Кіріспе

Вилларика, Парагвай

Вилларика-дель-Эспириту-Санто – Парагвайдағы қала. Парагвайдың Шығыс аймағының ортасында орналасқан. Гуайра департаментінің астанасы және ең көп халқы бар қаласы. Гуайраның орталық-батысында орналасқан және шығысында Мбокаяти және Ятаити қалаларымен, батысында Итапе және Феликс Перес, солтүстігінде Индепенденсия, Нуми және Гарай, оңтүстігінде Сан-Сальвадор және Борха қалаларымен шектеседі. 1570 жылы севильялық Руй Диас де Мельгарехо құрған бұл Парагвайдағы ең көне елді мекендердің бірі. Алайда, алғашқы негізін салған орын қазіргі Бразилиядағы Парана штатындағы, Испанияның бұрынғы Гуайра провинциясында орналасқан. Вильяррика тұрғындары 100 жылдан астам уақыт ішінде жеті рет көшірілуге мәжбүр болды. Бұл көшірулерге негізінен көршілес португал бандейранттарының шабуылдары, сондай-ақ саяси және экономикалық мәселелер себеп болды. 1683 жылы олар Ибитирусу төбелерінің жанындағы қазіргі орнына қоныстанды. Осының нәтижесінде қала "Көшпенді қала" деген лақап атқа ие болды. 1870 жылы Парагвай соғысы аяқталғаннан кейін Вильяррика қарқынды экономикалық және халық санының өсуін бастан өткерді, Асунсьон астанасынан кейін Парагвайдағы екінші маңызды қалаға айналды. Бүгінгі таңда қала мәдени орталық ретінде танымал.

Өмірбаян

Кастилия мен Португалия қол қойған Тордесилья шарты Оңтүстік Америкадағы екі империяның арасындағы белгісіз шекараны анықтады. Португалия әдетте шартының талаптарын елемей, агрессивті және экспансионистік саясат ұстанды. Осы уақытта Асунсьондағы испандықтар португал шекарасына жақын, шығысқа қарай көбірек қалалар салуға шешім қабылдады, осылайша өздерінің аумақтық талаптарын нығайтты. 1550 жылдары қазіргі Парагвай Жаңа Андалусия губернаторлығының құрамындағы провинция болып табылды және оған капитан Доминго Ирала басшылық етті. Ираланың басшылығымен олар Асунсьонның шығысындағы Гуайра деп аталатын жерлерді жаулауды жалғастыру үшін Онтиверос қаласын құрды. 1557 жылы Руй Диас Мельгарехо Гуайрада Португалияның Карио тайпасына келтірген зұлымдықтарды азайту мақсатымен, сондай-ақ Бразилияға қарайтын жол ретінде стратегиялық маңызға ие болғандықтан Ciudad Real қаласын құрды. Бірнеше жылдан кейін, уақытша губернатор Фелипе де Касерес Мельгарехомен жеке дауға түсіп, оны Гуайра провинциясының губернаторы лауазымынан қуды. Касерес Мельгарехоның орнына Андалусиялық конкистадор Алонсо Рикельмені тағайындайды. Рикельме Ciudad Real қаласына келгенде, Мельгарехо оны тұтқындап, түрмеге қамап, кейін қаладан қырық лига қашықтықтағы шатырға жер аударды.

