Захо – Ирактың солтүстігіндегі қала, Дохук провинциясының құрамында. Жаңароз мерекесімен әйгілі, халқы 350 мыңға жетеді. Географиясы, өзендері туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ирактағы қала, Ирактың солтүстігіндегі қала.
City in Iraq
a city in northern Iraq
Захо (Zaxo, , , زاخو) – Курдстан аймағындағы қала, Дохук облысының Захо ауданының орталығында, Ибрагим Халил шекарасына жақын орналасқан. Захо Норуз мерекесімен әйгілі. 1950 жылы қала халқы шамамен 30 000 болса, 1992 жылы елдің басқа аймақтарынан қашқан күрдтердің келуіне байланысты 350 000-ға жетті. Алғашқы қоныс Кіші Хабур өзеніндегі шағын аралда орналасқан болуы мүмкін, бұл өзен қазіргі қала арқылы батысқа қарай ағып, Ирак пен Түркия арасындағы шекараны құрайды және Тигр өзеніне жалғасады. Аймақтағы басқа маңызды өзендер – Зериза және Сееркотик.
Zakho, also spelled Zaxo (, , , زاخو, ) is a city in the Kurdistan Region, at the centre of the Zakho District of the Dohuk Governorate, located a few kilometers from the Ibrahim Khalil border. Zakho is known for its celebrations of Newroz. The population of the town rose from about 30,000 in 1950 to 350,000 in 1992 due to Kurds fleeing from other areas of the country. The original settlement may have been on a small island in the Little Khabur river, which flows west through the modern city to form the border between Iraq and Türkiye, continuing into the Tigris. Other important rivers in the area are the Zeriza and the Seerkotik.
Тарих
Британдық мандаттың соңғы жылдары аймақтағы британдық губернаторларға кеңес берген танымал британдық археолог және арабтанушы Гертруда Белл, Захоның ежелгі Хасания қаласымен бірдей екеніне сенді. Ол сондай-ақ, аймаққа алғаш келген христиан миссионерлерінің бірі, доминикан монахы Полдо Солдинидің 1779 жылы сол жерде жерленгенін хабарлады. Оның қабірі 1950 жылдарға дейін қастерлі орын болып сақталды. Қалада Захо қамалы да орналасқан, қазір оның тек мұнарасы ғана қалды, сондай-ақ Захо зиратындағы алтыбұрышты құрылым – Кубад-паша қамалы бар. Захолық еврей Меаллим Левиден жеткен ауызша дәстүрге сәйкес, Захо 1568 жылы Сливани тайпасының адамдарымен құрылған, олардың жері қаланың оңтүстігіне дейін созылған. Шамдин ағаның әулеті бастапқыда Сливани тайпасынан шыққан, Захоға қоныстанған және Заходағы ең беделді әулетке айналған. 19 ғасырдың соңынан бастап Шамдин ағаның әулеті «Захо және оның төңірегіндегі барлық мұсылмандардың, яһудилердің және христиандардың» билеушісі болды. Захо ежелгі гректерге де белгілі болған. 1844 жылы саяхатшы Уильям Фрэнсис Эйнсворт былай деп жазды: «Захоның қазіргі келбеті Ксенофон заманындағы сипаттамалармен керемет сәйкес келеді». Захо – күрд басқаратын аймақ пен Солтүстік және Орталық Ирактың көп бөлігін қамтамасыз ететін ірі сауда орталығы. 1818 жылы жазған хатында Кампаниле қаланың үлкен сауда орталығы екенін, жаңғақтарымен, күрішпен, маймен, кендірмен, балауызбен, бұршақпен және көптеген жемістерімен танымал екенін айтқан. Мұнайды бұрғылау 2005 жылы басталды.
Gertrude Bell, the renowned British archaeologist and Arabist who advised British governors in the region in the closing years of the British Mandate, was convinced that Zakho was the same place as the ancient town of Hasaniyeh. She also reported that one of the first Christian missionaries to the region, the Dominican friar Poldo Soldini, was buried there in 1779. His grave was still a pilgrimage destination in the 1950s. The town is also the site of Zakho castle, of which today only the tower remains, and of Qubad Pasha castle, a hexagonal structure in Zakho cemetery. According to an oral tradition transmitted by a Jewish informant from Zakho, Me'allim Levi, Zakho was established in 1568 by Slivani tribesmen, whose territory was stretched south of the location of the town. The family of Shamdin Agha came originally from the Slivani tribe, settled in Zakho, and became the most prominent family in Zakho. From the late 19th century onwards, the family of Shamdin Agha ruled "all the Muslims, Jews and Christians of Zakho and its surroundings." Zakho was known to the ancient Greeks. In 1844, the traveller William Francis Ainsworth commented: "The appearance of Zakho in the present day coincides in a remarkable manner with what it was described to be in the time of Xenophon." Zakho is a major marketplace with its goods and merchandise serving the Kurdish controlled area and most of north and central Iraq. Writing in 1818, Campanile described the town as a great trading centre, famous for its gallnuts as well as rice, oil, sesame, wax, lentils and many fruits. Oil drilling began in 2005.
