Кіріспе

Көппартиялық парламенттік жүйедегі келісімдер: саяси ірі коалициялар

Ірі коалиция – көппартиялық парламенттік жүйедегі келісім, онда қарама-қарсы саяси идеологиядағы екі ең ірі саяси партия коалициялық үкімет құрады.

Үлкен коалицияның себептері

Кейде, қалыпты түрде қарсы тұратын партиялардың бірлесіп үкімет құруы қажет болатын жағдайлар туындайды. Мысалы, соғыс немесе экономикалық дағдарыс сияқты ұлттық дағдарыс кезінде, адамдар ұлттық бірлік пен тұрақтылыққа зәру болып, әдеттегі идеологиялық айырмашылықтарды жеңе алады. Бұл, әсіресе дағдарысты шешудің ең тиімді жолы туралы кең пікір қалыптасқан кезде дұрыс. Мұндай жағдайда, бір партияның өзі жететін орын саны болғанның өзінде де үлкен коалиция құрылуы мүмкін. Мысалы, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін, соғыс барысында Ұлыбританияның ұлттық үкіметтері осылай құрылған. Тағы бір мүмкіндік – ірі партиялардың идеологиялық тұрғыдан кіші партияларға қарағанда бір-бірімен көбірек ортақ нәрселері болуы мүмкін. Бұл көбінесе «санитарлық кордон» құрудың нәтижесі болып табылады, онда орталық сол және оң партиялар радикалды сол және оң партияларды билікке жібермеу үшін коалиция құрады. Мұндай мысалдың бірі – 1945 жылдан 1966 жылға дейін осы мақсатта үлкен коалиция құрған Австрия. Сонымен қатар, парламентте көптеген партиялар өкілдік еткен жағдайларда, басқа коалициялар тұрақсыз болуы мүмкін. Мұндай қадамдар көбінесе саяси қажеттіліктен туындайды, яғни мерзімінен бұрын сайлау өткізудің алдын алу үшін жасалады. Мысалы, Израильдегі кейбір кіші партиялардың ыдырауы мен келісімсіздігі үлкен коалицияда тұтас платформаны сақтап тұруды, тар коалицияға қарағанда оңайырақ етеді.

Тунисі

"Еннада" партиясы қарама-қарсы саяси идеологиядағы партиялармен одақтасып, 2011 және 2021 жылдар аралығында Тунисті басқарды. Партия 2011 жылы Конституциялық жиналыс сайлауында жеңіске жеткеннен кейін, екінші орын алған партиямен ("Республика үшін конгресс") және үшінші орын алған партиямен ("Эттакатол") бірлесіп "Тройка" одағын құрды. 2014 жылғы парламент сайлауында партия екінші орынға шықты, бірақ сайлау науқанындағы керісінше, бірінші орын алған "Нида Тунес" партиясымен одақ құрды. 2019 жылғы парламент сайлауында партия қайтадан бірінші орынға шығып, "Тунистің жүрегі" партиясымен одақтасты, бұл одақ 2021 жылғы саяси дағдарысқа дейін сақталды.

Үндістан

Үндістанның Махараштра штатында 2019 жылғы Махараштра заңнамалық жиналысына сайлаудан кейін Үндістан Ұлттық Конгресі, Ұлттық Конгресс партиясы (ҰКП) және Шив Сена арасында «Маха Викас Агади» альянсы құрылды. Конгресс пен ҰКП орталықтан солға қарайғы саясатты ұстанады және зайырлы идеологияға ие, ал Шив Сена оңшыл саясатты және индуист ұлтшылдығын ұстанады. Альянс саяси дағдарыстан кейін Махараштрада үкімет құрды. Үкімет 2,5 жыл бойы билікте болды, содан кейін 2022 жылы Шив Сена ішінде альянсқа қатысты бүлік болды және одан кейін тағы бір саяси дағдарыс туды. Үкімет құлағаннан кейін Шив Сена екі фракцияға бөлінді: Уддав Тхакери басқаратын салыстырмалы түрде қоңыл және зайырлы «Шив Сена (Уддав Баласахаб Тхакери)» (ШС (УБТ)) және Экнат Шинде басқаратын индуист ұлтшыл «Баласахабанчи Шив Сена». Конгресс, ҰКП және ШС (УБТ) альянсы Махараштра заңнамалық жиналысында оппозицияда отырса да, әлі де сақталып келеді.

