Кіріспе
Крестонос Иерусалиміндегі дворян әйел Агнес Куртенэй (шамамен 1136 – 1184 ж.ш.) – Франк дворяны, ұлы Бальдуин IV билік құрған кезде Иерусалим Корольдігінде зор ықпалға ие болған. Ол ешқашан патшайым болмағанмен, Корольдіктің тарихында патшайым Мелисенден кейін ең күшті әйел ретінде танылған. Агнес Иерусалимнің Амальрик патшасына тұрмысқа шыққанда жоғары текті, бірақ кедей жесір болған. Олардың Сибилла мен Болдуин есімді екі баласы болды. 1163 жылы Амальрик күтпеген жерден таққа отырғанда, Иерусалимнің Жоғарғы соты Агнесті патшайым ретінде мойындаудан бас тартып, Амальрик одан бас тартуын талап етті. Агнес одан кейін екі рет қуатты дворяндар – Ибелиннің Хьюі мен Сидонның Реджинальдқа тұрмысқа шықты. 1174 жылы Амальрик қайтыс болғаннан кейін, олардың жас ұлы Бальдуин IV патша болғанда Агнес ықпалы күрт өсті. Бала кезінен одан айырылса да, ол Бальдуиннің сенімді кеңесшісіне айналды. Ол мәйектің салдарынан ауырғандықтан, үйлене де, күшіне де келмейтін. Агнес үкімет шенеуніктерін таңдап, Сибилла мен Амальриктің екінші әйелі Мария Комнинаның қызы Изабеллаға күйеу таңдап, мұрагерлік мәселесіне ықпал етті. Ол Бальдуинге Сибилланы Гай де Лузиньянға үйлендіруді кеңес берді, осылайша ол таққа мұрагер атанды. Бальдуин Гайды мұрагерлік құқығынан айыруды шешкенде, Агнес оны және аристократияны Сибилланың ұлы Бальдуин V-ті таққа отырғызуға көндірді. Мәйектің салдарынан Бальдуин 1185 жылдың басында қайтыс болды, ал Агнес шамамен сол кезде, мүмкін, сәл ертерек қайтыс болды. Триполи графы Рамон III және Мария Комнинаның екінші күйеуі Балиан мен Ибелиннің Балдуины Агнес билік үшін күрескен басты үміткерлер болды, және Агнес туралы барлық ақпарат оларға жақын дереккөздерден алынған. Сондықтан тарихшылар оны өзімшіл, адалсыз және моральдық жағынан жағымсыз деп сынаған.
Agnes of Courtenay (c. 1136 – c. 1184) was a Frankish noblewoman who held considerable influence in the Kingdom of Jerusalem during the reign of her son, King Baldwin IV. Though she was never queen, she has been described as the most powerful woman in the kingdom's history after Queen Melisende. Agnes was of high birth but an impoverished young widow when she married Amalric of Jerusalem. They had two children, Sibylla and Baldwin. When Amalric unexpectedly inherited the crown in 1163, the High Court of Jerusalem refused to accept Agnes as queen and insisted that Amalric repudiate her. Agnes contracted two further advantageous marriages, to powerful noblemen Hugh of Ibelin and Reginald of Sidon successively. Agnes's influence grew rapidly after Amalric died in 1174 and their teenage son, Baldwin IV, became king. Despite having been separated from him since his infancy, she became Baldwin's trusted advisor. Since he suffered from leprosy, he could not marry and was growing weaker. Agnes selected government officials and influenced succession by choosing husbands for both Sibylla and Isabella, Amalric's daughter by his second wife, Maria Comnena. She advised Baldwin to have Sibylla marry Guy of Lusignan, who thus became the king in waiting, and when Baldwin decided to disinherit Guy, Agnes convinced him and the nobility to crown Sibylla's son, Baldwin V, instead. The leper king died in early 1185; she died around the same time, possibly somewhat earlier. Count Raymond III of Tripoli and the brothers Balian (second husband of Maria Comnena) and Baldwin of Ibelin were Agnes's chief contenders for power, and it is from sources close to them that nearly all information about Agnes is derived. She has consequently usually been criticized by historians as self seeking, unscrupulous, and morally loose.