Елді мекен

XVI ғасырда Мельгарехо 40 адам мен 53 жылқымен Сиудад-Реал қаласынан шығысқа қарай аттанды, онда ол алтын мен күміс кендерін табады деп үміттенеді. Куарасибера (Нұрлы Күн) есімді үнді басшысының жеріне келген соң, 1570 жылдың 14 мамырында жаңа қала құрып, оны Вилла Рика дель Эспириту Санто (Киелі Рухтың бай ауылы) деп атады. Бұл аймақта құнды металдар бар деген сенімде болғандықтан және күні Киелі Рух мерекесіне жақын болғандықтан осылай атады. 1592 жылы саяхатшы Руй Диас де Гусман қаланы 100 шақырым шығысқа жылжытады. 1599 жылы ол оны тағы бір жылжытады, бұл жолы Асунсьоннан 100 лига (шақырым) қашықтықтағы Мботейтей өзенінің жанына. Ұзақ жылдар бейбіт өмірден кейін, 1632 жылы қала бандейранттардың шабуылына ұшырады. 4 жылдық көші-қоннан кейін халық Мбаракайу төбелерінің маңына қоныстанды. Екі жылдан соң, губернатор Вальдеррама оны Яру даласына орналастыруға шешім қабылдады. 1642 жылы халық тағы көшіп, бұл жолы Куругатиға келді. 1678 жылы халық Тобатыри өзенінің жанындағы "Эспинильо" деген жерге қоныстанды. Топырақ егіншілікке жарамсыз болғандықтан, көптеген адамдар Тебикуарими өзенінен арғы жаққа барлау экспедициясын жүргізуге бел буды. Өзеннен арғы жағында олар құнарлы жер мен Ибитуризу төбелерінің жанындағы бірнеше бұлақтарды тапты. Сондықтан испан губернаторынан қаланы тағы бір жылжытуға рұқсат сұрады. 1682 жылдың 25 мамырында губернатор патшаның ресми бекітілуін күтіп, Ибитуризуда қоныстануға рұқсат берді. 1701 жылдың 14 мамырында король Филипп V қаланың Ибитуризуда тұрақты түрде орналасуын бекітетін патшалық жарлық шығарды. Осы күн қаланың негізі қаланған күні болып саналды. Францискан миссионерлері қаланың тұрақтап, дамуына көмектесіп, Итапеде Гуарани миссиясын құрды.

1600-жылдан 20-ға дейінгі жылдар

Францискан монахтары халықты біліммен тәрбиелеу және католик дініне жандарды тарту мақсатында 1600 жылдардан 1818 жылға дейін бастауыш және орта мектеп ретінде жұмыс істеген монастырь басқарды. Бұл монастырь Парагвай диктаторы Гаспар де Франсиканың елге толық бақылау орнату саясатының аясында жабылды. Франсика қайтыс болғаннан кейін 1844 жылы мектептер қайта ашылды, бірақ Парагвай соғысы жарияланған 1865 жылы тағы да жабылды. 1870 жылы соғыс аяқталған кезде Вильяррика ауыр шығындарға байланысты аз халқы бар қала болды. 1888 жылы Вильяррикаға теміржол келді, бұл халық саны мен экономиканың қарқынды өсуіне әкелді. 1892 жылдан 1900 жылдардың басына дейін қалаға итальяндықтар, француздықтар, испандықтар, немістер, ашкеназдық еврейлер, аргентиналықтар, уругвайлықтар, сондай-ақ ливандықтар, хорваттар мен гректердің аз саны қоныстанды. Осы иммигранттар өнеркәсіпті, мәдениетті және білімді дамытуға көмектесті, нәтижесінде Вильяррика ел астанасы Асунсьоннан кейін екінші ең маңызды қалаға айналды. Дегенмен, екі парагвайлік азаматтық соғыс қалаға терең әсер етті, әсіресе 1947 жылғы «Революция» деп аталған оқиға, онда Парагвай әскері билікті басып алып, мыңдаған парагвайлықтардың және Вильярриканың зиялыларының көп бөлігі ел ішінде тарап кетті немесе Аргентинаға көшті. 1954 жылдан 1989 жылға дейінгі Альфредо Стросснер режимі кезіндегі саяси қуғын-сүргін де осыған ұқсас жағдайды тудырды. 20-ғасырдың соңында Вильяррика елдегі көрнекті орнын Сиудад-дель-Эсте, Энкарнасьон және Луке сияқты жаңа қалаларға жоғалтты.

География

Вильяррика ауданы Ибитирусу төбелерінен батысқа қарай 20 км, Асунсьоннан шығысқа қарай 172 км, Энкарнасьоннан солтүстікке қарай 237 км және Сиудад-дель-Эстеден батысқа қарай 217 км қашықтықта орналасқан. Гуайра департаментіне қарасты, ол орталық-батыс аймақта, теңіз деңгейінен шамамен 200 метр биіктікте жатыр. Муниципалдық аумақтың пішіні шамамен үшбұрыш тәрізді және ауданы 247 км² құрайды.

