Джеймс Харрисон: Американдық ақын, жазушы және эссеист

Кіріспе

Американдық ақын, романист және эссеші (1937 – 2016)

Джеймс Харрисон (11 желтоқсан 1937 – 26 наурыз 2016) – американдық ақын, романист және эссеші. Ол өлең, көркем әдебиет, балалар әдебиеті, деректі әдебиет, және естеліктер сияқты әр түрлі жанрда үштен астам ондаған кітап жариялаған өнімді және жан-жақты жазушы болды. Ол сценарийлер, кітап шолулар, әдеби сын мақалалар жазды, сондай-ақ тамақ, саяхат және спорт туралы эсселер жариялады. Харрисон өзінің барлық шығармаларының ішінде, өлеңдері оған ең қымбат екенін айтты. Харрисон өмірінде 24 повесть жариялады және осы жанрдағы «Американың ең көрнекті шебері» деп есептеледі. Ол көптеген сыйлықтар мен наградаларға ие болды, оның ішінде Гуггенхайм стипендиясы (1969), Орта Батыс әдебиетіне қосқан үлесі үшін Марк Твен сыйлығы (1990) және Америка өнер және әдебиет академиясына қабылдану (2007). Харрисон: «Жақсы өлең, жақсы роман, тіпті жақсы фильм жаза аламын деген арман менің өмірімді жеп қойды» деп жазды. Харрисон ең үлкен баласы Джоннан 18 ай кейін дүниеге келді, және Джим оған жақын болды. Джимнің кіші әпкелері – Джудит, Мэри және Дэвид. Бала кезінде болған оқиғадан кейін ол бір көзінен айырылды. Ол өзінің көзі туралы ертедегі өлеңінде былай деп жазды:

text=My left eye is blind and jogs like
a milky sparrow in its socket

Харрисон 1956 жылы Хаслетт орта мектебін (Мичиган, Хаслетт) бітірді. 24 жасында, 1962 жылдың 21 қарашасында оның әкесі мен әпкесі Джуди автокөлік апатында қаза тапты. 1959 жылы ол Линда Кингке үйленді, олардың екі қызы болды. Ол Мичиган мемлекеттік университетінде білім алды, онда 1960 жылы салыстырмалы әдебиеттен бакалавр, ал 1964 жылы магистр дәрежесін алды. Stony Brook университетінде ағылшын тілінің ассистент-профессоры болып қызмет еткеннен кейін (1965–66), Харрисон толық уақытты жазушы ретінде жұмыс істеуге кірісті. Оның марапаттарына Ұлттық өнер академиясының гранттары (1967, 1968 және 1969), Гуггенхайм стипендиясы (1969–70), Тау және жазық кітап сатушылар қауымдастығының «Батыстың руы» сыйлығы және Америка өнер және әдебиет академиясына сайлану (2007) кіреді. Оның еңбектері The New Yorker, Esquire, Sports Illustrated, Rolling Stone, Outside, Playboy, Men's Journal және The New York Times Book Review сияқты көптеген жетекші басылымдарда жарияланды. Ол бірнеше повесть жинақтарын жариялады, олардың екеуі фильмге түсірілді: «Кек» (1990) және «Күздегі аңыздар» (1994). Харрисонның көптеген шығармалары Солтүстік Американың және оның Батысының сирек қоныстанған аймақтарында өтеді. Көптеген оқиғалар Небрасканың Sand Hills, Мичиганның Жоғарғы жарты аралы, Монтананың таулары және Аризона – Мексика шекарасы бойында орналасқан. Харрисон Аризона штатының Патагония қаласында, Монтана штатының Ливингстон қаласында және Мичиган штатының Гранд-Мараисте тұрды. 2009 жылдың 31 тамызында ол Энтони Бурденнің «No Reservations» телешоуының эпизодында пайда болды, ол Ливингстон және оның айналасында өтті. Ол сондай-ақ Бурденнің CNN арнасындағы «Anthony Bourdain: Parts Unknown» сериалының 7-ші маусымында пайда болды, алғашқы эфир 2016 жылдың 15 мамырында көрсетілді. Харрисон 2016 жылдың 26 наурызында Аризона штатының Патагония қаласында жүрек талмасынан қайтыс болды.

