Кіріспе
Француз Полинезиясындағы Раиатеа (тахитше: Ra‘iātea) – Оңтүстік Тынық мұхитындағы Француз Полинезиясындағы Таитиден кейінгі екінші ірі Қоғам аралдарының бірі. Раиатеа аралы ежелгі Полинезияның шығыс аралдарының «орталығы» деп кеңінен танылады және Гавай аралдарына, Жаңа Зеландияға және Шығыс Полинезияның басқа да аймақтарына жүргізілген ұйымдастырылған көші-қондар Раиатеадан бастау алған болуы мүмкін. Аралдың дәстүрлі атауы – маори халқының отаны Хавайи. Оңтүстік-шығыс жағалауында 1000 жылға дейін салынған Тапутапуатеа мараэ орналасқан. Бұл орын бірнеше ғасыр бойы шығыс Полинезияның саяси және діни орталығы болды және 2017 жылы тарихи маңызы үшін ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Раиатеадағы бас қала – Утуроа, Левард аралдарының (французша Îles Sous le vent) әкімшілік орталығы. Бора-Бора, Тахаа, Хуахине және Маупити аралдарынан келген оқушылар үшін орта мектептердің негізгі білім беретін орны болып табылатын колледждер де бар.
Raiatea or Ra'iatea (Tahitian: Ra‘iātea) is the second largest of the Society Islands, after Tahiti, in French Polynesia, in the South Pacific Ocean. The island is widely regarded as the "centre" of the eastern islands in ancient Polynesia and it is likely that the organised migrations to the Hawaiian Islands, New Zealand and other parts of East Polynesia started at Raiatea. A traditional name for the island is Havai'i, homeland of the Māori people. Situated on the southeast coast is the historical Taputapuatea marae, which was established by 1000 CE. The site was the political and religious center of eastern Polynesia for several centuries, and was inscribed on the UNESCO World Heritage List in 2017 for its historical significance. The main township on Raiatea is Uturoa, the administrative centre for the Leeward Islands (French Îles Sous le vent). There are also colleges which serve as the main educational location for secondary schools for students from the regional islands of Bora Bora, Tahaa, Huahine and Maupiti.
Этимология
Таити тіліндегі "Ра'иатеа" деген атау "жарық аспан" деген мағынаны білдіреді. "Ulitea" – 19 ғасырда жиі қолданылған, қазірде қолданылмайтын ескі транскрипция. Бұл аралда Раиатеа қиялы (немесе Раиатеа торғайы) деген құс қоныстанған, оның әлемдегі жалғыз суреті Лондондағы Табиғат тарихы мұражайында сақталған.
Тарих
Полинезиялық кемеші Тупая, зерттеуші Джеймс Кукпен бірге саяхат еткен, шамамен 1725 жылы Раиатеада дүниеге келген. Кук 1769 жылы және 1773–1774 жылдары Раиатеаға барған. Тағы бір Раиатеадан шыққан жас жігіт Омай (шамамен 1751–1780), 1774 жылы еуропалық зерттеушілермен бірге Лондонға саяхат жасады және капитан Куктың екінші және үшінші сапарларында аудармашы болып қызмет етті.
