Кіріспе

Түркияның Эгей аймағындағы қала Денизли қаласы – Түркияның Эгей аймағындағы қала және Денизли провинциясының орталығы. Қала Меркезефенди және Памуккале аудандарының қалалық бөлігін құрайды, 2022 жылы халқы 651 200 адамды құрады. Денизли сонымен қатар жақын жердегі минералды суы бар Памуккале таулық ыстық бұлағымен және Памуккаледен солтүстікке қарай орналасқан қызыл түсті термалды сулы шипажай қонақүйлерімен туристерді тартады. Соңғы кезде Денизли Сарайкөй, Орталық/Денизли (Қарахаят және Памуккале қалалары орналасқан), Аккөй (Гөлемезли), Булдан (Енисекент) және Чардак аудандарындағы әртүрлі термалды сулардың арқасында ішкі туризмнің маңызды орталығына айналды. Бұрынғы Фригияның астанасы болған Лик өзенінің жанындағы Лаодикея қаласының қираған орындары да жақын жерде. Сонымен қатар, Хоназ маңында, Денизлидің батысында, біздің заманымыздың I ғасырында Колосса қаласы орналасқан. Денизлиде жаз айларында ауа райы ыстық, ал қыс айларында қаланы қоршаған тауларда қар жауып, кейде суық болады. Кей жылдары қала ішінде де қар жауады. Көктем мен күзде жаңбырлы, қоңыр дауылды және жылы ауа райы болады.

Атауы

Дениз сөзі "теңіз, үлкен көл" дегенді білдіреді. Денизли қаласының жанында теңіз немесе көл жоқ. Бірақ, бұл жердің түпнұсқа түркі тіліндегі атауы Тоңгузлу, ол тоңгузлу немесе доңгузлу деп айтылған, кейін донузлу (тоңгуз – "жабайы шошқа" сөзінен) болып өзгерген. Осылайша, Тоңгузлу "шошқалар мекендейтін жер" деген мағынаны білдіреді. Фонетикалық өзгерістерге байланысты (t > d, ŋ > n) ислам дінінде ұятты саналатын "шошқа" деген түсініктен қашу үшін, айтылуы ұқсас, бірақ мағынасы басқаша denizlü немесе denizli деп өзгертілді. Ибн Баттута бұл қаланың Дун Гузлух деп аталғанын жазған. Соңғысы "шошқалар қаласы" дегенді білдіреді.

Тарих

Көне заманда, бұл ежелгі грек және рим дәуірлерінде болған, Атуда (Αττούδα) деп аталған маңызды грек қаласы болды. Ол (Ликус өзеніндегі Иераполис және Лаодикия) қалаларына жақын орналасқан және Византия кезеңінде гүлденді. Қаланы селжүк түріктері бағындырды. Селжүк дәуірінде Лаодикия тұрғындары да осы жерге қоныс аударды. Ибн Батута қалаға сапар шегіп, "Онда жұма намазын оқу үшін жеті мешіт бар, сондай-ақ көркем бақтар, мәңгілік ағыстар мен құбылалы бұлақтар бар. Ондағы шеберлердің көп бөлігі грек әйелдері, себебі олар түрік билігіндегі гректер және солтанға, оның ішінде джизья және басқа да салықтар төлейді" деп жазды. 17 ғасырда Осман саяхатшысы Евлия Челеби Денизлиге келіп, қала туралы былай деп жазды: "Түріктер бұл қаланы (Денизли) деп атайды (түрік тілінде «теңіздей мол су көздері» деген мағынаны білдіреді), себебі оның төңірегінде көптеген өзендер мен көлдер бар. Шындығында, теңізге дейін төрт күндік жол. Оның бекінісі тегіс жерге салынған шаршы пішіндес. Оның орлары жоқ. Оның периметрі 470 қадамға тең. Онда төрт қақпа бар: солтүстікте суретшілер қақпасы, шығыста ер жасаушылар қақпасы, оңтүстікте жаңа мешіт қақпасы және батыста жүзімдік қақпасы. Бекініште шамамен елу қарулы күзетші бар, олар дүкенге қарап тұрады. Басты қала бекіністен тыс орналасқан, онда 44 аудан және 3600 үй бар. 57 кіші-үлкен мешіт, аудандық мешіттер, 7 медресе, 7 балалар мектебі, 6 монша және 17 дервиш ханақасы бар. Барлығы жүзімдікте өмір сүргендіктен, жоғары топ пен қарапайым халық бір-бірінен қашпайды". Қала ғасырлар бойы бейбіт өмір сүрді және тікелей соғыстарға қатыспады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Түркия Тәуелсіздік соғысы кезінде грек армиясы Денизлидің солтүстік-батысындағы шағын қала Сарайкөйді басып алып, оған жақындады, бірақ Денизлиге енбеді. Оларды Мұстафа Кемал Паша аймақтан ығыстырды. Денизли провинциясының ең танымал символдары – тоқыма өнеркәсібі.