Ерте өмір
Агнес 1134 және 1137 жылдар арасында дүниеге келген. Ол Куртенэй үйінің кіші тармағынан шыққан. Оның әкесі, Эдесса графы Иоселин II, Иерусалим патшайымы Мелисенданың, Антиохия ханшайымы Алисаның және Триполи графесі Ходиернаның екінші туысы болды, бұл оны Латын Шығысының барлық франк католик билеушілерімен байланыстырды. Оның анасы Беатриша, Саонеде (Антиохия княздығы) Жарданалық Вильямның жесірі ретінде мүліктерге ие болды. Агнес алғаш рет Мараш графы Рейнальдқа тұрмысқа шықты, бірақ 1149 жылы Инаб шайқасында ол қаза тапты. Олардың балалары болған жоқ. Мараш қаласы бірнеше айдан кейін мұсылман түркілерінің бақылауына өткенге дейін Агнес Марашта жесірлік құқықтарын пайдаланды. Келесі жылы оның әкесі тұтқынға алынып, түрмеге қамалды. Оның анасы Эдесса графтығының қалдықтарын қорғай алмады және оны Византия императоры Мануил I Комненға сатты, өзіне және балалары Агнес пен Иоселин III-ке жыл сайын зейнетақы төленді. Содан кейін анасы балаларымен Саонеге көшіп кетті.
Патшалық неке
1157 жылы Агнес Иерусалим патшалығына келді, онда ол королева Мелисенданың кіші ұлы Амальрикке, Яффа мен Аскалон графына үйленді және Яффа мен Аскалон графесі болды. Агнес мүлігі болмаса да, жоғары тегіне байланысты Амальрик үшін ең лайықты әйел болды. Бірақ Иерусалимнің латын патриархы Фульк бұл некеге қарсы шықты. Вильгельм Тирлік айтуынша, Фульк олардың туыстығына наразы болды, ал 13 ғасырғы Lignages d'Outremer Агнес Рамланың иегері Игу Ибелинге келісім шарттары жасасқан екен, ал Амальрик оған үйленген кезде оны күйеуге алуға келген Агнеске үйленді, бұл патриархты ашуландырды. Агнес пен Амальриктің Сибилла есімді қызы, ал 1161 жылы Балдуин есімді ұлы дүниеге келді. 10 ақпан күні 1163 жылы ағасы Балдуин III қайтыс болғаннан кейін Амальрик Иерусалим тағына мұрагер болар еді. Алайда Иерусалим патшалығының епископтары мен барондарынан құралған Жоғарғы сот Агнестен ажыраспаса, оны патша ретінде мойындаудан бас тартты. Бұл ерекше талаптың себебі белгісіз, өйткені Вильгельм Тирлік сияқты барлық негізгі дереккөздер Агнеске жаулы. Ғалымдар Агнеске қатысты нашар беделге және барондардың Агнес патша болса, Едессадан жер аударылғандарға патшалық құрмет көрсетуінен қорқуы мүмкін деген пікір білдірді. Жоғарғы сот Агнес, анасы сияқты, үкіметте билікке ие болады деп немесе Амальрик саяси және қаржылық тұрғыдан тиімдірек одаққа баруы мүмкін деп ойлаған болуы мүмкін; егер осылай болса, олар екі жағдайда да дұрыс екенін дәлелдеуі керек еді. Амальрик Жоғарғы соттың талабына көнді, оның және Агнес некесі қандастық негізде жойылды. Себеп соншалықты әлсіз болғандықтан, сол кезде елде болмаған Вильгельм Тирлік Агнеске туысқандығымен байланысты мәселені түсіндіру үшін Агнеске туысқан, Сент-Мэри-Майор аббаты Стефаниге жүгінуге мәжбүр болды. Олар некелерін адал ниетпен жасағандарын дәлелдегендей, шіркеу соты Амальриктің балалары Сибилла мен Балдуинды заңды деп тану туралы өтінішін қабылдады және Агнес кез келген моральдық айыптан босатылды. Агнес ешқашан патша болған емес. Ол ешқандай өтемақы алмады, бірақ өмірінің соңына дейін патшалықтағы бірегей графша атағын сақтап қалды.