Израиль

Израильде бірнеше ірі коалициялық үкіметтер болды. Біріншісі 1967 жылы құрылған және 1970 жылға дейін жалғасқан Леви Ешколдың соғыс кезеңіндегі үкіметі еді. Кейінгі ірі коалициялар 1980-ші жылдары және 21-ші ғасырдың бірнеше уақыттарында құрылды. Израильдің бірнеше ірі коалициялары премьер-министрлік лауазымы орталық-сол және орталық-оң лидерлер арасында кезекпен ауысатын айналымдық үкіметтер болды. Біріншісі 1984 жылдан 1988 жылға дейін Шимон Перес пен Ицхак Шамир басқарды (бұл 1990 жылға дейін ротациясыз үлкен коалиция ретінде жалғасты). 2021 жылы Беннетт-Лапид үкіметі Нетаньяху-Ганц үкіметі сияқты тағы бір айналымдық ірі коалициялық үкіметтің орнына келді.

Жапония

1993 жылғы Жапониядағы жалпы сайлаудан кейін тарихи түрде үстемдік құрған Либералды-демократиялық партия (ЛДП) өз тарихында алғаш рет төменгі палатада тар жолмен оппозицияға көшті. Жапония социалистік партиясы (JSP) сияқты, неоконсервативті Жапония жаңарту партиясына дейінгі партияларды қамтитын бұрынғы оппозиция премьер-министр лауазымына Морихиро Хосокаваны қолдап бірікті. Коалицияның негізгі мақсаты болған сайлау реформасы заңнамасы қабылданғаннан кейін, идеологиялық фракциялар арасындағы келіспеушіліктер бір жыл ішінде осы үлкен коалицияның ыдырауына әкелді. Одан немесекей, 1994 жылы JSP, ЛДП-мен кең коалициялық үкімет құру үшін келіссөздер жүргізді. Бұл коалиция 1996 жылдың қаңтарына дейін сақталды, бірақ JSP көптеген саяси қолдауын жоғалтқаннан кейін құлдырап қалды.

Малайзия

Пактан Харапан коалициясы мен Барисан Ұлттық коалициясы 2022 жылы Малайзияда 15-ші жалпы сайлаудан кейін ел тарихындағы алғашқы ірі коалициялық үкіметті құрды. Бұл сайлауда ешбір ірі коалиция парламентте қарапайым көпшілікті қамтамасыз ететін жеткілікті орынға ие бола алмады. Осылайша, елде тарихта алғаш рет парламент толыққанды құрылмады (немесе парламент сайланбады). Сайлаудан бірнеше күн өткен соң, Билеушілер кеңесі партия басшылары үкімет құру үшін бірлесіп жұмыс істеуі керек деп жарлық шығарды. Пактан Харапанның премьер-министрлік кандидаты Анвар Ибрагим, ұзақ жылдар бойы қарсылас болған Барисан Ұлттық коалициясының, сондай-ақ Борнео блогын құрайтын Габунган Парти Саравак (GPS), Габунган Раякит Сабах (GRS) және Варисан сияқты басқа да партиялардың қолдауын алғаннан кейін елдің 10-шы премьер-министрі болып ант берді. Бұл коалициялық үкіметтің өзі, тіпті үкіметтің ресми хабарламаларында да, «Бірлік үкіметі» деп аталады, бірақ бұл терминнің кеңінен қабылдануы жоқ. «Бірлік үкіметі» дегеніміз – оппозициясы жоқ, кең коалициялық үкімет. Малайзияда Perikatan Nasional коалициясы оппозициялық блоктағы ең ірі күш болып табылады.

