Ян Эвангелиста Пуркине: Чех ғалымы және физиологияның негізін қалаушысы

Кіріспе

Jan Evangelista Purkyně) (17 немесе 18 желтоқсан 1787 – 28 шілде 1869) – чех анатомы және физиологы. 1839 жылы ол жасушаның сұйық құрамын "протоплазма" деп атады. Ол өз заманының ең белгілі ғалымдарының бірі болды. Оның даңқы соншалық, Еуропадан тыс елдерден келгендер оған хат жазғанда мекенжай ретінде тек "Пуркине, Еуропа" деп жазуы жеткілікті еді.

Өмірбаян

Пуркинье Богемия Корольдігінде (сол кезде Австрия монархиясының бір бөлігі, қазіргі Чехия) дүниеге келген. 1804 жылы жоғары мектепті бітіргеннен кейін Пуркинье монах ретінде пиарлар орденіне қосылды, бірақ кейіннен "ғылыммен еркін айналысу үшін" орденнен шығып кетті. 1818 жылы Пуркинье Прагадағы Карл университетінің медицина факультетін бітіріп, физиология профессоры болып тағайындалды. Ол Пуркинье эффектісін – көк түске қарағанда әлсіз қызыл жарыққа адам көзінің сезімталдығының төмендеуін ашты және 1823 жылы бірнеше энтоптикалық құбылыстарды сипаттады. Ол екі томдық "Сендердің физиологиясын зерттейтін байқаулар мен тәжірибелер" және "Көру туралы жаңа субъективті хабарламалар" кітаптарын жариялады, бұл эксперименталды психология ғылымының қалыптасуына үлкен үлес қосты. 1839 жылы Пруссиядағы Бреслау университетінде (қазіргі Вроцлав, Польша) әлемдегі алғашқы физиология кафедрасын және 1842 жылы әлемдегі екінші ресми физиология зертханасын құрды. Ол сол жерде әдеби славян қоғамын құруға бастама берді. 1850 жылы Прага медицина факультетінің физиология кафедрасын қабылдады және өмірінің соңына дейін осы қызметте болды. Пуркинье 1837 жылы мида көп тармақталған дендриттері бар үлкен нейрондар – Пуркинье жасушаларын ашқаны үшін ең көп танымал. Ол 1839 жылы атриовентрикулярлық түйіннен жүрек қарыншаларының барлық бөліктеріне электр импульстарын өткізетін талшықты тінді – Пуркинье талшықтарын ашқаны үшін де белгілі. Оның басқа да жаңалықтары: көздің құрылымдарынан шағылысқан заттардың Пуркинье суреттері және жарық қарқындылығы кешкісін біртіндеп төмендегенде қызыл және көк түстердің жарықтығының өзгеруі – Пуркинье ығысуы. Сондай-ақ, Пуркинье қаннан жасушалар алынып тасталғаннан кейін қалған компоненті – плазма және жасушалардың ішіндегі зат – протоплазма деген ғылыми терминдерді енгізді. Пуркинье микротомды микроскоппен зерттеу үшін тіндердің жұқа кесінділерін жасау үшін алғаш рет қолданды және құрама микроскоптың жетілдірілген нұсқасын пайдаланды. Ол 1829 жылы адамдарға камфора, опиум, белладонна және терпентиннің әсерін сипаттады. Сол жылы ол мускат жаңғағымен де тәжірибе жасады, үш ұнтақталған мускат жаңғағын бір стақан шараппен ішіп, бірнеше күнге созылған бас ауру, құсу, эйфория және галлюцинацияларға ұшырады, бұл бүгінгі күнгі мускат жаңғағын көп мөлшерде тұтынудың жақсы сипаттамасы болып табылады. Пуркинье 1833 жылы тер бездерін ашты және 1823 жылы саусақ іздерінің 9 негізгі конфигурациялық тобын таныған диссертация жариялады. Пуркинье 1838 жылы қара заттағы интрацитоплазмалық пигмент – нейромеланинды алғаш рет сипаттап, суреттеді. Ол сонымен қатар микроскопиялық аксессуар – компрессориумды ойлап тапты, ол зерттелетін үлгілерге бақыланатын қысымды қолдануға мүмкіндік берді. Пуркинье Эдвард Мэйбриджтің жұмысының маңыздылығын да мойындады. Пуркинье өзінің "форолит" деп аталатын стробоскоптың жеке нұсқасын жасады. Ол өзінің әртүрлі жағынан түсірілген тоғыз суретін дискіге орналастырып, немерелеріне ескі және әйгілі профессордың үлкен жылдамдықпен қалай айналып жатқанын көрсетіп, қуантты.

