Францияның Ескі Режиміндегі провинциялық апелляциялық соттар

Кіріспе

Франция Корольдігінің провинциялық апелляциялық соты, Француз Ескі Режимінің провинциялық апелляциялық соттары.

Француз Ескі Режимі кезінде парламент (paʁləmɑ̃) Франция Корольдігінің провинциялық апелляциялық соты болып табылды. 1789 жылы Францияда 13 парламент болды, олардың ең алғашқысы және ең маңыздысы – Париж Парламенті. Қазіргі француз тіліндегі «парламент» (заң шығарушы орган) термині мен ағылшын тіліндегі «парламент» сөзі осы француз терминінен туындағанмен, Ескі Режим парламенттері заң шығарушы органдар емес еді, сондықтан қазіргі және көне терминологиялар бір-бірін алмастыра алмайды.

Тарих

Парламенттер оншақты немесе одан да көп апелляциялық судьялардан немесе бүкіл ел бойынша шамамен 1100 судьядан тұратын сот ұйымдары болды. Олар сот жүйесінің соңғы апелляциялық соты болып табылды және көбінесе көптеген мәселелерге, әсіресе салық салуға билік жүргізді. Корольдік заңдар мен жарлықтар парламенттер оларды жариялау арқылы келісім бермегенше, тиісті юрисдикцияларында ресми күшіне енбеді. Парламент мүшелері – кеңселерін сатып алған немесе мұра еткен және корольге тәуелсіз болған, «киімді асылдар» деп аталатын аристократтар еді. Жаңа аумақтарда (әсіресе Жаңа Францияда) осыған ұқсас атрибуттары бар егемендік кеңестер (conseils souverains) құрылды, кейде жоғары кеңестер (conseils supérieurs) немесе бір жағдайда егемендік сот (cour souveraine) деп аталды. Олардың кейбіреулері ақырында парламенттермен алмастырылды (мысалы, Наварра және Беарнның егемендік кеңесі, Лотарингия және Барроаның егемендік соты). Джеймс Стивен атап көрсеткендей:

Parlements were judicial organizations consisting of a dozen or more appellate judges, or about 1,100 judges nationwide. They were the courts of final appeal of the judicial system, and typically wielded power over a wide range of subjects, particularly taxation. Laws and edicts issued by the Crown were not official in their respective jurisdictions until the parlements gave their assent by publishing them. The members of the parlements were aristocrats, called nobles of the robe, who had bought or inherited their offices, and were independent of the King. Sovereign councils (conseils souverains) with analogous attributes, more rarely called high councils (conseils supérieurs) or in one instance sovereign court (cour souveraine), were created in new territories (notably in New France). Some of these were eventually replaced by parlements (e. g. the Sovereign Council of Navarre and Béarn and the Sovereign Court of Lorraine and Barrois). As noted by James Stephen:

There was, however, no substantial difference between the various supreme provincial judicatures of France, except such as resulted from the inflexible varieties of their various local circumstances. From 1770 to 1774 the Chancellor of France, Maupeou, tried to abolish the Parlement of Paris in order to strengthen the Crown. However, when King Louis XV died in 1774, the parlements were reinstated. The parlements spearheaded the aristocracy's resistance to the absolutism and centralization of the Crown, but they worked primarily for the benefit of their own class, the French nobility. Alfred Cobban argues that the parlements were the chief obstacles to any reform before the Revolution, as well as the most formidable enemies of the French Crown. He concludes that the

Parlement of Paris, though no more in fact than a small, selfish, proud and venal oligarchy, regarded itself, and was regarded by public opinion, as the guardian of the constitutional liberties of France. In November 1789, early in the French Revolution, all the parlements were suspended.