Түркия

Түркияның алғашқы үлкен коалициясы 1961 жылғы жалпы сайлаудан кейін Республикалық халық партиясы мен Әділет партиясының өкілдерімен құрылды. Бұл коалиция сонымен бірге Түркияның алғашқы коалициялық үкіметі де болды.

Австрия

Соғыстан кейінгі Австрияда Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Австрияның Социал-демократиялық партиясы (SPÖ) мен консервативті Австрия халық партиясы (ÖVP) арасындағы "үлкен коалиция" (Große Koalition) қалыпты жағдайға айналды. 1945 жылдан бері билікке келген 31 үкіметтің 20-сы үлкен коалиция болды, оның ішінде 1945 жылдан 1966 жылға дейін қатарынан он бір үкімет. Үлкен коалициялар 1987 жылдан 2000 жылға дейін және 2007 жылдан 2017 жылға дейін тағы да билік жүргізді. Үлкен коалициялар штат деңгейінде де жиі кездеседі: 2020 жылдың шілдесіне қарай, Каринтия, Штирия, Төменгі Австрия және Жоғарғы Австрияны үлкен коалициялар басқарды; соңғы екеуінде үлкен коалициялар (нақтырақ айтқанда, барлық партиядан құралған үкімет) конституция бойынша міндетті болып табылады.

Чехия

Бархаттық революциядан кейін, премьер-министр Милош Земанның оңшыл ОДС партиясының қолдауымен социалистер (ČSSD) үкімет құрды, бұл оппозициялық келісім деп белгілі болды.

Дания

2022 жылғы Данияның жалпы сайлауынан кейін орталық-солшыл Социал-демократтар, орталық-оңшыл Venstre және орталық саясатты ұстанатын Модераттар партиялары арасында үлкен коалиция құрылды, оған социал-демократ Метте Фредериксен жетекшілік етеді.

Еуропалық Одақ

Еуропалық парламенттегі екі негізгі жалпыеуропалық партиялық топ – Еуропалық халық партиясы (ЕХП) және Социалистер мен демократтар (С&Д). 2019 жылға дейін олар Еуропалық парламентте көпшілік орынға ие болды және үлкен коалиция құрып жұмыс істеді. Бірақ, 2019 жылғы Еуропа парламенті сайлауында Еуропа бойынша жасыл, либералды және оңшыл популистік партиялардың күшейіп, дамыуы ЕХП-С&Д коалициясының көпшілігін жоғалтуына себеп болды. Осыдан кейін, Урсула фон дер Ляйен мен оның комиссиясына Еуропалық парламентте көпшілік қолдау көрсету үшін «Еуропаны жаңарту» тобының қолдауы қажет болды.

Эстония

Кажа Калластың бірінші кабинеті Реформа партиясы мен Орталық партиясы арасындағы үлкен коалиция болды. Каллас 2022 жылдың маусым айында кабинетінен Орталық партияның министрлерін қызметтен босатып, үкіметті азшылыққа түсірді. Одан кейін ол Реформа партиясы және тағы екі партия арасындағы келісімге сәйкес, Исамаамен бірге Социал-демократтармен тағы бір коалиция құрды.

Германия

Соғыстан кейінгі Германияда "үлкен коалиция" (Große Koalition) – екі ірі партияның, әдетте Христиан-демократтар (CDU/CSU) және Социал-демократтардың (SPD) үкімет құруға біріккен коалициясын білдіреді. Германия тарихи түрде екі ірі партияның бірімен, FDP немесе Жасылдармен құрылған тар коалицияларды қалайтынымен, федералдық деңгейде төрт үлкен коалиция құрылды: Кизингер кабинеті (1966–1969), Бірінші Меркель кабинеті (2005–2009), Үшінші Меркель кабинеті (2013–2018) және Төртінші Меркель кабинеті (2018–2021). Веймар Республикасы кезінде Ұлы коалицияға солшыл, орталық және оңшыл бағыттағы барлық ірі партиялар кірді, олар көптеген үкіметтердің негізін құрады: СПД, Католик Орталық партиясы, Германия Демократиялық партиясы (ДДП) және Германия Халық партиясы (ДВП). Екі мысал – бірінші және екінші Стресман кабинеттері (1923 жылдың тамызынан қарашасына дейін) және, одан да тұрақтырақ, екінші Мюллер кабинеті (1928–1930).