Тарихқа дейінгі дәуір
Көне заманда арал Гавайи деп аталған, ол Полинезия мәдениетінде қасиетті есім болып саналады және Гавайи, Самоадағы Савайи және Туамотудағы Факараваның ежелгі аты Хаваикимен байланысты. Соңғы зерттеулерге сәйкес, Қоғам аралдары шамамен б.з.д. 200 жылы Самоа мен Тонгадан қоныстанған, шамамен Маркиз аралдарымен бір уақытта. Олар Маркиз аралдарымен бірге Полинезияның орталық бөлігін құрады, сонымен қатар Гавай, Жаңа Зеландия және Мангареваның қоныстануына жол ашты. Аралдағы маңызды ата-бабасы – Тапутапуатеа марайының қорғаушысы болған Охомаиранги. Оның ата-бабалары Ngā Oho тайпалық бірлігін қалыптастырды. Көптеген маорилер өз тегін осы каноэлерге, соның ішінде Тайнуи және Те Арава тайпаларына дейін жатқыза алады. Раиатеаның географиялық ерекшеліктеріне байланысты, таулы қырқалармен шектелген және теңізге ашық аңғарлары бар тоғыз тәуелсіз тайпалық биліктері пайда болды, олар өз кезегінде жеке руларға бөлінді. Бұл қатаң қабатталған әлеуметтік құрылымға әкелді: қоғам бірнеше бөлек әлеуметтік деңгейге бөлінді. Ең жоғарыда арики немесе арий тұрды, олар абыройлы басшылар, олардың билікке талап етуі негізін қалаушы ата-бабаларынан тарағандығымен расталды. Олар жер иелері және даусыз саяси және діни көшбасшылар еді. Олар Қоғам аралдарында зор діни және мәдени ықпалға ие болды. Оро құдайына арналған Тапутапуатеаның үлкен ғибадатханасы (тахитилік маре) аралдардың ең маңызды діни орталығы болды. Оның культі Таароа және Тане сияқты басқа дәстүрлі құдайларды ығыстырды, ал әртүрлі мараэ Тапутапуатеаға бағынышты болды. Оның айналасында Arioi сектасы құрылды, ол діни, аристократиялық, соғыс және мерекелік сипаттардың қосындысынан тұратын, барлық аралдарда құрметтелген және тек өзінің болуымен және табу ережесімен тайпалық соғыстарда бітімге келуге мүмкіндік берген.
Еуропалық отарлау
Раиатеа 1769 жылғы 20 шілдеде Джеймс Кук өзінің алғашқы сапарында Еуропа үшін ашты. Таитиден келген ол "Эндевор" кемесімен полинезиялықтар үшін қасиетті Авамоа рифі арқылы өтіп, Опоа шығанағына жетіп, Марае Тапутапуатеаның жанына түсті. Ол Одақ туын көтеріп, аралды қысқа рәсіммен Британдық тәж үшін иеленді. Испанияның ықпалын кеңейту мақсатымен Карл III патша Оңтүстік Тынық мұхитына экспедициялар ұйымдастырды. Чили губернаторы және Перу вице-королі Мануэль д’Амат и де Юньент (1704–1782) Доминго де Боенехеяны "Эль Агила" фрегатымен Раиатеаға жіберді, ол 1772 жылы жетті. Ол аралды Принцесса деп атап, Испания үшін иеленді. Бірақ, бұл аннексияның саяси салдары болмады. Көршілес Таити 18 ғасырдың соңында Еуропа елдерінің ықпалына түскенмен, 1842 жылы Францияның протекторатына ресми түрде енді. Алайда, Раиатеа тайпалары аннексияға қарсы күресті. Бірақ, христиан миссионерлері ықпалын күшейтіп, дәстүрлі сенімдегілер мен христиандар арасында діни соғыстарға себеп болды. Еуропалықтардың қолдауымен Таити патшасы Помаре II бүкіл архипелагтың билеушісі деп жарияланды. 1815 жылғы 12 қарашада Фейпи шайқасында Помаре қарсыластары, ескі діннің жақтастары жеңіліске ұшырады. 1828 жылы Марае Тапутапуатеа қиратылды. 1831 жылы бұрын тыйым салынған Ариои тайпасының мұрагері – Мамайя сектасы миссионерлерді Раиатеадан қайта қуды. 1832 жылы Мамайя жеңіліп, жер аударылды. Миссионерлер оралып, Франция ықпалын арттыруға тырысты. 1842 жылы контр-адмирал Абель Ауберт Дупетит Туар Франция атынан Қоғам аралдарын иеленді деп жариялады. Алайда, Франция королі Луи Филипп бастапқыда Ду Петит Туар жариялаған аннексияға қол қоюдан тартынды, себебі ол Ұлыбританиямен мүдделер қақтығысынан қауіптенді, өйткені олар да осы аралдарға талапкер еді. Таити патшайымы Помаре IV британдықтарға жақын болғандықтан және протестант миссионерлерін қолдағандықтан, 1844 жылы осы жағдайды пайдаланып Раиатеаға көшіріліп, 1847 жылға дейін сол жерден билік жүргізді. Арал 1888 жылғы 21 сәуірде Францияға ресми түрде қосылды. Бірақ, Раиатеада көтерілістер тоқтамады. 1888 жылы тайпа басшысы Тераупоо шығыс жағалаудағы Авера аңғарында бекініп, француздық әрекеттерге қарсылық көрсетті. Тек 1897 жылы ол тұтқынға алынып, Жаңа Каледонияға жер аударылды. Оның 190 ізбасары отбасыларымен бірге Уа-Хука аралына күштеп көшірілді. Таматова VI патша 1884 жылдан 1888 жылға дейін Раиатеа мен Тамаа аралдарын билеген соңғы монарх болды.