Ерте мансап

Харрисонның айтуынша, ол құс аулап бара жатып жардан құлап түскеннен кейін жазушы болды. Сауығып келе жатқанда досы Томас Макгуэйн роман жазуды ұсынды, соның нәтижесінде «Қасқыр: жалған естелік» (1971) романы жарық көрді. Бұл – Солтүстік Мичиганның шұғылалы даласында қасқырдың іздерін іздеп шарлаған бір адамның өмірбаяны. Одан кейін «Өлуге жақсы күн» (1973) романы, американдық экологиялық жүйелердің құлдырауы туралы айтумен бірге, және «Фермер» (1976) романы жарық көрді. «Фермер» – орта жасқа келген шаруа мен оның анасының қайтысы, сондай-ақ адамның сексуалдық қиындықтарымен күресіп жатқан ауылдық мектеп мұғалімі туралы «Лолитаға» ұқсас әңгіме. Харрисонның алғашқы повестері 1979 жылы «Күзіңгі аңыздар» деген атпен жарық көрді. Актер Джек Николсон, Харрисонның жақын досы, оны Томас Макгуэйн арқылы танысқан, осы кітапты жасауға белсенді қатысты. Николсон Харрисонның қаржылық қиындыққа тап болғанын естігенде, 30 000 доллар жіберді, бұл Харрисонға «Күзіңгі аңыздарды» жазуға мүмкіндік берді. Атау повесі – 50 жылға созылған эпикалық оқиға. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Солтүстік Роки тауларының кең даласында әкесі мен үш ұлының тағдырын баяндайды. Атау повесі туралы айта келе Харрисон: «Мен «Күзіңгі аңыздарды» тоғыз күнде жаздым, қайта оқығанда бір ғана сөзді өзгертуге тура келді. Қайта қарау процесі болған жоқ. Мен кейіпкер туралы соншалықты ойланғанмын, кітап жазу диктант жазу сияқты болды. Аяқтағанда қатты шаршадым, демалысқа шығу қажет болды, бірақ кітап аяқталды», – деді. Повестер форматы Харрисонның болашақ беделінің де, шығармашылығының да маңызды бөлігіне айналды. «Күзіңгі аңыздардан» кейін Харрисонның өмірінде тағы жеті повесть жинағы жарық көрді: «Шамшыраққа шам жаққан әйел» (1990), «Жулип» (1994), «Құдай ойлап табуды ұмытқан аң» (2000), «Ол өлмеген жаз» (2005), «Фермердің қызы» (2009), «Өзен жүзушісі» (2013) және, соңғысы, «Ежелгі әнші» (2016), ол Харрисонның сол жылдың наурыз айындағы қазасынан аз бұрын жарық көрді. «Уорлок» (1981) және «Сандог» (1984) романдарынан кейін Харрисон өзінің ең танымал романдарының бірі – «Дальва» (1988) романын жариялады. Бұл – Небрасканың ауылдық жерінде өтетін күрделі оқиға. Роман әйелдің асырап беруге берген ұлын және оның әкесін, сонымен қатар оның өзінің туған інісін іздеуі туралы айтады. «Дальва» баянында оның Азамат соғысынан аман қалған және табиғатты зерттеуші атасы Джон Уэсли Нортриджтің естеліктері жиі еске алынады. Оның күнделіктері жазық далалардағы үндістердің өмір салтын жою туралы айқын баяндайды. Осы кейіпкерлердің көптегені «Үйге қайтар жол» (1998) романында да кездеседі, бұл күрделі туындыда бес баяндаушы бар, олардың ішінде Дальва, оның 30 жасар ұлы Нелсе және оның атасы Джон Уэсли Нортридж II. Харрисон бұл «Дальваға» жалғасқан романында «Сіз өмір сүретін жердің жан тарихын табуға» тырысқанын айтты, бұл жағдайда 20 ғасырдың соңғы жартысындағы Небрасканың ауылдық жері. 1998 жылы 60 жасқа толған кезде Харрисон оннан астам көркем шығармалар мен тағы оннан астам өлең жинағын жариялаған еді.