Исландия

2017 жылдың 30 қарашасынан бері Исландияда оңшыл-орталық Тәуелсіздік партиясы (16 орын), солшыл "Жасыл-солшыл қозғалысы" (9 орын) және либералды аграрлық Прогрессивтік партиясы (8 орын) арасында кең коалиция құрылған. Барлық партиялар Еуроодаққа қосылуға қарсы.

Италия

Италияда "үлкен коалиция" 2013 жылдың сәуірінде құрылған алғашқы конституциялық көпшілік үкіметті білдіреді. Бұл үкімет орталық-сол Демократиялық партия (PD), орталық-оң "Азаттық халқы" (PdL) партиясы, және орталықшыл "Азаматтық таңдау" (SC) және Орталық одағы (UdC) партиялары арасында құрылды. 2013 жылдың қарашасында "Азаттық халқы" (кейіннен "Форца Италия" деп аталды) коалициядан шығып, тарап кетті, нәтижесінде Летта кабинеті және содан кейінгі Ренци кабинеті (PD, NCD, SC және UdC арасындағы коалиция) аз ғана көпшілікке ие болды.

Лихтенштейн

Патриотикалық одақ пен Прогрессивті азаматтар партиясы Лихтенштейнді жиі бірлесіп үкім етіп келді, оның ішінде 1938 жылдан 1997 жылға дейінгі толық кезеңді де қамтиды.

Люксембург

1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай конституцияны қайта қарау мақсатымен жаңа депутаттар палатасы сайланды. Осы үшін, келіссөздердегі салмақтарын арттыру ниетімен, негізгі саяси топтар ресми партиялар құрды. Конституцияға енгізілген өзгерістер жалпыға бірдей сайлау құқығы мен міндетті дауыс беруді орнатып, пропорционалды өкілдік жүйесін қабылдады және монархтың билігін шектеді. Партиялық жүйе құрылғалы бері, тек бір кабинет (1921-1925 жылдар аралығында) бір партиядан көп мүшелерді қамтыған жоқ. Көбінесе үкіметтер ең ірі екі партияның арасында құрылатын кең коалиция болып табылады, олардың идеологиясы қандай болмасын; осының арқасында Люксембург әлемдегі ең тұрақты демократиялардың біріне айналды. Екі кабинет (1945-1947 жылдар аралығында) депутаттар палатасында өкілдік еткен барлық партияның мүшелерін қамтыды.

Нидерланды

Нидерландыда "үлкен коалиция" деп аталатын бірнеше кабинет болды (grote coalitie). 1940-1950 жылдардағы премьер-министр Виллем Дрестің басшылығымен құрылған "Рим/Қызыл" коалициялар негізінен христиандық демократиялық католиктік халық партиясынан (KVP) және әлеуметтік демократиялық Еңбек партиясынан (PvdA) тұрды, сондай-ақ бірнеше кіші партиялар да қолдау көрсетті (Drees–Van Schaik). 1990 жылдарда премьер-министр Вим Коктың басшылығымен құрылған "қызғылт" коалициялар PvdA, консервативті либералды Халықтық бостандық және демократия партиясы (VVD) және социал-либералды "Демократтар 66" (D66) партиясынан (Бірінші Кок кабинеті) құралды. Екінші Рютте кабинеті, "үлкен коалиция" және "қызғылт коалиция" деп те сипатталатын, VVD және PvdA партияларынан құралды. Ал үшінші Люберс кабинеті – бұл христиандық демократиялық Христиандық демократиялық шақыру (CDA) және PvdA партияларынан тұратын дәстүрлі "үлкен коалиция" кабинеті болды.