География
Жалпы ауданы 175 км² болатын бұл, Таитиден кейін Қоғам архипелагының екінші ірі аралы. Тахаа, Раиатеаның солтүстігінде орналасқан, екі аралы 3 км-лік бұғазбен бөлінген. Аңыз бойынша, бұл өлген ханшайымның рухымен иеленген сиқырлы морунаның туындысы. Раиатеа мен Тахаа аралдарын қоршап тұрған маржан рифі, екі арал да бірдей лагунаны бөліседі. Раиатеадан Тахааға лагуна арқылы қайықпен саяхат жасауға шамамен 20 минут уақыт кетеді. Раиатеаның ландшафты тік жарлы шыңдармен, терең ойысқан шығанақтары бар күрделі жағалаумен және лагунада орналасқан көптеген кішкентай аралдармен сипатталады. Аралда төменгі жоталармен байланысқан үш негізгі тау массиві бар. Орталық массивке аралдың ең биік нүктесі – Тефатоаити тауы (1017 м) кіреді. Солтүстік массиві Темехани платосы деп аталады. Плато көбінесе 600 мен 650 метр аралығында көтеріліп-түсіп, кейбір жерлерде, оның ішінде платоның ең биік нүктесі Тепаху (821 м) биіктейді. Оропиро – оңтүстік массивтің ең биік нүктесі. 2002 жылғы халық санауы бойынша, жалпы халық саны 16 438 адамды құрады, олар үш коммунаға бөлінген: Утуроа (әкімшілік орталығы), Тапутапуатеа және Тумара'а. Утуроа сонымен қатар Левард аралдарының әкімшілік орталығы және Папеетеден кейін Француз Полинезиясының екінші ірі қалалық орталығы. Басты аралдың шығу тегі – вулканизм, және ол негізінен магмалық тау жыныстарынан тұрады. Рифте және лагунада көптеген ақ құмды мотулар – төменгі риф аралдары – және қиыршық тастар кездеседі. Ең әдемі құмды жағажайлар осы мотуларда орналасқан, ал Раиатеаның басты аралының тасты жағалауында айтарлық жағажайлар жоқ. Шыңдардан, оның ең биігі 1032 м биіктіктегі Тоомарудан, 10 тік беткейлі аңғарлар мен шатқалар теңізге ашылады, олар тар тасты жоталармен бөлінген. Көптеген өзендер көбінесе әдемі сарқырамаларды құрайды. Шығысқа қарай ағатын Апоомау өзені 1017 м биіктіктегі Тефатоаитиден басталып, Фаароа шығанағына құяды. Бұл Полинезиядағы кеме жүзе алатын жалғыз өзен, және су деңгейіне байланысты, шағын қайықтармен бірнеше шақырымға дейін жүруге болады. Егістік жерлер мен елді мекендер жағалау бойында орналасқан; Раиатеаның ішкі аймағы көбінесе адам қоныстанбайды.
Климат
Климат тропикалық және ылғалды. Жылдық орташа температура 26 °C, айлар арасындағы айырмашылықтар өте аз. Жылдық орташа жауын-шашын шамамен 1800 мм. Желтоқсан айы ең жаңбырлы ай, бірақ тропиктердегідей жаңбырлар қарқынды және қысқа уақытқа созылады. Тамыз және қыркүйек айларында жауын-шашын аз болады.