Қайта үйлену
Патшалық неке күшін жойғаннан кейін Агнес Ибелиннің Хьюіне үйленді, ол Амальрикпен танысқанға дейін оған құда түскен болуы мүмкін. Агнес осылайша тиімді некеге дерлік бірден қол жеткізе алғаны, Жоғары соттың оны патшайым деп мойындаудан бас тартпағанын көрсетеді. Бұл некеге Амальрик қатысқан болуы мүмкін, осылайша ол бұрынғы әйеліне күтім жұмсауға ақша төлеуден босады. Агнес Амальрикпен ажырасқаннан кейін балаларымен байланысын сирек ұстады. Агнестің екі жасар ұлы Болдуин оны танымай өсті, олар, басы артық, тек ресми шараларда ғана кездескен болуы мүмкін. Амальрик 1167 жылы ғана қайтадан үйленді, Византия императорының шөбересі Мария Комнинаны патшайымы етіп алды. Графиня мен королева арасындағы қарым-қатынас жаман болды. Амальриктің Мариядан туған жалғыз баласы – қызы Изабелла. Бұл оның және Агнес ұлы Болдуинде мәйектің белгілері пайда болғанда қиындыққа айналды, ол заманда аурудың емделмейтін және ұятты саналатын дерт еді. Хью 1169 жылы қайтыс болды. Агнес содан кейін төртінші және соңғы күйеуі Реджинальд Греньеге үйленді, ол 1071 жылы әкесі Жерардан кейін Сидонның феодалы болды. Агнес пен Реджинальдтың некесі Жерардың тілегімен бұзылған және кейін Жерардың қайтысынан кейін жаңадан бекітілген деген ұзақ жылдар бойы қалыптасқан сенім, Агнес пен Амальриктің некесін бұзудағы Жерардың куәгерлік рөлін дұрыс түсінбеуден туындаған.
Ұлының патшалық билікке көтерілуі
Патша Амальрик 11 маусымда 1174 жылы қысқа аурудан кейін қайтыс болды. Жоғары сот Агнес пен Амальриктің ұлы Бальдуин IV-тен жаңа патшалыққа жақсы үміткер жоқ дегенге келісті, әйтсе де ол мәйектің күдігіне ілікті. Бальдуин кәмелетке толмағандықтан, оның атынан билік ету үшін регент қажет болды. Кәмелетке толмаған мұрагердің анасы оның атынан билік етуі керек деген дәстүр Балдуиннің жағдайында қолданыла алмады: оның анасы Агнес бұрынғы патшаның жесірі емес еді, ал бұрынғы патшаның жесірі Мария королева жаңа патшаның анасы емес еді. Жоғары соттың сол кездегі шешімінде регенттік құқығы "егер таққа талас ана арқылы келсе, ана жағынан ең жақын туысқа, ал егер таққа талас әке арқылы келсе, әке жағынан ең жақын ер адам туысқа" тиесілі екені айтылды, бұл заң корольдік заңға енгізілді. Амалриктің ең жақын ер адам туысы, Триполи графы Рамон III регенттікке талапкер болды. Рамон регент болған соң Агнес патша сарайына оралды. Бұл туралы оның күйеуі Сидондық Реджинальд, оның бұрынғы күйеуі Хьюдың бауырлары Ибелиндік Балдуин мен Балиан, Рамонның регенттігін қолдағандары үшін сұраған болуы мүмкін. Рамон құлшыныспен Агнеспен шіркеуді басқарудың патшалық міндетін бөлісті: ол 1174 жылы Вильгельмді Тирдің жаңа архиепископы етіп тағайындады, ал ол Иерусалимдік Гераклийді Кесария архиепископы етіп тағайындады. Амалриктің екінші әйелі Марияның қолдауындағы Эрнул Агнесті Гераклиймен және Лузиньяндық Эмеримен махаббатқа түскен деп айыптайды, Эмери де патшалықтағы ең жоғары лауазымға қадам-қадаммен көтеріліп келе жатқан еді.