Ислам тарихы
Ислам тарихында бұл өзен Заб шайқасының – Омейядтар мен Аббасидтер арасындағы шайқастың болған жері ретінде жақсы есте қалады. Өзен бүгінде Ирактың Курдистан облыстық үкіметі аумағының шамамен саяси шекарасын құрайды. Оның серігі – Кіші (немесе Төменгі) Заб, Иранның Күрдістан провинциясының солтүстік-батыс бөлігінде, Пираншахр қаласының солтүстігінде басталып, Ирак арқылы оңтүстік-батысқа қарай ағып, Байджи қаласының солтүстігінде Тигр өзеніне қосылады. Дукан су электр стансасы Кіші Заб өзенінің бойында, Тигр өзеніне құятын жерден 150 шақырым жоғары орналасқан. 1954-1959 жылдары салынған бұл стансаның жалпы су шығару қабілеті 4300 текше метр/секунд құрайды. 1979 жылы салынған электр стансасында бес су турбинасы орнатылған және 400 МВт электр энергиясын өндіреді. 1991 жылы Захо қаласы британдықтар мен американдықтардың «Комфортты қамтамасыз ету» операциясы аясында Ирак күрдтерін Саддам Хусейннің күрд көтерілісіне қатыгездікпен жауап берген кезде қырғыннан қорғау үшін құрған баспананың орталығы болды. Қала тұрғындарының көп бөлігі тауларға қашып кеткен. Американдық әскерлер келгенде, олар қаланы көшпенді қала деп сипаттады. 1995 жылғы 27 ақпанда Заходағы бомбалау салдарынан 50-ден астам адам қаза тапты. 1996 жылы АҚШ әскері Заходағы әскери базасын жапқанда, базамен байланысы бар және жазалаудан қорқатын бірнеше мың күрдті эвакуациялады. Олардың көпшілігіне АҚШ-та пана берілді. Дэвид Макдауэллдың сөзіне сүйенсек, бұл күрттердің білімді азаматтарының кенеттен азаюына әкелді, Захо өзінің көптеген білімді тұрғындарын жоғалтты. 2008 жылы түрік армиясының 1990 жылдары Ирак үкіметімен жасалған келісім бойынша Захо ауданында төрт базаны сақтап тұрғаны хабарланды. 2011 жылғы Дохук қаласындағы тәртіпсіздіктер, ассириялықтарға тиесілі кәсіпорындарға шабуыл жасаумен басталды және оны қаланың күрд мұсылман дін қызметкерлері тудырды.
In Islamic history it is perhaps best remembered as the location of the Battle of the Zab between the Umayyads and the Abbasids. The river forms the approximate political boundary of Kurdistan Regional Government area of Iraq today. Its sister, the Little (or Lower) Zab rises in north western part of Kurdistan province Iran, in the north of Piranshahr city and flows south west through Iraq to join the Tigris north of the town of Baiji. The Dukan Dam straddles the Little Zab some 150 miles upstream from its confluence with the Tigris River. Constructed between 1954 and 1959, the dam has a total discharge capability of 4,300 cms. The power station, constructed in 1979, holds five water turbines and provides 400 MW of electrical energy. In 1991, Zakho was the centre of the haven established by the British and the Americans in Operation Provide Comfort to protect the Iraqi Kurds from being massacred by Saddam Hussein when he responded brutally to the Kurdish rebellion. Most of the inhabitants of the city had fled to the mountains. When the American forces arrived, they described the town as a ghost city. The 27 February 1995 Zakho bombing killed over 50 people. When the U. S. Army closed its military base in Zakho in 1996, they evacuated several thousand Kurds who had connections to the base and who feared reprisals. Many of them were given asylum in the USA. According to David McDowall, this constituted a sudden brain drain, with Zakho losing many of its most educated citizens. In 2008 it was reported that the Turkish Army maintained four bases in Zakho District, under an agreement concluded with the Iraqi Government in the 1990s. The 2011 Dohuk riots, which targeted Assyrian owned businesses, were sparked by Kurdish Muslim clerics in the town.
Христиандық
Қала он тоғызыншы ғасырдың ортасына дейін ірі халдей католик епархиясының орталығы болды, содан кейін ол үш епархияға бөлінді: Амадия, Захо және Акра Зехбар. Армения геноцидінен кейін Захода армян қауымы қалыптасты, ал қаладағы алғашқы армян шіркеуі 1923 жылы салынды.
