1939-1990 жылдардағы Польша үкіметінің эмиграциядағы қызметі

Кіріспе

Польшаның жер аударылған үкіметі (1939–1990)

Польшаның жер аударылған үкіметі, ресми түрде Польша Республикасының жер аударылған үкіметі (Rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie) деп танылған, 1939 жылғы қыркүйекте Польшаға жасалған шабуылдан кейін және Германия, Кеңес Одағы және Словакия Республикасының Польшаны басып алуынан кейін құрылған. Бұл шаралар Екінші Польша Республикасының аяқталуына әкеп соқты. Польшаны жауапкер күштер басып алғанына қарамастан, жер аударылған үкімет Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Польшаның жерасты мемлекеті және оның әскери құрылымы – Армия Крайова (Үй армиясы) қарсыласы арқылы Польшаға елеулі әсер етті. Шетелде, жер аударылған үкіметтің билігімен, Польшаның әскери бөлімдері басып алынған жерлерден қашып шығып, Еуропа, Африка және Таяу Шығыста одақтас күштер құрамында өз командирлерінің басшылығымен күресті. Соғыстан кейін, Польша аумағы коммунистік Польша Халық Республикасының бақылауына өткеннен кейін, жер аударылған үкімет тиімді билігі болмаса да, өмір сүруін жалғастырды. 1945 жылғы 5 шілдеде Уақытша Ұлттық Бірлік Үкіметі құрылғаннан кейін көптеген мемлекеттердің мойындауынан айырылды, бірақ Ұлыбритания тарапынан қабылданып, бейресми қолдауға ие болды. Ал дипломатиялық мойындауын соңғы ел ретінде 1972 жылғы 19 қазанда Ватикан қаласы (Киелі Орын) кері алды. Дегенмен, Польшадағы коммунистік үкімет құлағаннан кейін ғана жер аударылған үкімет 1990 жылғы 22 желтоқсанда Варшавадағы Корольдік сарайда өткен арнайы салтанатта Үшінші Польша Республикасының үкіметіне өзінің міндеттерін және рәміздерін ресми түрде тапсырды. Оның аппаратын тарату 1991 жылғы 31 желтоқсанда аяқталды деп жарияланды. Үкімет 1939 және 1940 жылдары Францияда, алдымен Парижде, содан кейін Анжерде орналасқан. 1940 жылдан бастап Францияның құлауынан кейін үкімет Лондонға көшіріліп, 1990 жылы таратылғанға дейін Ұлыбританияда қалды.

Құру

1939 жылғы 17 қыркүйекте Польша Республикасының президенті Игнатий Мощицкий, сол кезде Польшаның оңтүстік шекарасына жақын Кути (қазіргі Украина) кішкентай қаласында болып, билікті тапсыру және Сенат маршалы Владыслав Рацкевичті өзінің ізбасары етіп тағайындау туралы жарлық шығарды. Бұл 1935 жылғы сәуірде қабылданған Польша Республикасы Конституциясының 24-бабына сәйкес жасалды. 24-бапта былай делінген: «Соғыс жағдайында Президенттің өкілеттігі бейбітшілік орнағаннан кейін үш айға дейін ұзартылады; егер бейбітшілік орнағанға дейін Президент лауазымы бос қалса, онда Республика Президенті оны Ресми газетте жарияланатын арнайы актімен тағайындайды. Президенттің ізбасары лауазымға кірген жағдайда, оның өкілеттігі бейбітшілік орнағаннан кейін үш ай өткен соң тоқтатылады». 1939 жылғы қыркүйекте Мощицкий отставкаға кетті. Рацкевич, бұрыннан Париж қаласында болған, дереу Польша елшілігінде конституциялық ант қабылдап, Польша Республикасының Президенті болды. Рацкевич содан кейін генерал Владислав Сикорскийді Премьер-министр етіп тағайындады. Эдвард Ридз-Смиглы лауазымынан бас тарқаннан кейін Рацкевич Сикорскийді Польша Қарулы Күштерінің Бас қолбасшысы етіп тағайындады. Польша Әскери-теңіз күштерінің көп бөлігі Ұлыбританияға қашып кетті, ал ондаған мың поляк сарбаздары мен әуешілері Мажарстан және Румыния арқылы немесе Балтық теңізі арқылы Францияда күресті жалғастыру үшін қашып кетті. Көптеген поляктар одан кейін одақтастардың операцияларына қатысты: Норвегияда (Нарвик), 1940 және 1944 жылдары Францияда, Ұлыбритания шайқасында, Атлантика шайқасында, Солтүстік Африкада (әсіресе Тобрук), Италияда (әсіресе Кассино және Анконада), Арнемде, Вильгельмшавенде және басқа да жерлерде. 1941 жылғы шілдедегі Сикорский-Майский келісімі бойынша 1939 жылы Кеңес Одағына түскен поляк сарбаздары Андерс әскерін құру үшін босатылды, олар КСРО-да нацистік Германиямен күресуге арналған, бірақ оның орнына Иран арқылы АҚШ және британдық күштермен күресуге жіберілді. Берлинг әскері 1944 жылы КСРО-да құрылды, ол сол жерде қалып, Кеңес қолбасшылығымен шайқасты.