Куртенэйдің үстемдігі
Мария патшаның жесір әйелі Наблус қаласына, өзінің жесірлік иелігіне кеткен кезде Агнестің сарайға келуі оны іс жүзінде патша анасы етті, тіпті ол титул бойынша графша болса да. Ол өзін жақсы танымайтын жасөспірім ұлымен байланыс орнатуға тиіс болды, және олардың арасында зор сыйластық қалыптасса да, бұл қарым-қатынас ана мен балаға қарағанда, тәте мен немереге көбірек ұқсады. Жас патша оның өміріне қайта оралып, үй шаруашылығын басқаруға келгеніне шын қуанды. Агнес өзінің қызы Сибиллаға да зор ықпал етті. 1175 жылы Агнес ағасы Жоселиннің құнын төлеп, оны босатып алды, ол 1164 жылдан бері түріктерде Алеппода тұтқында болған еді. Агнеске шамасы келмейтін 50 000 динар сомасы, патша қазынасынан және регент Реймондтың келісімімен төленген болуы керек. Келесі жылы Бальдуин кәмелетке жеткеннен кейін және Реймондтың регенттігі аяқталғаннан соң, Агнес Бальдуинды Жоселинге бос қалған сенашаль лауазымын беруге ықпал етті. Таққа таласы жоқ Жоселиннің тағайындалуы сақтандырған шешім болды, және ол патшаға өте қабілетті және толық адал екенін көрсетті.
Патшалық некелесу
Бальдуин IV-тің шұбар тері ауруына шалдыққандығы және оның үйленуге және бала тууға мүмкіндігінің болмауы анықталған соң, Агнес қызы Сибилланың үйлену мәселесі патшалық үкімет үшін маңызды мәселеге айналды. Сибилланың алғашқы күйеуі Монферраттың Вильгельм Лонгсворды 1177 жылы қайтыс болып, одан Бальдуин есімді ұлы қалды. 1180 жылы Сибилла, ол кезде Яффа мен Аскалонның графинясы болған, Аймеридің ағасы Гуй Лузиньянға үйленді. Ол Бургундия герцогы Гю III-ке үйленуге тиіс еді, бірақ Эрнульдің сөзіне сенсек, Ибелиннің Балдуинына қолына уәде берген, егер ол Мысырдың мұсылман билеушісі Саладинге қарызын төлесе. Ибелиндік Балдуин Константинопольде император Мануэльдің осы қаражатты жинауға көмектесуін сұрап жүрген кезде, Сибилла мен Агнес Аймеридің бауыры Гайға үйленуге көндірілді. Бұл оқиғаны тарихшы Бернард Гамильтон романтикалық Ибелиннің насихаты деп санайды, ол Сибилла да, Агнес те мұндай ақымақтыққа бармас еді дейді. Вильгельм Тирлік 1180 жылы қасиетті аптада Триполи графы Раймонд III және Антиохия князі Богемонд III бастаған төңкеріс әрекеті туралы айтады; олар, мүмкін, Бальдуин IV-ті тақтан түсіріп, Сибилланы орнатып, оны өздері таңдаған адамға (вероятно, Ибелиннің Балдуинына) үйлендіруді көздеген, осылайша Куртенелерді биліктен ығыстыруды жоспарлаған. Патша анасының кеңесімен төңкеріс әрекетін тоқтатты, Сибилланы Гайға үйлендіру арқылы. Тарихшы Стивен Рансиманның айтуынша, Болдуиннің билігінің басында мұсылман көршілерімен келісімге ұмтылған жергілікті барондар мен госпитальерлердің және «агрессивті, діншіл» жаңа келгендердің (мысалы, Куртенелердің) және тамплиерлердің арасында бөлініс орын алды. Қазіргі тарихшылар, соның ішінде Бернард Гамильтон мен Питер Эдбери, бұл дәстүрлі көзқарасқа келіспейді. Гамильтонның пікірінше, екі бөлек топ Сибилланың Гайға үйленгеннен кейін ғана пайда болды және Бальдуин IV-тің әке жағынан туыстары (Триполидің Раймонд, Антиохияның Богемонд және Мария Комнен және Ибелиндер) және ана жағынан туыстары (Агнес және Рейнальд Сидон, Сибилла мен Гай, Жоселин және Рейнальд Шатилон) төңірегінде бірікті, патша соңғыларын қолдады. 