The city was the center of a large Chaldean Catholic diocese up until the middle of the nineteenth century, when it was divided into three dioceses: Amadia, Zakho, and Akra Zehbar. The Armenians of Zakho established their community after the Armenian genocide, with the first Armenian church in the city being established in 1923.
Иудаизм
Бұрын Захо синагогаларымен және ірі, ежелгі яһуди қауымымен танымал болған, «Ассирияның Иерусалимі» деп аталған. Жақын орналасқан Хабур өзенінің жағалауы Киелі кітапта ізраилдіктердің жер аударылған жерлерінің бірі ретінде еске алынады (1 Тарих, 5:26, 2 Патшалар 17:6, 2 Патшалар 18:11). Яһудилер Захоның яһуди неоарам диалектісінде сөйлеген, сонымен қатар яһуди емес күрдтердің тілі – курманджиде де еркін сөйлей білген. Күрд қоғамы көбінесе рулық құрылымға негізделген. Захо яһудилері күрд мұсылмандары сияқты қару ұстаған. 1891 жылы яһудилерге шабуыл жасалып, синагогалардың бірі өртеліп кеткен. 1892 жылы жағдай нашарлай түсті. Яһудилердің көп бөлігі 1950 жылдары Израильге қоныс аударды. Захо яһудилері диаспорадағы ең аз сауатты халықтың бірі болғанымен, олардың ерекше және бай ауызша дәстүрі болды, ол аңыздары, эпостары және балладаларымен танымал, олардың кейіпкерлері яһуди және мұсылман мәдениеттерінен шыққан.
Zakho was formerly known for its synagogues and large, ancient Jewish community and was known as "The Jerusalem of Assyria." The banks of the nearby Khabur River are mentioned in the Bible as one of the places to which the Israelites were exiled (1 Chronicles, 5:26, 2 Kings 17:6, 2 Kings 18:11). The Jews spoke the Jewish Neo Aramaic dialect of Zakho and were also fluent in Kurmanji, the language spoken by non Jewish Kurds. Kurdish society was primarily a tribal one. The Jews of Zakho bore arms like Kurdish Muslims. There was an attack on the Jews in 1891, when one of the synagogues was burnt down. The troubles intensified in 1892. Most of the Jews relocated to Israel in the 1950s. While the Jews of Zakho were among the least literate in the diaspora, they had a unique and rich oral tradition, known for its legends, epics and ballads, whose heroes came from both Jewish and Muslim traditions.
Климат
Захода жаз айларында ыстық Жерорта теңізі климаты (Кёппен климаттық жіктелімі бойынша Csa) басым, онда өте ыстық, құрғақ жаздар және салқын, ылғалды қыстар кездеседі.
Zakho has a hot summer Mediterranean climate (Csa in the Köppen climate classification) with very hot, dry summers, and cool wet winters.
Көрнекті орындар
Законың танымал нысандарының бірі – тастан салынған Делал көпірі. Захо қамалы қала орталығында, Хабур өзенінің батыс жағасында орналасқан. Бадинан әмірлігі тұсында ол әкімшінің үйі ретінде пайдаланылған және оны Әли хан кеңейткен. Бұл қамалдың бұрынғы қираған орнына салынған. Бүгінде қамалдың мұнарасы ғана сақталған. Захо зиратындағы Кубад-паша қамалы алтыбұрышты, алты терезесі және кіреберіс қақпасы бар.
One of Zakho's famous landmarks is the Delal Bridge, made of stone. Zakho Castle lies in the city centre on the western bank of the Khabur. It served as the governor's house in the reign of the Badinan Emirate and was enlarged by Prince Ali Khan. It was built on the ruins of an older castle. Today, only the castle's tower remains. The Qubad Pasha Castle, in Zakho's cemetery, is hexagonal, with six windows and an entrance gate.
Халықтың көші-қоны
2007 жылы БҰҰ-ның қашандар жөніндегі бас басқармасының мәліметінше, Ирак соғысы салдарынан Захо ауданында 10 000 адам ішкі көшкін болып қалған.
In 2007, the UNHCR reported that there were still 10,000 internally displaced persons in the Zakho district as a result of the Iraq War.
Спорт
Захо футбол клубы (Захо ФК) 1987 жылы құрылған. Бұл спорт клубы Ирак Премьер-лигасында ойнайды, онда Ирактың үздік 16 футбол клубы ғана бақ сынасады. Захо ФК-ның 20 000 орындық жеке стадионы бар. Захо баскетбол клубы (Захо СК) "Курдистан баскетбол Суперкубогын" жеңіп алды және Эрбилде Духук СК клубын жеңді.
Zakho Football Club (Zakho FC) was founded in 1987. The sports club plays in the Iraqi Premier League, where only the top 16 Iraqi football clubs play. Zakho FC has its own stadium with a capacity of 20,000 seats. Zakho Basketball Club (Zakho SC) won the Kurdistan Basketball Super Cup and beat Duhok SC in Erbil.