Purkyně was born in the Kingdom of Bohemia (then part of the Austrian monarchy, now Czech Republic). After completing senior high school in 1804, Purkyně joined the Piarists order as a monk but subsequently left "to deal more freely with science." In 1818, Purkyně graduated from Charles University in Prague with a degree in medicine, where he was appointed a Professor of Physiology. He discovered the Purkinje effect, the human eye's much reduced sensitivity to dim red light compared to dim blue light, and published in 1823 description of several entoptic phenomena. He published two volumes, Observations and Experiments Investigating the Physiology of Senses and New Subjective Reports about Vision, which contributed to the emergence of the science of experimental psychology. He created the world's first Department of Physiology at the University of Breslau in Prussia (now Wrocław, Poland) in 1839 and the world's second official physiology laboratory in 1842. Here he was a founder of the Literary Slav Society. In 1850, he accepted the Physiology chair at Prague Medical Faculty, a position he held until his death. Purkyně is best known for his 1837 discovery of Purkinje cells, large neurons with many branching dendrites found in the cerebellum. He is also known for his discovery in 1839 of Purkinje fibres, the fibrous tissue that conducts electrical impulses from the atrioventricular node to all parts of the ventricles of the heart. Other discoveries include Purkinje images, reflections of objects from structures of the eye, and the Purkinje shift, the change in the brightness of red and blue colours as light intensity decreases gradually at dusk. Purkyně also introduced the scientific terms plasma (for the component of blood left when the suspended cells have been removed) and protoplasm (the substance found inside cells.) Purkyně was the first to use a microtome to make thin slices of tissue for microscopic examination and was among the first to use an improved version of the compound microscope. He described the effects of camphor, opium, belladonna and turpentine on humans in 1829. He also experimented with nutmeg that same year, when he "washed down three ground nutmegs with a glass of wine and experienced headaches, nausea, euphoria, and hallucinations that lasted several days", which remain a good description of today's average nutmeg binge. Purkyně discovered sweat glands in 1833 and published a thesis that recognised 9 principal configuration groups of fingerprints in 1823. Purkyně was also the first to describe and illustrate in 1838 the intracytoplasmic pigment neuromelanin in the substantia nigra. He is also credited with the invention of the compressorium, a microscopy acessory to apply controlled pressure to specimens under observation. Purkyně also recognised the importance of the work of Eadweard Muybridge. Purkyně constructed his own version of a stroboscope which he called forolyt. He put nine photos of him shot from various sides to the disc and entertained his grandchildren by showing them how he, an old and famous professor, is turning around at great speed.

Отбасы және өлім

1827 жылы 40 жасында ол өзінің қолдаушысы, Швецияда туған неміс натуралисі Карл Асмунд Рудольфтың (1771-1832) қызы Джулия Агнес Рудольфпен (1800-1835) үйленді. Олардың екі қызы мен екі ұлы болды. Оның әйелі мен қыздары Вроцлавта холерадан қайтыс болды, екі ұлы қалды. Үлкен ұлы К.С. (1831-1882) натуралист болса, кіші ұлы Карел (1834-1868) суретші болды. Ол қазіргі Чехия Республикасының Прага қаласындағы Вышеград ұлттық зиратында жерленген.

Мұра

Брно қаласындағы (Чехия) Масарик университеті 1960 жылдан 1990 жылға дейін оның атымен аталып келді, сондай-ақ Градец-Краловедегі жеке әскери медициналық академия да оның атымен аталды (1994–2004). Бүгінде Усти-над-Лабемдегі университет оның есімін иеленеді: Усти-над-Лабемдегі Ян Евангелиста Пуркин университеті (Univerzita Jana Evangelisty Purkyně v Ústí nad Labem). Ай бетіндегі Пуркин кратері және 3701 Пуркин астероиді де оның құрметіне аталған.