Harrison said he became a novelist after he fell off a cliff while bird hunting. During his convalescence, his friend Thomas McGuane suggested he write a novel, and Wolf: A False Memoir (1971) was the result. It is the story of a man who tells his life story while searching for signs of a wolf in the northern Michigan wilderness. This was followed by A Good Day to Die (1973), an ecotage novel and statement about the decline of American ecological systems, and Farmer (1976), a Lolita like account of a country school teacher and farmer coming to grips with middle age, his mother's dying, and complications of human sexuality. Harrison's first novellas were published in 1979 under the title Legends of the Fall. The actor Jack Nicholson, a close friend of Harrison's whom he had met through Thomas McGuane, played a peripheral role in the creation of that book. When Nicholson heard that Harrison was broke, he sent $30,000, which allowed Harrison to write Legends of the Fall. The title novella is an epic story that spans 50 years and tells the tale of a father and three sons in the vast spaces of the northern Rocky Mountains around the time of World War I. Referring to the title novella, Harrison said:"I wrote Legends of the Fall in nine days and when I re read it, I only had to change one word. There was no revision process. None. I had thought so much about the character that writing the book was like taking dictation. I felt overwhelmed when I finished, I needed to take a vacation, but the book was done." The novella format would become an important part of both Harrison's future reputation and his output. Following Legends of the Fall, seven more collections of novellas appeared over the course of Harrison's lifetime: The Woman Lit by Fireflies (1990), Julip (1994), The Beast God Forgot to Invent (2000), The Summer He Didn't Die (2005), The Farmer's Daughter (2009), The River Swimmer (2013), and finally The Ancient Minstrel (2016), the latter appearing just before Harrison's death in March of that year. After publishing Warlock (1981) and Sundog (1984), Harrison published Dalva (1988), one of his best known novels. It is a complex tale, set in rural Nebraska, of a woman's search for the son she had given up for adoption and for the boy's father, who also happened to be her half brother. Throughout the narrative, Dalva invokes the memory of her pioneer great grandfather John Wesley Northridge, an Andersonville survivor during the Civil War and naturalist, whose diaries vividly tell of the destruction of the Plains Indian way of life. Many of these characters are featured also in The Road Home (1998), a complex work using five narrators, including Dalva, her 30 year old son Nelse, and her grandfather John Wesley Northridge II. Harrison has been described as trying to get at "the soul history of where you live" in this sequel to Dalva, in this case rural Nebraska in the latter half of the 20th century. By the time Harrison turned 60 in 1998, he had published both a dozen works of fiction and another dozen volumes of poetry.

Кейінгі өмірі мен еңбектері

Баспашылық мансабы бойынша, Харрисонның 60 жасқа толғаннан кейінгі соңғы 18 жылы алдыңғы 30 жылға қарағанда кем емес жемісті болды. 60 жастан кейін ол тағы оннан астам көркем шығарма, кем дегенде алты өлең жинағы, «Off to the Side» атты естеліктер кітабы және «The Raw and the Cooked: Adventures of a Roving Gourmand» – тамақ эсселерінің жинағын жариялады. Бұл эсселер алғаш рет «Esquire» және «Men's Journal» сияқты журналдарда жарық көрген. Романдық форматта жазуын жалғастырғанмен, соңғы жылдары (1999-2016 жж.) Харрисон ұзын романдық формаға көбірек назар аударды. 2000 жылдары ол Мичиган штатының Солтүстік түбегінде өтетін екі амбициялық роман жариялады: «Нағыз солтүстік» (2004) және оның жалғасы «Жерге оралу» (2007). «Нағыз солтүстік» романы алкоголизм мен соғыстан зардап шеккен әкесінің әрекетсіздігінен қиын жағдайға түскен ағаш өңдеу және кен өндіру отбасының басына келген қиындықтарды көрсетеді. Роман екі басты оқиғаны қамтиды: әкесінің құлқына берілгендігі және ұлының оның жасаған зұлымдықтарын өтеуге тырысып, отбасы тарихымен келісуі. «Жерге оралу» (2007) «Нағыз солтүстік» (2004) романының кейіпкерлері мен оқиға оқиғасының орнына 30 жылдан кейін қайта оралады. Романның төрт баяндаушысы бар: аралас нәсілді үнді Дональд, қазір орта жастағы және Лу Гериг ауруынан көз жұмаққа жақын; Дональдтың әйелі Синтия, оны жас кезінде отбасының қираған үйінен құтқарып алған; Синтияның ағасы Дэвид («Нағыз солтүстік» романының басты кейіпкері); және Синтияның інісі К, Дональдтың жанындасы. Ақырында, туған-туысқандары Дональдқа өмірін өзі таңдаған жерде аяқтауға көмектеседі, содан кейін махаббат пен адалдықтың күшімен жоғалғандарды ұмытуға және ұрпақтар бойы жаралған жараларды жазып, кешіруге тырысады. Харрисонның «Англия мажоры» (2008) романы – Мичиган штатынан шыққан 60 жастағы бұрынғы ағылшын тілі мұғалімі және фермердің жол сапары туралы повесть. Ажырасып, фермасын сатқаннан кейін ол батысқа қарай саяхаттап, ойын шарқыратады. Саяхат барысында ол бұрынғы студентімен махаббатқа түседі, Сан-Францискодағы сәнімен әйгілі ұлымен қайта байланысады, өмір мен құштарлық туралы сұрақтарды ескі достас дәрігермен талқылайды және барлық штаттар мен олардың мемлекеттік құстарын қайта атау жобасын қолға алады. Харрисон екі қараңғы комедиялық детектив романын жазды: «Ұлы көшбасшы: Жалған құпия» (Grove Press, 2012) және «Үлкен жеті» (Grove Press, 2015). Екеуі де детектив Сандерсонға арналған. «Ұлы көшбасшы: Жалған құпия» романына «The New York Times» газетінде жағымды пікір жазылды, сыншы Пит Декстер Харрисонның жазуын «сияқырға жақын» деп атады.