Франциядағы әртүрлі жоғары провинциялық сот органдары арасында жергілікті жағдайлардың өзгешелігінен туындаған айырмашылықтар болмаса, ешқандай маңызды ерекшелік болған жоқ. 1770-1774 жылдары Франция канцлері Маупеу тәжді нығайту мақсатымен Париж Парламентін таратуға тырысты. Алайда, 1774 жылы король Людовик XV қайтыс болғаннан кейін парламенттер қайта құрылды. Парламенттер аристократияның абсолютизмге және тәждің орталықтандыру саясатына қарсылығына жетекшілік етті, бірақ олар негізінен өздерінің класы – француз дворяндарының мүддесі үшін жұмыс істеді. Альфред Коббан парламенттердің революцияға дейінгі кез келген реформаға ең басты кедергі болғанын, сондай-ақ француз тәжінің ең қауіпті жауы болғанын айтады. Ол былай деді: Париж Парламенті, шын мәнінде шағын, өзімшіл, мақтанқор және сатқын олигархиядан артық болмаса да, өзін және қоғамдық пікірді Францияның конституциялық бостандықтарының қорғаушысы деп санады. 1789 жылдың қараша айында, француз революциясының басында барлық парламенттер жұмысы тоқтатылды.

Атауы

Ежелгі француз сөзі "parlement" сөйлеу ('сөйлеу') етістігінен және (е)ment жұрнағынан алынған, бастапқыда "сөйлеу" деген мағынаны білдірген. Шамамен 1165 жылдан бастап "кеңесеттесетін жиналыс" мағынасында қолданыла бастады және осы мағынада ағылшын тіліне өтті. Сент-Луи мұндай корольдік соттардың тек біреуін құрды, оның тұрақты орны болған жоқ, бірақ ол қайда барса, сонда онымен бірге жүрді. [ ] Сент-Луидің "парламенті" үш жоғары барон, үш прелат және он тоғыз рыцарьдан тұрды, оларға 18 кеңесші немесе заң білімі бар адамдар қосылды. Бұл заңгерлер ұзын қара халат киіп, биік ақсүйектердің төменінен орындықтарда отырды, бірақ ақсүйектер соттың барлық ісін оларға тапсырғандықтан, олар тез арада жалғыз судьяларға айналып, қазіргі француз магистратурасының ядросын құрады. Филипп Ле Бел бұл сотты Париж қаласына бекіткен алғашқы адам болды. Соттық лауазымдарды беру Францияда орта ғасырдың соңынан бері кең таралған практика болды; соттағы қызмет мерзімі көбінесе патша билігінен сатып алынды; ал мұндай лауазымдар патшаға "ла паулетт" деп аталатын салық төлеу арқылы мұрагерлікке айналдырылуы мүмкін еді. "Парламенттерде" жиналған, көбінесе мұрагерлік мүшелері, провинциялық дворяндар Франциядағы ең күшті орталықтандыруға қарсы күш болды, ол заң жүйелері, салық салу және әдет-ғұрыптары жағынан патшаларының көрінетін біріктіруші билігі астында болғаннан гөрі әртүрлі болды. Дегенмен, Париж Парламенті барлық парламенттердің ішінде ең ірі юрисдикцияға ие болды, ол Солтүстік және Орталық Францияның көп бөлігін қамтыды және жай ғана "парламент" деп аталды.