1180-1181 жылдары Агнес бауыры Жоселин Константинопольге дипломатиялық миссиямен барды, патша Болдуинды үкіметке жалғыз қалдырды. Алайда, жас монархтың денсаулығы нашарлап, ол осы кезеңде анасы Агнеске ерекше сене бастады. Ол Саладинға қарсы әскери жорықтарға қатысты және оның төрағалық еткен Жоғарғы сот отырыстарына қатысты. 1180 жылдың қазан айында Бальдуин өзінің кіші қарындасы Изабелланы, Амалрик пен Мария Комненаның қызын, Торонның Гумфри IV-іне құдалады. Бұл одақ та Агнес идеясы болды, өйткені ол тікелей пайда тапты: келісімшарт бойынша Гумфри өзінің Торон мен Шастель-Нёф феодальдық иеліктерінен бас тартуға тиіс болды, оларды Бальдуин Агнеске берді. Агнес алғаш рет өз иелігінде үлкен жер иесіне айналды. Изабелланың анасы Мария патшайымға үйленген Балиан мен оның ағасы Ибелиннің Балдуины да осылайша жас ханшайымды Агнес балаларына қарсы құтқару үшін пайдалану мүмкіндігінен айырылды.
Қуаттың биіктігі
Агнес IV Балдуиннің билігінің ең шарықталу нүктесінде болды. Рамон мен Ибелиндер графша мен оның партиясына қарсы тұруға жарамсыз жағдайға түсті: оның күйеуі Сидонды биледі; оның ұлы Иерусалим, Тир және Акраның ірі патшалық қалаларын басқарды; оның қызы мен күйеуі Яффа және Аскалон графтықтарын биледі; оның қолдаушысы Шатилондық Рейнальд Ольтрежорден мен Хебронның иесі болды; және ол өзі де жақында патшалыққа келген еді. 1182 жылы Рамон оның ықпалы соншалықты күшті екенін түсінді, ол оны патшалыққа кіргізбеуге мүкіндік алды. Сол айда Агнес тағы бір жеңіске жетті, өйткені ол ұлын Уильямның орнына Гераклийді Иерусалимнің жаңа латын патриархы етіп таңдауға көндірді. Рунсиман Эрнульдің Гераклий туралы айтқанын – «Аверньдегі жартылай сауатты дін қызметкері, оның келбеті Агнеске тартымды болған» деп қабылдайды, бірақ Гамильтон Гераклийдің «білімді, белсенді және шебер дипломат» болғанын және графшаның таңдауы жауапкершіліктен шеттес емес екенін айтады. Соқыр және мүгедек болған Балдуин IV 1183 жылы Сибилланың күйеуі Гайды регент етіп тағайындады. Бұл, тиімді түрде, Балдуиннің Гайды өзінің болашақ мұрагері ретінде мойындауы еді. Агнеске қауіп төндірмеді, өйткені Гай өзінің мәртебесін оған қарызды болды, ал ол Сибиллаға үстемдік етті. Алайда, Балдуин Гайдың мінезі мен қабілетіне көңілі тоймады және 1183 жылдың соңында Саладиннің Керакты қоршауына байланысты өткен кеңесте оны регенттік қызметінен шеттетуге шешім қабылдады. Кеңеске Гай, Триполидің Рамон, Антиохияның Боэмунд, Сидонның Реджинальд, Ибелин ағайындары және Агнес қатысты. Кеңес графшаның қарсыластарына регенттікке (содан кейін патшалыққа) ең лайықты үміткер – оның жауы, Триполи графы болғандықтан мүмкіндік берді. Агнес жиналған ақсүйектер қабылдаған келісімді шешім ұсынды: король жеке билік етуі керек, регент тағайындамай (осылайша Агнес ықпалының сақталуын қамтамасыз етеді), бірақ сонымен қатар Гайдың патшалыққа талап етуіне жол бермес үшін мұрагерді белгілеуі керек. Сибилланың талапкерлері Рейнальд пен Жоселин Керакты қорғады; ал Изабелла қоршауда болғандықтан, оның талабы қарастырылмады. Рамон өзін лайықты мұрагер ретінде көрсетуге үміттене берді; егер солай болса, графша оның немересі Бальдуин V-ті, Сибилланың Монферраттың Вильгельменнен туған ұлын ұсынды, және бала сәлеммен таққа отырды. Графша ұлының Гайды одан әрі қуалауына кедері келтірмеді, сондай-ақ 1184 жылдың басында корольдың Сибилланы Гайдан ажыратуға тырысқан әрекетіне де араласпады.