In terms of his publishing career, Harrison's final 18 years, after he turned 60, would be nearly as productive as the preceding 30 years. After age 60, he published another dozen works of fiction, at least six more volumes of poetry, a memoir Off to the Side, and The Raw and the Cooked: Adventures of a Roving Gourmand, a collection of his food essays which had first appeared in magazines, mostly in Esquire and Men's Journal. Although he continued writing in the novella format, during these final years (1999 2016), Harrison refocused his efforts on the longer novel form. In the 2000s, Harrison published two of the most ambitious novels, setting them in Michigan's Upper Peninsula: True North (2004) and its sequel Returning to Earth (2007). True North examines the costs to a timber and mining family torn apart by alcoholism and the moral recklessness of a war damaged father. The novel contains two stories: that of the monstrous father and that of the son's trying to atone for his father's evil, and ultimately, reconciling with his family's history. Returning to Earth (2007) revisits the characters and setting of True North (2004) 30 years later. The story has four narrators: Donald, a mixed blood Indian, now middle aged and dying of Lou Gehrig's disease; Donald's wife Cynthia, whom he rescued as a teen from the ruins of her family; Cynthia's brother David (the central character of True North); and K, Cynthia's nephew and Donald's soul mate. Ultimately, the extended family helps Donald end his life at the place of his choosing, and then draw on the powers of love and commitment to reconcile loss and heal wounds borne for generations. Harrison's The English Major (2008) is a road novel about a 60 year old former high school English teacher and farmer from Michigan, who after a divorce and the sale of his farm, heads westward on a mind clearing road trip. Along the way, he falls into an affair with a former student, reconnects with his big shot son in San Francisco, confers on questions of life and lust with an old doctor friend, and undertakes a project to rename all the states and their state birds. Harrison wrote two darkly comic detective novels, The Great Leader: A Faux Mystery (Grove Press, 2012) and The Big Seven (Grove Press, 2015), both focused on protagonist Detective Sunderson. The Great Leader: A Faux Mystery was positively reviewed in The New York Times, with critic Pete Dexter calling Harrison's writing "very close to magic."

Жариялану тарихы

Пабло Неруданы зерттеуге шабыттанған Харрисон 1960 жылдардың басында өзінің алғашқы қанағаттанарлық өлеңдерін аяқтады. 1965 жылы ол "The Nation" және "Poetry" журналдарында бірнеше өлең жариялады, содан кейін ақын Денис Левертовтың көмегімен өзінің алғашқы поэзия жинағы "Plain Song" (1965) жарық көрді. Өмірі бойы Харрисон өлеңдерін көптеген мерзімді басылымдарда жариялады, оның ішінде "Virginia Quarterly Review", "Triquarterly", "The American Poetry Review" және "The New York Times Book Review" кірді. Ол 17 өлең жинағын жариялады (оның ішінде кішкентай жинақтар, шектеулі басылымдар және бірлескен еңбектер бар). "The Shape of the Journey: New and Collected Poems" (1998) жинағында оның 120-дан астам өлеңі топтастырылған. Харрисонның өлімінен кейін жарық көрген "Жим Харрисон: The Essential Poems" (2019) жинағы, ол жазған 1000-ға жуық өлеңнің ішінде таңдалып алынған туындыларды қамтиды. Харрисон өзінің өлеңдерінің көпшілікке кеңінен танылмайтынын жақсы білген. Ол поэзияға назар аудару үшін "751 BMW көлігінде ерікті ақынды өртеу керек" деп жазған. Оның соңғы өлеңдер кітабы "Dead Man's Float" (2016) өліміне бір жыл қалғанда жарық көрді.