Флора
Француз Полинезиясының өсімдік жамылғысы екі ерекшелікпен сипатталады: эндемикалық өсімдіктердің жоғары үлесі және түрлердің салыстырмалы түрде аздығы. Аралдардың оқшауланған орналасуы және олардың ешқашан құрлыққа жалғасқандығы болмауы эндемикалық өсімдіктердің көп болуын түсіндіреді. Оңтүстік Тынық мұхитында өсімдіктер батыстан шығысқа қарай таралады. Бұл аралдардың биологиялық әртүрлілігінің шығысқа қарай азаюына себеп болды. Мысалы, батыста орналасқан Жаңа Гвинея және Жаңа Каледония аралдарында Раиатеаға қарағанда түрлер саны әлдеқайда көп. Ал Тынық мұхитының шығысындағы Туамоту архипелагы, Питкэрн аралдары және Пасха аралдарында түрлердің саны одан да аз. Шамамен 2000 жылдық қоныстану тарихында адамдар Раиатеяның өсімдік жамылғысын егін шаруашылығы арқылы, әсіресе құнарлы жағалау аймақтарында өзгертіп келген. Кокос пальмалары, нан жемісі, таро, ямс, маниок, тәтті картоп және түрлі тропикалық жемістер азық ретінде өсіріледі, соның ішінде ерекше дәмді ананас та бар. Ананас пен ваниль экспортталады және шағын отбасылық шаруашылықтарда өсіріледі. Аралдың қол жетімсіз, құнарлы ішкі бөлігінде бастапқы өсімдіктердің маңызды қалдықтары сақталған, бірақ жергілікті өсімдіктер қауымдастығына қазір гуава бұталары, бамбук егістіктері және басқа да антропогендік өсімдіктер қауіп төндіреді. Аралдың қалған табиғи өсімдіктері көбінесе саванна мен мәңгі жасыл орманнан тұрады, сондай-ақ жағалау бойындағы және төбелердегі бұталы өсімдіктер де кездеседі. Раиатеадағы саванна басқа Коғам аралдарына қарағанда көбірек. Саваннаның көп бөлігін екі метрге дейін биіктіктегі тығыз жапырақтарды құрайтын, қараңғы ағаштардың топтарымен араласқан, ашық жасыл түсті Dicranopteris linearis папоротнигі құрайды. Құрғақ аймақтарда, соның ішінде аралдың солтүстік және солтүстік-батыс жағындағы төменгі беткейлер мен жоталарда Мискантус флоридулус (aiho немесе қылыш шөп) басым. Интродукцияланған меласса шөбі (Melinis minutiflora) да кең таралған, ол топтық шөптер арасында төменгі сұр жасыл дақтарды құрайды. Ол үлкен, хош иісті гүлдерімен танымал. Өсімдік тым көп жиналғандықтан және енгізілген егеуқұйрықтардың шабуылына ұшыраған, қазірде өте сирек кездеседі. Хош иісті сары-ақ түсті тиара апетахи гүлі туралы мынадай аңыз бар: Сүйіктісінің қолында қайтыс болған ханшайым Темехани тауына көтерілген сайын оның қолын мейіріммен ұстауға уәде берген. Тауға ертеңгісін көтерілгенде, ол барлық жерде керемет хош иісті, бес жапырақшасы оған қол сияқты созылған гүлдерді көрді. Ол сүйіктісінің есіне сақтау үшін бақшаға отырғызу үшін бір өсімдікті қазып алды, бірақ ол бірнеше күн ішінде қурап қалды.