On 17 September 1939, the President of the Polish Republic, Ignacy Mościcki, who was then in the small town of Kuty (now Ukraine) near the southern Polish border, issued a proclamation about his plan to transfer power and appointing Władysław Raczkiewicz, the Marshal of the Senate, as his successor. This was done in accordance with Article 24 of the Constitution of the Republic of Poland, adopted in April 1935. Article 24 provided as follows:

blockquote|In event of war, the term of the President's office shall be prolonged until three months after the conclusion of peace; the President of the Republic shall then, by a special act promulgated in the Official Gazette, appoint his successor, in case the office falls vacant before the conclusion of peace. Should the President's successor assume office, the term of his office shall expire at the end of three months after the conclusion of peace. September 1939 that Mościcki resigned. Raczkiewicz, who was already in Paris, immediately took his constitutional oath at the Polish Embassy and became President of the Republic of Poland. Raczkiewicz then appointed General Władysław Sikorski to be Prime Minister. After Edward Rydz Śmigły stepped down, Raczkiewicz also made Sikorski Commander in Chief of the Polish Armed Forces. Most of the Polish Navy escaped to Britain, and tens of thousands of Polish soldiers and airmen escaped through Hungary and Romania or across the Baltic Sea to continue the fight in France. Many Poles subsequently took part in Allied operations: in Norway (Narvik), in France in 1940 and in 1944, in the Battle of Britain, in the Battle of the Atlantic, in North Africa (notably Tobruk), Italy (notably at Cassino and Ancona), at Arnhem, Wilhelmshaven, and elsewhere. Under the Sikorski–Mayski agreement of July 1941 Polish soldiers taken prisoner by the Soviet Union in 1939, were released to form Anders' Army, intended to fight Nazi Germany in the USSR, but instead transferred via Iran to fight with US and British forces. Berling's Army, formed in the USSR in 1944, remained there and fought under Soviet command.