Геология және орография

Топырақ құмтастардан, жақсы пішінді және оолитті әктас құрылымдарымен араласып тұрады. Тебикуарими өзенінің аллювиалды жазықтарында төртіншілік кезеңге жататын шөгінділерге ұқсас нәрсе бар. Қалалық аймақтың топырағы көбінесе құмды төбелерден тұрады, солтүстік бөлігінде көлбеу беткейлер, ал оңтүстігінде сәл тік беткейлер байқалады. Жақсы су өткізгіштігі және тастың жоқтығы да көзге түседі. Вильяррика қалалық аймағында да, 14 мамыр аймағында да (Нумиге қарай жолда) темірлі латериттер кездеседі, олар кішкентай топографиялық көтерілімдерді тұрақтандыратын қалың қабаттар түзеді. Ауыр орманды қырқу салдарынан, бастапқы ағаш түрлерін көбінесе өзен жағалаулары сияқты қол жеткізу қиын аймақтарда ғана көруге болады. Оның толқынды жазықтарында түрлі шөптер мен пальмалар өседі. Шөптер табиғи жайылымдар немесе малға жем беру үшін егілген болуы мүмкін. Пальма тоғайларының қазіргі ауданы шағын, бірақ топырақтың деградациялануына байланысты кеңейіп келеді.

Гидрографиялық

Вильярриканың ерекше оқшауланған орналасуына байланысты, оның муниципалдық аумағына жететін өзен жоқ. Оның орнына, қала Тебикуарими өзенінің салаларымен суғарылады. Дренаж жүйесі орталыққа қарай бағытталған және қалалық аймақта жақсы ішкі дренажға ие. Оңтүстікке қарай ағып жатқан бұлақтар бар, олар Гуарапо деп аталатын арнаға құяды, ал ол Болас Куа арнасының алабына құяды. Солтүстікте Мбокаяти қаласымен шекара құрайтын Бобо арнасы бар. Бобо арнасының жанында Митай деп аталатын оның саласы орналасқан. Митай арнасы Вильяррика мен Ятаити арасындағы шекара қызметін атқарады. Батысында Митай арнасының Каунди саласы бар. Каунди – Вильяррика мен Феликс Перес арасындағы шекара. Каунди және Бобо екеуі де Митай арнасының салалары болып табылады. Митай солтүстік-батыста Тебикуарими өзеніне құяды. Қалалық ауданда Итакуа, Карумбей және Икуангуа деп аталатын үш арна Юу деп аталатын тағы бір арнаға құяды. Юу – Болас Куаның саласы және оның құятын жері муниципалитеттің оңтүстік-батысындағы Каазапами ауылында орналасқан. Муниципалдық аумақтың оңтүстік-шығыс шетінде, 14 де Майо деп аталатын аймақта Вильяррика мен Нюми қаласының арасындағы шекара болып табылатын Ремансито арнасы бар. Ремансито арнасы оңтүстік-батысқа қарай ағып жатыр. Ови арнасы муниципалитеттің оңтүстік-шығысында, 14 де Майо және Лемос аймақтары арасында орналасқан және Реманситомен бірігіп, Болас Куа деп аталатын жаңа арнаны құрағанға дейін оңтүстік-батысқа қарай ағып жатыр. Болас Куа арнасы бастапқыда оңтүстік-батысқа қарай ағып, Вильяррика мен Сан-Сальвадор арасындағы шекара болып табылады. Алайда, Яками (Сан-Сальвадор) аймағынан өтетін кезде солтүстік-батысқа бұрылып, Вильяррика (Каазапами) аумағымен қайтадан шектеседі, онда ол Вильяррика мен Борья қаласы арасындағы шекара болып табылады. Болас Куа ақырында Тебикуарими өзеніне құяды.

Климат

Виллариканың ылғалды субтропикалық климаты (Köppen Cfa) тропикалық жаңбырлы орман климатына (Af) және тропикалық муссондық климатқа (Am) жақын. Климат, жалпы алғанда, қолайлы және денсаулыққа жақсы, орташа температурасы жазда дейін жетеді, ал қыста дейін төмендеуі мүмкін. Ең жаңбырлы айлар – қаңтар және қараша.

Демография

19-шы ғасырдың соңында қалаға келген еуропалық иммигранттар ағыны 1947 жылғы екінші Парагвай азаматтық соғысына дейін Вильярриканың этникалық құрамының маңызды бөлігін құрады. Осы қақтығыстан кейін еуропалық текті адамдардың саны Асунсьон мен Аргентинаға көшіп кету, еуропалықтар арасындағы туу көрсеткішінің төмендеуі, жергілікті тұрғындардың туу көрсеткішінің артуы және үлкен саны жергілікті және Сахарадан оңтүстік Африка текті адамдары бар халықпен араласу салдарынан жылдам азайды. 20-шы ғасырдың соңына қарай Вильярриканың нәсілдік құрамы Парагвайдың құрамымен дерлік бірдей болды, 90%-дан астам тұрғындары аралас нәсілді болып, олар қарапайым испан тілінен гөрі жопара және гуарани тілінде сөйлеуді ұнатады.

