Ragi of Lu.
Юань патшайымы
Будаширидің Туғ Темірдің әйелі болғаны нақты белгісіз, бірақ күйеуі тұңғыш рет таққа отырған 1328 жылы ол императрица атанды. 1329 жылдың басында ол императорлық мөрді алды. Күйеуі билік құрып тұрғанда императрица жас Тоғон Темірді Кореяға, содан кейін Хэнаньға жер аударды. Оның сөзіне қарағанда, ол Туғ Темірдің ағасы Хутуғту хан Кусаланың (Минцзун императорының) шын ұлы емес еді. Тоғон Темір жер аударылған кезде Будашири оның әкесінің қайтыс болғаннан кейін оған қарсы төңкеріс жасады деген айыппен өгей анасы Бабушаның өлім жазасын беруін ұйымдастырды.
Регенттік
1332 жылы Туг Темір қайтыс болғанда Будашири регенттік қызметін атқарды, бұл дәстүрге сәйкес болды және Туг Темір мұрагерін тағайындамағандықтан туды. Туг Темір өлім төсегінде ағасына жасағандықтарына өкініш білдіріп, тақты ағасының үлкен ұлы Тогон Темірге беруді ниеттенген. Осының салдарынан Будашири өзінің ұлы Эль Тегусті таққа отыртпады, сонымен қатар Тогон Темірді де тағайындамады. Оның орнына, Кусаланың екінші ұлы, алты жасар Ринчинбал 13 қазан күні 1332 жылы император болып жарияланды. Бұл шешімді үлкен кеңесші Эль Темірдің қысымымен қабылдады, ол Тогон Темірдің әкесін улаған деген күдікпен таққа отыруына кешірім бергісі келмеді. Ринчинбал тағайындалғаннан кейін бір ай өткен соң Будашириге жесір император шені берілді және регенттік міндеті жүктелді. Алайда, екі айдан кейін (53 күн өткен соң) жас император қайтыс болды. Эль Темір одан Тегусті таққа отырғызуды талап етті, бірақ императрица марқұм күйеуінің өсиетін орындап жатқанын және Тегус билік жүргізуге тым жас екенін айтып, бас тартты. Оның орнына ол он үш жасар Тогон Темірді қайтадан шақырып, 1333 жылы император етіп тағайындады. 1336 жылы ол жоғары жесір император шеніне көтерілді. Будашири жеті жылдан астам регенттік қызметін атқарып, империяны дерлік басқарды. Алайда, 1340 жылы император өзінің билікті өз қолына ала алатынына сенімді болғанда және мәселелерді өзі шеше алатынына көз жеткізгенде, ол марқұм әкесі мен өгей шешесінің басынан өткен зұлымдықтарды тергеуді бастады. Сондай-ақ, жоғары жесір императрицаның өзіне жасаған түрлі зұлымдықтарын көрсетті. Осының нәтижесінде 1340 жылдың ортасында Будаширидің барлық шендерінен айырылып, Доңан префектурасына (қазіргі Хэбэй провинциясының Лангфанг қаласы) жер аударылып, дереу өлім жазасына кесілді. Тогон Темірдің жер аударылғанда бастан өткерген қиындықтарына жауап ретінде Эль Тегусті де елден қуды, ол көп ұзамай өлтірілді. Будашири қайтыс болғанда шамамен 33 жаста болды.
Өнер саласында
Императрица Будаширидің портреті, Императрица Бабушамен бірге, Ямантака Ваджрабхаирава мандаласында табылады. Екі императрицаның қарама-қарсысында Туг Темір мен Кусаланың портреттері бейнеленген.
Танымал мәдениетте
2013 жылғы MBC телесериалында «Императрица Ки» рөлін Ким Со Хён сомдады.