Соғыс тарихы

Польшаның эмиграциядағы үкіметі алдымен Парижде, содан кейін Францияның Анжер қаласында орналасты, онда Владыслав Рацкевич 1939 жылдың 2 желтоқсанынан 1940 жылдың маусымына дейін Анжер маңындағы Пигнероль шатосында тұрды. Франциядан қашып құтылған үкімет Лондонға көшті, онда ол барлық одақтас үкіметтер тарапынан мойындалды. Саяси тұрғыдан алғанда, ол Польша шаруалар партиясы, Польша социалистік партиясы, Еңбек партиясы және Ұлттық партиясының коалициясы болды. 1941 жылдың 12 тамызында Кремль бір реттік кешірім туралы жарғыға қол қойды, ол 1939 жылы Польшаның шығысында Қызыл Армияға түскен мыңдаған польша сарбаздарына, сондай-ақ Сібірде тұтқындалған көптеген азаматтық тұтқындар мен депортацияланғандарға қатысты. Бұл кешірім поляктарға Андерс армиясы деп аталған сегіз әскери дивизия құруға мүмкіндік берді. Үкімет, сондай-ақ сыртқы істер министрі граф Эдвард Рачинский және Польшаның астыртын қозғалысының курьеры Ян Карски сияқты өкілдері арқылы оны тоқтатуға шақырып, бірақ сәттілікке жете алмады. Сыртқы істер министрі граф Эдвард Рачинскийдің 1942 жылдың 10 желтоқсанында Біріккен Ұлттар Ұйымының үкіметтеріне жолдаған нотасы жаппай қырып тастауды және нацистердің еврей халқын толығымен жою мақсатын айыптаған алғашқы ресми мәлімдеме болды. Бұл еуропалық еврейлердің азаптарын олардың туған елдерінің азаматтары ретінде ғана емес, еврейлер ретінде де ерекше атап көрсеткен алғашқы ресми құжат болды. 1942 жылғы 10 желтоқсандағы нота және Польша үкіметінің күш-жігері 1942 жылғы 17 желтоқсандағы Одақтас Ұлттардың Декларациясын тудырды. (Неміс тергеулері кейін 4443 дене тапты) 1939 жылы тұтқынға алынып, кеңестік билік тарапынан өлтірілген. Кеңес үкіметі немістердің бұл жаңалықты жасағандарын мәлімдеді. Басқа одақтас үкіметтер дипломатиялық себептермен бұл мәлімдемені ресми түрде қабылдады, ал эмиграциядағы Польша үкіметі одан бас тартты. Содан кейін Сталин эмиграциядағы Польша үкіметімен қарым-қатынасын үзді. Польшаны батыс одақтастары емес, Кеңес Одағы азат ететіні анық болғандықтан, бұл үзіліс Польша үшін ауыр салдарға әкелді. Танымал поляк эмигрант көшбасшысы Сикорский 1943 жылдың шілдесінде Гибралтардағы авиа апатында қаза тапты. Оның орнына эмиграциядағы Польша үкіметінің басшысы болып Станислав Миколайчик келді. 1943 және 1944 жылдары одақтас елдердің басшылары, әсіресе Уинстон Черчилль, Сталин мен эмиграциядағы Польша үкіметі арасындағы келіссөздерді қайта жандандыруға тырысты. Бірақ бұл әрекеттер бірнеше мәселе бойынша сәтсіз аяқталды. Олардың бірі – Катынь қырғыны (сондай-ақ Калинин мен Харьковтағы оқиғалар). Екіншісі – Польшаның соғыстан кейінгі шекаралары. Сталин 1939 жылы кеңестік билік аннексиялаған, украин және белорустардан басқа миллиондаған поляктар тұратын аумақтардың кеңестік билікте қалуын және Польшаға Германиядан аннексияланатын жерлермен өтемақы төлеуін талап етті. Алайда Миколайчик Польшаның соғысқа дейінгі шығыс аумақтарына қатысты егемендігі мәселесінде келісімге келуден бас тартты. Үшінші мәселе – Миколайчиктың Сталиннің соғыстан кейінгі Польшада коммунистік үкімет құрмауы туралы талабы болды. Миколайчик және эмиграциядағы Польша үкіметінің өкілдері Польшаның 1939 жылға дейінгі шығыс шекарасын (Кресси аймағын сақтап) болашақ польша-кеңес шекарасының негізі ретінде қорғауға ұстанымын қабылдады. Алайда бұл ұстанымды іс жүзінде қорғау мүмкін болмады, өйткені Сталин аталған аумақты басып алған болатын. Эмиграциядағы үкіметтің ұсынылған жаңа Польша шекараларын қабылдамауы одақтастарды, әсіресе Черчилльді ашуландырып, оларды Польшаның соғыстан кейінгі үкіметінің құрылымына қатысты мәселелерде Сталинге қарсы шығуға көбірек бейімдемеді. Нәтижесінде эмигранттар екі мәселеде де жеңіліске ұшырады: Сталин шығыс аумақтарын қайта аннексиялады және 1944 жылдың 22 шілдесінде құрылған Польша Ұлттық Азаттық Комитетін 1944 жылдың 31 желтоқсанында Польша Республикасының Уақытша үкіметі деп атау арқылы коммунистік үкіметті орнатты. Алайда Польша Ванда Василевская сияқты кейбір ықпалды коммунистердің Польшаның Кеңес Одағының республикасы болуына қатысты ұсыныстарына қарамастан, тәуелсіз мемлекет мәртебесін сақтап қалды. 1944 жылдың қарашасында кеңестік билікке деген сенімсіздігіне қарамастан, Миколайчик Польшаға оралу үшін отставкаға кетті.