Фауна
Эндемикалық құстардың бірі қоңыр баслы попугай (Cyanoramphus ulietanus) болды. Оны капитан Куктың экипажы ашты. Таитидегі оқиғалардан кейін, онда капитан Кук адам құрбандығына куә болғаннан соң, ол 1777 жылдың 29 қыркүйегінде атоллдың басқа аралдарын зерттеу үшін аттанды. Алдымен ол жақын орналасқан Эмеоға (қазіргі Маяо) барып, қысқа ғана уақыт тұрды, содан кейін Таитиден солтүстік-батысқа бірнеше күн сапармен жететін Улитеяға (қазіргі Раиатеаға) бет бұрды. 34 күндік сапары барысында аралдан бірегей попугай ұсталды. Кем дегенде екі экземпляры сақталып, қазір Лондон мен Венадағы мұражайларда тұр. Анық айтуға болады, бұл попугайдың өмір салты туралы ешқандай мәлімет жоқ. Раиатеяда болған кезінде Кук шұғыл жөндеу жұмыстары үшін "Резолюция" және "Дискавери" кемелерін жағаға әкелдірді. Бұл уақыт тышқандар, тарақандар және басқа да зиянды жәндіктердің жағаға шығуына жеткілікті болған болуы мүмкін, және олар қоңыр баслы попугайдың жойылуына себеп болған сияқты. Қоғам аралдарында бастапқыда сүтқоректілер болған жоқ, олардың барлығын адамдар әкелді. Ертедегі полинезиялық қоныс салушылар тамақ үшін итті, шошқаны, тауықты және Тынық мұхиты тышқанын әкелді, ал еуропалықтар ешкі, сиыр, қой және жылқы әкелді. Жергілікті құрлықтағы жануарлар – тек жәндіктер, құзқаздар, ұлулар және кесірткелер ғана. Раиатеада адамға қауіпті жануарлар жоқ. Жағажайдағы құм бітесі мен аралдың ішкі бөлігінде кездесетін масалар жағымсыз болуы мүмкін. Лагуна мен коралл рифтерінің теңіз фаунасы түрлерге өте бай. Теңіз суларында жүзген түрлі балықтардың қатарында көптеген моллюскалар, эхинодермалар мен қыбыршақ денелілерді де көруге болады. Раиатеа мен Таханы қоршаған сулар түрлі-түсті нудибранхиялардың көптігімен танымал. Рифтерде көптеген теңіз жануарларына пана болатын үңгірлер мен қуыстар бар. Суға түсушілер арасында Раиатеа мен Таха аралығында орналасқан "акула үңгірі" кеңінен танымал. Рифтің ар жағында акулалар, шаяндар, семсер балықтары мен теңіз тасбақалары бар. Раиатеа Партула түрлерінің ең көп санына ие болғандықтан, барлығы 33 түрді қамтиды, сондықтан ол "Партуланың биологиялық әртүрлілігінің орталығы" деп аталды. Анық айтуға болады, барлық Қоғам аралдары сияқты, Euglandina rosea аралдарға әкелінді, нәтижесінде 30 түрі жойылды. Қалған 3 түр – P. garrettii, P. hebe және ceb табиғатта жойылды және адамның араласуы болмаса, олар да жойылар еді.
Экономика
Арал экономикасы негізінен ауыл шаруашылығына бағытталған, ваниль, ананас және кокос экспортталады. Сондай-ақ, Ноно (немесе нони) (Morinda citrifolia) өсімдігі де өсіріледі. Фаароа аңғары – ауыл шаруашылығының маңызды аймағы, жергілікті зерттеу орталығының қолдауымен ваниль өсіруге ерекше мән беріледі. Жемшін өсіру де маңызды өнеркәсіп болып табылады, ал мал (ірі қара, қой және шошқа) өсіру соңғы кезде азайды. Архипелагтың басқа аралдарымен салыстырғанда туризм деңгейі төмен. Жергілікті туристік инфрақұрылымға пансионаттар, екі марина, төрт жұлдызды "Hawaiki Nui" қонақ үйі және круиздік кемелер тоқтауына арналған порт кіреді. Яхталарды күту және кеме жасау салалары да жаңадан дамып келеді. Аралдағы жұмыспен қамтудың басты көзі – мемлекеттік қызмет және тұтыну нарығы. Раиатеа айналасымен жалғасатын кішкентай жол бар. Раиатеа әуежайы Утуроа қаласында орналасқан.
