Кіріспе

Үрмиядағы еврейлердің нео-арамей диалектісі – Солтүстік-Шығыс нео-арамей тілінің диалектісі болып табылатын бұл диалект, бастапқыда Иран Әзірбайжанының Үрмия және айналасындағы Салмастан Солдузға дейінгі, сондай-ақ қазіргі Түркияның шығысындағы Ван провинциясындағы Юсекева, Хаккари және Башкале аудандарындағы еврейлердің арасында қолданылған. Бүгінде осы диалекттің көпшілігі Израильде тұрады.

Тарих

Түрлі неоарамикалық диалекттер Урмия көлінен Ван көліне (Түркияда), Мосул жазығына (Иракта) дейін және Саннанджға (Иранда) қарай кең аумақта таралған. Үрми еврей неоарамикалық тілінің екі негізгі диалект тобы бар. Солтүстік топ Иранның Батыс Әзірбайжан провинциясындағы Урмия мен Салмас қалаларында шоғырланған және Түркияның Ван провинциясындағы еврей ауылдарына дейін жеткен. Оңтүстік топ Махабад қаласына және Урмия көлінің оңтүстігіндегі ауылдарға орналасқан. Екі топтың диалектілері бір-біріне түсінікті, ал айырмашылықтардың көп бөлігі әртүрлі тілдерден алынған қарыз сөздерге байланысты: әсіресе стандартты парсы, күрд және түрік тілдерінен. Урмиядағы көптеген яһудилер мата саудасымен айналысса, ал басқалары зергерлік бұйымдар жасаған немесе алтынмен жұмыс істеген. Ұлдардың білім деңгейі бастауыш мектеппен шектелген, тек кейбіреулері ғана Талмуд иешивасында еврей білімін тереңдеткен. Осы студенттердің кейбіреулері талисман мен амулет жасап күнкөріс жасаған. Жиырма оқушыдан тұратын қыздар мектебі де болған. Үрмияда екі басты синагог болған: үлкені және кішісі. Үлкен синагог шейх Абдулла синагогы деп аталған. 1918 жылы Армения геноцидінің бөлігі ретінде Шығыс шіркеуінің патриархы Шимун XIX Беньямин қаза тауып, Осман әскерлерінің шабуылына байланысты көптеген яһудилер үйлерінен қуылды және қашқындарға айналды. Яһудилер Тбилисиде қоныстанды немесе кейіннен Израильге көшті. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін туған өздерінің дәстүрлі аймағындағы дүрбелеңдер мен Израиль мемлекетінің құрылуы нәтижесінде көптеген Әзірбайжан яһудилері Тель-Авивке, Иерусалимге және елдің әртүрлі аймақтарындағы шағын ауылдарға қоныстанды. Тіл келесі онжылдықтарда жойылу қаупінде тұр. АҚШ-та да, Тегеранда да саны азайып бара жатқан бірқатар сөйлеушілер бар.

Түсіну қабілеті

Бұл аймақтың солтүстік-шығыс шетіндегі Урми нео-арамей тілі, Trans Zab еврей нео-арамей тілімен (Иран Курдистанының оңтүстігінде сөйленеді) және Inter Zab еврей нео-арамей тілімен (бұрын Ирактың Киркук аймағында сөйленген) белгілі бір деңгейде түсінікті. Дегенмен, Сурет нео-арамей тілінің жергілікті христиандық диалектілерінің өзара түсіністік деңгейі шамалы: бірге тұратын христиан және еврей қауымдары арамей тілінің мүлдем бөлек нұсқаларын дамытты, олар көршілеріне қарағанда, алыстағы дінлес достарымен көбірек ортақ еді. Нео-арамей тілінің көптеген диалекттерінің ерекшеліктері соншалықты жоғары, тіпті кішкентай ауылдарда (мысалы, екі еврей отбасынан тұратын Ародин қаласында) өздерінің диалектілері болған. Ежелгі арамей тілінде. А. айтылуыZāxōDehōkʿAmadiyaUrmiaIrbilііdаֿ "қол"ʾ īḏaʾ īzaʾ īḏaʾ īdaīdaīlaביתאֿ "үй"bēṯabēsabēṯabēṯabēṯabēlabēla