Әсерлер

Харрисон өлеңді жасөспірім шағында зерттеуге кірісіп, жастық шағында өзін "ақын және басқа ештеңе емес" деп ойлаған. Ол француз ақыны Рене Шар мен орыс ақыны Сергей Есенинге ерекше жақындық сезінген, себебі олар екеуі де "елдің шалқарынан, қарапайым отбасылардан шыққан". Ол Дзен поэзиясын "Клейтон Эшлмен және Сид Корман сияқты ақындар арқылы, ал ең бастысы – Гэри Снайдер арқылы" таныған. Ол өзінің 1986 жылғы "Өзендер теориясы мен практикасы" атты ұзын өлеңінің "негізінен зендік болғанын" жазған.

Харрисонның өмірбаяны мен сұхбаттары

2009 жылы Небраска университетінің баспасы Грэгг Орр мен Биф Торри редакциялаған, Роберт ДеМотттың кіріспесі қосылған "Джим Харрисон: толық библиография, 1964-2008" атты Харрисонның жарық көрген туындыларына арналған суреттелген нұсқаулықты жариялады. Бұл библиография Харрисонның және оның туындылары туралы 1600-нан астам сілтемелерді қамтиды. Харрисонның көптеген қолжазбалары Мичиган штатының Гранд-Рапидс қаласындағы Гранд-Вэлли мемлекеттік университетінде сақталады. 2004 жылы Парижде Франсуа Буснель Харрисонды сұхбатқа алып, АҚШ-та бұрынғы кітаптары сәтті болмаған "Нағыз солтүстік" романының табысын қалай түсіндіретінін сұрады. Харрисон: "Заман, сөзсіз! Не Америка Францияны жақсы көретінінің дәлелі, себебі ол жақта мен американдық жазушылардың ішіндегі ең французымын деп жиі айтады", - деп жауап берді. Харрисонның 1976 мен 1999 жылдар аралығындағы көптеген сұхбаттары Роберт ДеМотт редакциялаған "Джим Харрисонмен әңгімелер" кітабында жинақталған. Бұл кітап 2002 жылы Миссисипи университетінің баспасынан шықты. Харрисон поэзиясы туралы Five Points Magazine журналындағы кеңейтілген сұхбатында айтады.

Кинодағы жұмысы

Харрисонның фильмдердегі және сценарий форматындағы жұмысы "Күзінің аңыздары" кітабымен басталды, ол кітаптағы үш әңгіменің киноқұқықтарын сатып алып, сол аттас фильмнің сценарийін жазуға қатысты. Оны Эдвард Цвик түсірді, ал Брэд Питт, Энтони Хопкинс және Эйдан Квинн ойнады; ол 1995 жылғы «Оскар» сыйлығын операторлық жұмысы үшін жеңіп алды. Джим Харрисон фильмнің сценарийін жазуға атсалысты. Ол сценарий жазған немесе бірлесіп жазған басқа фильмдердің қатарында Кит Каррадин, Том Уэйтс және Рип Торнмен бірге түсірілген «Салқын табан» (1989) және Кевин Костнердің қатысуымен «Кек алу» (1990) фильмдері бар. «Құрт» (1994, Джек Николсонның қатысуымен) фильмінің сценарийіндегі еңбегі үшін Харрисон, бірлескен авторы Уэсли Стрикпен бірге «Ең үздік жазу» үшін «Сатурн» сыйлығын бөлісті.

Новеллдер

"Күздегі аңыздар" (1979). Үш повесть: "Кек алу", "Атын берген адам" және "Күздегі аңыздар". "Көсеге шаммен жарықтанған әйел" (1990). Үш повесть: "Қара иттің оқиғасы", "Батысқа қарайғы шектеу" және "Көсеге шаммен жарықтанған әйел". "Жулип" (1994). Үш повесть: "Жулип", "Жеті унциялық адам" және "Бейжелі қайғы". "Құдай ойлап таппаған аң" (2000). Үш повесть: "Құдай ойлап таппаған аң", "Батысқа қарай, хо!" және "Испанияға баруды ұмытып қалдым". "Ол өлмеген жаз" (2005). Үш повесть: "Ол өлмеген жаз", "Республикалық әйелдер" және "Із кесу". "Шаруаның қызы" (2009). Үш повесть: "Шаруаның қызы", "Қара иттің қайта жаңғыруы" және "Түнгі ойындар". "Өзен жүзушісі" (2013). Екі повесть: "Ерекшеліктер елі" және "Өзен жүзушісі". "Қоңыр иттің оқиғасы" (2013). Бұрын жарық көрген бес "Қоңыр иттің оқиғасы" повесі және жаңасы: "Ол иттің оқиғасы". "Ежелгі әнші" (2016). Үш повесть: "Ежелгі әнші", "Жұмыртқалар" және "Ұлы дауыспен зарлаған Буддалардың ісі".