Туризм
Аралда бірнеше, тіпті сәнді санаттағы қонақ үйлер болғанымен, Раиатеа Таити мен Бора-Бораға қарағанда туризм жағынан тыныш және кем дамыған. Раиатеа әсіресе алыс теңізге саяхат жасайтын теңізшілерге тартымды. Мұнда бірнеше яхта жалдау компаниялары бар, және арал көбінесе Полинезияның теңізшілік орталығы деп аталады. Утуроа мен Батыстағы Бай Фаароада жақсы инфрақұрылымы бар мариналар орналасқан. Аралға круиздік кемелер мерзімімен келіп тұрады.
Қызықты орындар
Ұйқылы көрінетін Утуроа қаласының орталық бөлігі ерекше қызығушылық тудырмайды. Круиздік кемелермен келген туристер үшін порттың қабылдау терминалы бірнеше жыл бұрын қайта жобаланып, шағын саябақ салынды және эспланада аралдан алынған түрлі түсті табиғи тастармен төселді. Португалия шеберлері әдемі өрнектерді дәстүрлі португал стилінде орнатумен айналысты. Утуроа ботаникалық бағында көптеген сирек және экзотикалық өсімдіктер бар. Раиатеаның басты тартылысы – Тапутапуатеа қасиетті орны. Ол бірнеше құдайға табыну алаңдарын (марае) қамтиды, олар бастапқыда табумен қоршалған қасиетті тоғайда орналасқан. Көптеген нысандар қалпына келтірілді. Ең үлкен платформа 17 ғасырдың басында алып тік тас плиталармен салынған және соғыс құдайы Ороға арналған. Аралда басқа да маңызды салтанатты орындар бар. Авера аңғарында, шығыс жағалаудағы Опоадан солтүстікке қарай, тағы бір үлкен салтанатты алаң орналасқан. Жақын жердегі археологиялық қазбалар кезінде тұрғын үйлердің және тас құралдар шеберханаларының қалдықтары табылды. Солтүстік-батыс жағалаудағы Тайнудағы салтанатты орын да жақсы сақталған. Мараеларды шектеу үшін қолданылған әсерлі маржан тас плиталарынан басқа, мұнда петроглифтер де сақталған. Бұл орын полинезиялықтар үшін қасиетті болғандықтан, 19 ғасырда миссионерлер шіркеу салды. Су астында жүзуге құмарлар үшін қызықты орын – шамамен 1900 жылы батып кеткен даниялық үш моторлы "Нордби" ұшағы. Өте жақсы сақталған ұшақ, солтүстік-шығыс жағалаудағы Pearl Beach Resort жанында, шамамен 20 метр тереңдікте жатыр.
Инфрақұрылым
Арал 98 км жолмен қоршалған, ал тағы бір жол аралының ортасынан өтеді. 1980 жылдардан бері жол желісін жақсарту және аралдың оңтүстік бөлігін ашу мақсатында, көпірлер салу, асфальт төсеу, электрмен жабдықтау, телефон байланысын орнату және ауыз су тарату желілерін жүргізу бойынша көптеген инфрақұрылымдық жұмыстар атқарылды. Утуроа порты 2000 жылдардың басында қайта жаңартылып, туристік маусымда "Таити Принцессасы", "Гоген", "Амстердам" және "Әлем" сияқты круиздік кемелердің апта сайын тоқтауына мүмкіндік берді. Раиатеа – Левард аралдарының әкімшілік орталығы және мемлекеттік әкімшінің резиденциясы. Аралда аурухана, жалпы орта мектеп (LUT деп аталады, ол 2021 жылдың мамыр айында 60 жылдығын тойлады) және кәсіптік-техникалық училищенің, үш орта мектептің (олардың бірі жекеменшік) және бірнеше бастауыш мектеп пен балабақшаның бар. Раиатеа – француз Полинезиясының (Таитиден басқа) орта мектебі бар жалғыз аралы. Сондықтан, Бора-Бора, Тахаа, Маупити немесе Хуахине сияқты көрші аралдардан көптеген студенттер орта білім алу үшін осында келеді. Аралда сонымен қатар әуежай, сауда порты, базар және екі яхта порты бар.