Румыния

2021 жылдың күзінде саяси дағдарыстан кейін PNL, PSD және UDMR келесі жеті жыл бойы елді бірлесіп басқару туралы келісімге келді. Осыған байланысты, премьер-министр және бірнеше маңызды министрлік портфельдер әр 18 ай сайын ауыстырылатын болды. Тағайындалған премьер-министр – ұлттық либерал Николае Чиука. Оның кабинеті 25 қарашада қызметке кірісті. Коалиция Румыния президенті Клаус Йоханнисті қолдайды.

Швейцария

Швейцария – Директорлық Республика, яғни мемлекет басшысының рөлін Министрлер кабинеті бірлесіп атқарады, олардың әрқайсысы Парламент тарапынан сайланады және төрағасы – primus inter pares болып табылады. Федералдық кеңес Федералды жиналыс (Ұлттық кеңес және Штаттар кеңесі) бірлескен отырыста сайлаған жеті мүшеден тұрады. Төраға, Швейцария Конфедерациясының Президенті және вице-президент Парламенттің ағалық тәртібі бойынша жыл сайынғы кезекпен сайланады – яғни Швейцарияда Премьер-министр жоқ және Федералдық кеңестің ешбір мүшесі екіншісінен жоғары емес. 1959 жылдан бері конституциялық дәстүр бойынша, «Сиқырлы формула» (Zauberformel) Федералдық кеңестегі орындарды Парламентте өкілдігі бар төрт негізгі партияға бөліп береді. Осыған байланысты, бұл негізгі партиялар де-факто тұрақты «үлкен коалицияны» немесе тұрақты ұлттық бірлік үкіметін құрады, Ұлттық кеңес пен Штаттар кеңесінің екеуінде де үлкен көпшілікке ие. Швейцария халық партиясы (ШХП) 2003 жылғы сайлауда Парламенттегі ең ірі партия болғаннан кейін бұл сиқырлы формула өзгертілді, бір орын Федералдық кеңесте ХДП-дан ШХП-ға ауыстырылды. Дегенмен, үкіметтің саясатын басқарушы партиялардың парламенттік топтары жағдайлар бойынша қолдайды, сондықтан бұл негізгі партиялар бір уақытта үкіметте де, оппозицияда да болады. Федералды жиналыс және Парламент құрамы (2019) Партия бөлінісі Ұлттық кеңестегі орын саны Штаттар кеңесіндегі орын саны Федералдық кеңестегі орын саны Швейцария халық партиясы/Орталық демократиялық одақ (ШХП/ОДО) Оңшыл Социал-демократиялық партия (СДП) Орталық солшыл/солшыл ФДП. Либералдар партиясы (ФДП) Орталық оңшыл Христиан-демократиялық халық партиясы (ХДХП) Орталық оңшыл Барлығы

Ұлыбритания

Ұлыбритания соғыс уақытында орталық үкіметте үлкен коалициялар құрған. Олар "Ұлттық үкімет" деп аталады.

Солтүстік Ирландия

Солтүстік Ирландияның атқарушы билігі, Солтүстік Ирландияның өзін-өзі басқаратын әкімшілігі, заң бойынша, ең ірі Ұлтшыл (көбінесе солшыл бағытты) және Юнионист (көбінесе оңшыл бағытты) партиялардың коалициясы болуға тиіс. Басты лауазымдар – Бірінші министр мен Бірінші министрдің орынбасары – екі басшылықтан тұрады. Соңғы кезде бұл коалицияны Демократиялық Юнионисттік партия және Синн Фэйн басқарды. Барлық партияларға, ірі де кіші партияларға атқарушы биліктегі лауазымдар ұсынылады, алайда олар оппозиция құруға құқылы.

Кайман аралдары

Кайман аралдары, британдық теңізден тыс аумақ, 2017 жылдан 2021 жылға дейін ең ірі партиялар – орталық-солшыл «Халықтық прогрессивті қозғалысы» мен орталық-оңшыл «Кайман демократиялық партиясы» арасындағы коалицияға ие болды. 2021 жылғы Кайман аралдарының жалпы сайлауынан кейін, сол жылы «Демократиялық партияның» ыдырауы нәтижесінде коалициялық үкімет аяқталды.