Экономика

Вильярриканың ең маңызды экономикалық қызметтері – бразилиялық және аргентиналық тауарлар мен қызметтер саудасы, сондай-ақ қант өңдеу, жиһаз жасау және аяқ киім сияқты отбасылық кәсіпорындар. Сауда қала экономикасында зор маңызға ие, себебі университеттер Гуаираның барлық басқа қалаларынан, Каагуасу және Каазапа департаменттерінен, тіпті Бразилиядан медицина студенттерін де қызықтырады. Ал ауыл шаруашылығының маңызы азайып барады. Гуаирада өндірілетін жалпы қант қамысының тек 10% Вильяррикадан шығады.

Инфрақұрылым

Вильяррика Парагвайдың басқа қалаларымен негізінен №8 “Блас Гарай” тас жолы арқылы байланысады. Парагвайдың солтүстігіне қарай Santani арқылы қатынас жасалады, ол PY02 және PY07 тас жолдарының қиылысынан басталып, Итапуа департаментіндегі Coronel Bogado ауданына дейін асфальтталған. Сонымен қатар, PY07 тас жолымен қосылатын, Mbocayaty, Natalicio және Troche қалалары арқылы өтетін тағы бір жол бар. Бұған қоса, PY10 тас жолы Вильярриканы Парагуари қаласымен байланыстырады. Вильяррика мен Итапе қаласын байланыстыратын екі асфальтталған жол бар. Біріншісі (18 км) Ломас Валентинас шағын ауданынан, ал екіншісі (23 км) Санта Либрада шағын ауданынан басталады. Вильяррикадан көршілес Феликс Перес қаласына тікелей қатынас жолы әлі де топырақ жол болып табылады. Сумен жабдықтауды мемлекеттік ESSAP компаниясы жүзеге асырады. Электр энергиясын жергілікті жеке CLYFSA компаниясы қамтамасыз етеді. Вильяррика Парагвайда жеке компаниядан электр энергиясын алатын жалғыз муниципалитет. Интернетке қол жеткізу қызметін Tigo, Personal және мемлекеттік COPACO компаниялары ұсынады. Вильяррикада филиалдары бар банктердің арасында Бразилияның Itau Bank, Аргентинаның Banco Nacion және Парагвайдың BNF, GNB және Continental банктері бар. Кейбір кооперативтік мекемелерге COOPEDUC (Вильяррикада құрылған), COOMECIPAR (жалпыұлттық денсаулық сақтау қызметкерлері) және Cooperativa Universitaria жатады.

Білім

Вильяррикадағы үш негізгі университет – UNA, UCV және UNVES. UNA және UNVES мемлекеттік меншікте, ал UCV жекеменшік және католик шіркеуі басқарады. Вильяррикадағы Католик университетінің медицина факультеті, Сан-Лоренцодағы UNA-дан кейін Парагвайдағы екінші ең көне факультет болып табылады. Вильяррикадағы белгілі мектептердің ішінде католик шіркеуінің салезиандық ордені басқаратын Дон Боско және Мария Аксилиадора; конфессиялық емес христиандар басқаратын Centro Educativo Internacional; жеке және зайырлы Бусио мектебі және мемлекеттік және зайырлы CRENT бар. Онда көптеген білім беру мекемелері мен мектептер бар, мысалы: Ұлттық мектеп, Ортис Герреро мектебі, Техникалық және кәсіптік Ұлттық мектеп, Диосесан семинариясы, Ауыл шаруашылығы аймақтық мектебі, Әйелдер кәсіби институты және Пио XII өнер және қолөнер мектебі.