Климат

Денизлидің Жерорта теңіздік климаты (Köppen: Csa немесе Trewartha: Cs) бар, онда ыстық, құрғақ жаздар және жұмсақ немесе салқын, жаңбырлы қыстар болады. Провинцияның ішкі аймақтары, мысалы, Шардак, Бозкурт, Чиврил және Чал аудандары, теңіз жағалауындағы, батыс бөлігінен салқын және биік жатқан жерлер. Сондықтан, провинция ішінде және тіпті Денизли қалалық аймағында климаттық айырмашылықтар кездеседі. Таулар жағалауға перпендикуляр орналасқандықтан, құрлық Эгей теңізінен соғатын желдерге толық ашық.

Экономика

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Денизли хром кені өндірді.

Көлік

Денизли Шардак әуежайы қала орталығынан шамамен 45 минуттық жерде орналасқан. Измир-Айдын тас жолын Денизлиге дейін ұзарту туралы бірнеше жылдан бері хабарлап келеді. Айдын қаласында бастапқы инфрақұрылым қаланды, бірақ қалған бөлігі әлі де салынуда. Қазіргі Айдын-Денизли тас жолында, әсіресе жүк көліктерінің, қозғалысы өте қарқынды, және жол бойындағы әрбір қаланың өз өнеркәсіптік аймағы бар.

Қызықты орындар

Лаодикия Ликум, Денизлидің солтүстігінде, Эскихисар ауылының жанында орналасқан. Қала Селевкид патшасы Антиох II әйелі Лаодикияның құрметіне құрылған. Бұл сауда қаласы жүн және мақта маталарымен мәшһүр болды. Лаодикиялық азамат жазған хатта: «Мен бақыттымын. Мен баймын және ештеңеге мұқтаж емеспін» делінген. Қаланы қиратқан үлкен жер сілкінісінен кейін, ежелгі қаланың қалдықтары Кіші Азияның жеті шіркеуінің бірі, стадион, амфитеатр, odeon, цистерна және су құбырынан тұрады. (толығырақ Лаодикия шіркеуі туралы) Денизли Памуккале травертиндерінің солтүстігінде орналасқан Иераполис және Памуккале – Әлемдік мұра орындары. Иераполис қаласын Пергамон патшасы Эвмен II б.з.б. 190 жылы құрған. Лаодикияға жақындығы сауда және әскери бәсекелестікке әкелді. Қала грек стилінде салынған. 17 жылы болған күшті жер сілкінісіне қарамастан, Рим және Византия кезеңдерінде өркендеген. 2 және 3 ғасырларда аймақтағы карьерлерден алынған тастармен римдік стильде қайта жаңартылған. Қаланың ең гүлденген кезеңі Рим императорлары Септимий Север және Каракалланың билігінде болды, ал христиан дінінің таралуымен епископтық орынға айналды. Бірақ бірнеше жер сілкінісінің салдарынан, оның ішіндегі ең күштісі 1354 жылы болған, қаланың көп бөлігі қирады және халқы көшіп кетті. Денизли қаласынан Анкара тас жолында орналасқан, көп бөлігі бүгінге дейін сақталған Селжұқ кервансарайы Аханды 1253-1254 жылдары Ладик қолбасшысы болған Карасунгюр бин Абдулла салған. Жақында Османдық конактарымен бірге қалпына келтіріліп, туристерді қызықтыратын орынға айналуға дайын. Жаз айларында Хоназ тауы Денизли халқы үшін танымал пикник орны. Жақын маңдағы теміржол бойында орналасқан Гонкалы ауылы да демалысқа танымал. Адамдар көмірде пісірілген, жұқа кесілген «чөп шиш» деп аталатын кебапты жеуге келеді, әсіресе жергілікті сүзбе йогурты және рақымен бірге. Қала орталығындағы Чынар алаңында Ататүктің ескерткіші орналасқан. Серверғази мазары Йенишехир ауданының жанында орналасқан. Бұл жерде 12 ғасырлық Селжұқ әскерінің түрік қолбасшысының қабірі бар. Көптеген жергілікті тұрғындар, әсіресе демалыс күндері қабірге келіп дұға етеді. Тераспарк сауда және ойын-сауық орталығы, Тераспарк АВМ Йенишехирде орналасқан. Тераспарк АВМ – Денизлидегі ең ірі сауда орталығы. Форум Чамлык сауда және ойын-сауық орталығы, Форум Чамлык АВМ қала орталығындағы Демократия алаңында орналасқан және тұрғын үйлермен қоршалған, 20 минут ішінде 450 000-нан астам адамды қабылдайды. Форум Чамлыктың дизайны Денизли провинциясына тән сәулеттік элементтерден шабыттандырылған. Көптеген ғимараттарды безендіру үшін Денизли травертині және мәрмәр сияқты жергілікті тастар қолданылады.