Өлім
Агнес графиняны тірі деп соңғы рет Ибн Джубайр есімді автор айтқан. 1184 жылдың қыркүйегінде ол Торон қаласынан өтіп, сол кездегі мұсылмандар христиандарды атайтын әдеттегі тілмен, бұл аймақтың "Акрының иесі шошқаның анасы, патшайым атанған шошқаға тиесілі" екенін атап өтті. Тарихшы Ханс Эберхард Майер Агнес 1185 жылдың 1 ақпанына дейін қайтыс болды деген пікірде, себебі ол Бальдуин V үшін регент таңдауға қатыспады. Бальдуин IV көп ұзамай қайтыс болды, Бальдуин V жалғыз патша болып қалды, ал Реймонд тағы да регент болды. Егер Агнес тірі болса, оның ықпалы азайды, бірақ тоқтаған жоқ, өйткені жас патша оның ағасы Жоселиннің қамқорлығында болды. 1186 жылдың ортасында Бальдуин V-нің қайтысы Агнес қатыспаған мұрагерлік дағдарысын тудырды. 21 қазанда Гю, енді патша болғаннан кейін, Жоселин әпкесінің соңғы өсиетін лайықты орындағанын мойындады. 1187 жылы Хатин шайқасынан кейін Саладин Иерусалим патшалығын жаулап алды. Сибилла мен оның қалған балалары 1190 жылы қайтыс болды, ал Исабелла I жеңілген патшалықтың мұрагері атанды.
Сыртқы келбеті мен мінезі
Оның кедейлік кезінде өзін жақсы ұстағанын ескерсек, тарихшы Бернард Гамильтон Агнес әдемі болған болуы керек деп болжайды. Ол сондай-ақ, оның құрбыларының арасындағы наразылық оның мінезінің күшті екенін көрсетеді деген қорытындыға келеді. Амалрик екі қызының да үйленуін ұйымдастырғаны және патшалықтағы бас лауазымдарға адамдарды тағайындағаны – бұл оның бұрын әйел ретінде құрмет көрмегенін еске түсіреді, ол "еш күмәнсіз, өте тапқыр әйел" болған. Өмір бойы алған "теріс пікірлер" тарихшыларды оны ашкөз және пайда табуға құмар деп сипаттауға алып келді. Мысалы, Стивен Рансиман оны "жаман, ашкөз, еркектер мен ақшаға тойымсыз" деп, ал оның ықпалын "апатты" деп атайды. Оның ұлының ауруын пайдаланып, сарайды сыбайлас жемқор шенеуніктермен толтырғаны туралы пікірді Тирлік Вильгельм айтқан, ол оны патриарх сайлаудағы жеңілісі үшін кешірмеген; ол оны "ашкөздігімен аяусыз және Құдайға ұнамсыз әйел" деп атады. Ерноль, Агнес туралы ақпаратты күйеуінің екінші әйелі Мариядан алған, ол да оған жаулы және оны адал емес әйел ретінде көрсетеді. Гамильтон Агнес ауру баласына деген мейірімі мен берілгендігі үшін оған жаулық танытпаған куәгерлерден мақтауға ие болар еді дейді. Гамильтон Агнесті "патшайым Мелисенденің лайықты келіні" деп бағалайды, әрине, оның діншілдігіне қарағанда, және Агнес Мелисендеден басқа Иерусалимді орталық еткен патшалық тарихына барлық әйелдерден көбірек әсер еткенін айтады.