Мәдениет

Вильяррика 20-ғасырдың бірінші жартысына дейін өркенді мәдени өмірімен Парагвайдағы екінші маңызды қала саналған. Парагвайдың тұңғыш дәрігері, тұңғыш ақыны және тұңғыш нейрохирургі Вильяррикада дүниеге келген. Ақын Мануэль Ортис Герреро, классикалық композитор Диего Санчес Хаас және гитарашы Кайо Сила Годой сияқты көптеген белгілі парагвайлық суретшілер осы қалада туып өскен. Вильярриканың тағы да бірнеше тумасы, әсіресе білім беру, журналистика және әдебиет салаларында ерекше көзге түскен. Сонымен қатар, Парагвайдағы Каагуасу, Мбокаяти, Индипенденсия және тіпті Сан-Педро департаментіндегі Юнион секілді көптеген қалалар Вильяррикадан келген пионерлер мен отбасылардың күшімен құрылған деседі. Парагвайдағы ең көне әлеуметтік клубы – Club Porvenir Guaireño 1888 жылы Вильяррикада құрылса, ал 1953 жылы қалада CLYFSA деп аталған алғашқы жеке электр компаниясы іске қосылған. Парагвайдағы ең ірі саяси партиялардың бірі – ПЛРА 1886 жылы Вильяррикада туған Антонио Табоаданың бастамасымен құрылған. Вильярриканың Гуаирья ФК атты футбол клубы бар, ол Парагвай футбол турнирлерінің бірінші лигасына қатысады. Қалада регби, баскетбол, велоспорт және теннис сияқты тағы да бірнеше танымал спорт түрлері дамыған.

Музыка

1992 жылы Asociación Filarmonica Guaireña скрипка, альт, виолончель, контрабас, флейта және музыкалық теория сабақтарын береді. Олар сондай-ақ Lumine Antiqua ансамблін құрды, ол Асунсьоннан тыс Парагвайдағы барокко музыкасын орындайтын жалғыз топ. Муниципалитеттің Мәдениет департаменті Sensus Aeternus атты өз хорына ие және көршілес қалалар мен Аргентинадан келген басқа хорлармен бірге Хор фестивальдарын ұйымдастырады. Жеке меншік оқу орындарында гитара, фортепиано, барабан және парагвайлық арфа сабақтары беріледі.

Дін

Католиктік ықпалы басым болғанына қарамастан, Вильяррикада діни әртүрлілік артып келеді. Мысалы, Вильяррика – Iglesia Belen Pentecostal Libre del Paraguay шіркеуінің орталығы. Қалада баптистер, Ехоба куәгерлері және Әйгілі ғимараттардың қасиеттілері сияқты басқа да діни азшылықтар бар. Католиктік ордендердің ішінде ең маңыздылары – иезуиттер, францискандар және салезиандар.

Туризм

Ең көп таралған орындардың бірі – Ортис Герреро паркі. Парк Центро ауданындағы Доктор Боттрель және Коронел Овьедо көшелерінде орналасқан. Онда көлдің айналасында серуендеуге арналған жол мен ақын Мануэль Ортис Геррероның мазары бар. Бұл капибара, үйрек, маллард, қара қаз, аққу және құрып бара жатқан агути есімді кеміргіштер сияқты жануарларды бақылап, оларды тамақтандыруға да ыңғайлы орын. Тағы бір қызықты орын – 1842 жылы салынған үйde орналасқан Фермин Лопес мұражайы. Мұражайда Фермин Лопес және ақын Наталисио Талавера сияқты Парагвай соғысының батырларына тиесілі жеке заттар, Чако соғысынан әкелінген қару-жарақ пен оқ-дәрілер, ескі парагвайлық монеталар мен банкноттар, сондай-ақ ежелгі қару-жарақ, ескі жиһаз, қаланың ескі суреттері және діни өнер туындылары сияқты көптеген артефакттар сақталған. Басқа ұсынылатын іс-шаралар: маусым айында Ескі теміржол станциясындағы Иоанн күні тойына қатысу, Гуайра паркінде серуендеу немесе велосипед тебу, соборда концерттерге қатысу немесе Итороро ауылындағы төбелерге шығу.

Сыртқы көздер

Парагвайдың суреттелген географиясы. Үшінші басылым. Quevedo de Ediciones таратушысы. Буэнос-Айрес, 1998 жыл. Парагвай және әлемнің атласы мен географиясы. Ediciones India Guapa. Асунсьон, 1997 жыл. Парагвай атласы. Оқу картографиясы. Fausto Cultural Ediciones. 2000 жылдың қаңтары. Франко Преда, Артемио. Эль Гуайра және парагвай мәдениетіне оның үлесі. Editora Litocolor S. R. L. Вильяррика, 2003 жыл.