Фронда

Париж Парламенті 1648-1649 жылдардағы Фронда кезінде патша билігінің әскери күшпен кеңеюіне қарсы тұру үшін дворяндарды ынталандыруда маңызды рөл атқарды. Ақырында король Людовик XIV жеңіске жетіп, ақсүйектер жеңіліске ұшырады. Парламенттің патша жарлықтарына қарсы наразылық білдіру арқылы келісім бермеу мүмкіндігі патшаны әрекет етуге мәжбүр етті, кейде парламенттің қайта-қайта қарсыласуына әкелді, патша оны тек қана өзінің пайдасына «letter de jussion» шығарған жағдайда ғана тоқтата алады, ал қарсылық жалғаса берсе, парламентте жеке өзі қатысатын «lit de justice» рәсімін өткізеді. Мұндай жағдайда парламенттің өкілеттігі осы патша сессиясының мерзіміне тоқтатылды. Король Людовик XIV билікті өз қолына шоғырландыруға кірісіп, парламенттерге белгілі бір шектеулер қойды: 1665 жылы ол «lit de justice» сот отырысын патшаның жеке қатысуынсыз өткізуге рұқсат берді; 1667 жылы ол наразылықтардың санын бір ғана ретке шектеді. Алайда 1671-1673 жылдары парламенттер франко-голланд соғысын қаржыландыруға қажетті салықтарға қарсылық көрсетті. 1673 жылы патша жаңа заңдарға парламенттің кез келген ықпалын жоятын қосымша шектеулер енгізді, наразылықтар тек жарлықтар тіркелгеннен кейін ғана білдірілуі мүмкін деп белгіледі. 1715 жылы Людовик қайтыс болғаннан кейін регент барлық шектеулерді жойды, бірақ Париж Парламенті судьяларының кейбірі 1750 жылдарға дейін осы органның қызметін тежеу үшін патшалық пара алды.

Сот ісін жүргізу

Азаматтық сот процестерінде судьяларға тараптар заңгерлік кеңес алу және олардың қызметкерлерінің шығындарын өтеу үшін «эпиц» (сөзбе-сөз «дәрі-дұрмандар» – төлем) төлеуі керек болды. Судьялар кедейлерден «эпиц» сұрауға немесе алуға құқықсыз болды. Қылмыстық сот ісінің жүргізілуі өте көнешіл болды. Судьялар күдіктілерден жауап алу немесе олардың серіктерінің есімдерін білу үшін азаптауға бұйыруға құқылы болды: «әдеттегі сұрақ», азаптаудың қалыпты түрі және күшейтілген қатыгездікпен жүргізілетін «керемет сұрақ» болды. Егер күдікті қарапайым кедей болса, оның кінәсіздігіне күмән келтірілмейтін. Қарапайым ұрлық сияқты түрлі қылмыстар үшін өлім жазасы тағайындалуы мүмкін; қылмыстың түріне және құрбаның әлеуметтік статусына байланысты, өлім жазасы – ақсүйектер үшін семсермен басын кесу, қарапайым халық жасаған екінші деңгейдегі қылмыстар үшін дарға асу, қарапайым халық жасаған аса қатыгез қылмыстар үшін дөңгелекте сындыру түрінде болуы мүмкін. Патша өлтіру сияқты қылмыстар үшін одан да қорқынышты жазалар, мысалы, денеден мүшелерді жұлып алу қарастырылды. Ағартушылық идеялар Францияға тараған кезде, сот азаптауларының көп бөлігі қолданудан шықты, бірақ заңдарда сақталып, 1750 жылдан кейін сирек қолданылды. Нәһайы, 1788 жылы король Людовик XVI соттағы азаптау мен қатыгез өлім жазаларын тоқтатты.

Жою

Парламенттерді Ұлттық құрылтай 1790 жылғы 6 қыркүйекте таратып жіберді. Парламенттердің мінез-құлқы – француз революциясынан бері француз соттарына француз азаматтық кодексінің 5-бабымен заң шығаруға және заңдық актілерді қабылдауға тыйым салынған себебінің бірі. Олардың жалғыз өкілеттігі – заңды түсіндіру ғана. Франция Наполеон кодексі арқылы қазіргі азаматтық құқық жүйесінің негізін қалады, онда прецеденттер ортақ құқық жүйесі бар елдердегідей күшті емес. Француз сот жүйесіндегі биліктердің бөлінуінің бастауы, заңды түсіндіруден басқа прецеденттердің қолданылмауы, жалғыз жоғары соттың болмауы және 1971 жылға дейін (іс-қимыл арқылы, 1958 жылы құрылған Франция Конституциялық Кеңесі алдында) және 2010 жылға дейін (кез келген сот алдында) соттардың заңдарды конституциялық тұрғыдан тексеру құқығының болмауы, көбінесе судьялардың билігіне деген қарсылыққа байланысты деп есептеледі.