The Polish government in exile, based first in Paris, then in Angers, France, where Władysław Raczkiewicz lived at the Château de Pignerolle near Angers from 2 December 1939 until June 1940. Escaping from France, the government relocated to London, where it was recognized by all the Allied governments. Politically, it was a coalition of the Polish Peasant Party, the Polish Socialist Party, the Labour Party and the National Party, On 12 August 1941 the Kremlin signed a one time amnesty, extending to thousands of Polish soldiers who had been taken prisoner in 1939 by the Red Army in eastern Poland, including many Polish civilian prisoners and deportees entrapped in Siberia. The amnesty allowed the Poles to create eight military divisions known as the Anders Army. and, through its representatives, like the Foreign Minister Count Edward Raczyński and the courier of the Polish Underground movement, Jan Karski, called for action, without success, to stop it. The note the Foreign Minister, Count Edward Raczynski, sent on 10 December 1942 to the Governments of the United Nations was the first official denunciation by any Government of the mass extermination and of the Nazi aim of total extermination of the Jewish population. It was also the first official document singling out the sufferings of European Jews as Jews and not only as citizens of their respective countries of origin. The note of 10 December 1942 and the Polish Government efforts triggered the Declaration of the Allied Nations of 17 December 1942. (the German investigation later found 4,443 bodies) who had been taken prisoner in 1939 and murdered by the Soviets. The Soviet government said that the Germans had fabricated the discovery. The other Allied governments, for diplomatic reasons, formally accepted this; the Polish government in exile refused to do so. Stalin then severed relations with the Polish government in exile. Since it was clear that it would be the Soviet Union, not the western Allies, who would liberate Poland from the Germans, this breach had fateful consequences for Poland. In an unfortunate coincidence, Sikorski, widely regarded as the most capable of the Polish exile leaders, was killed in an air crash at Gibraltar in July 1943. He was succeeded as head of the Polish government in exile by Stanisław Mikołajczyk. During 1943 and 1944, the Allied leaders, particularly Winston Churchill, tried to bring about a resumption of talks between Stalin and the Polish government in exile. But these efforts broke down over several matters. One was the Katyń massacre (and others at Kalinin and Kharkiv). Another was Poland's postwar borders. Stalin insisted that the territories annexed by the Soviets in 1939, which had millions of Poles in addition to mostly Ukrainian and Belarusian populations, should remain in Soviet hands, and that Poland should be compensated with lands to be annexed from Germany. Mikołajczyk, however, refused to compromise on the question of Poland's sovereignty over her prewar eastern territories. A third matter was Mikołajczyk's insistence that Stalin would not set up a Communist government in postwar Poland. Mikołajczyk and his colleagues in the Polish government in exile insisted on making a stand in the defense of Poland's pre 1939 eastern border (retaining its Kresy region) as a basis for the future Polish Soviet border. However, this was a position that could not be defended in practiceStalin was in occupation of the territory in question. The government in exile's refusal to accept the proposed new Polish borders infuriated the Allies, particularly Churchill, making them less inclined to oppose Stalin on issues of how Poland's postwar government would be structured. In the end, the exiles lost on both issues: Stalin re annexed the eastern territories, as well as proceeded to impose the communist Polish Committee of National Liberation established on 22 July 1944 by renaming it into the Provisional Government of the Republic of Poland on 31 December 1944. However, Poland preserved its status as an independent state, despite the arguments of some influential Communists, such as Wanda Wasilewska, in favor of Poland becoming a republic of the Soviet Union. In November 1944, despite his mistrust of the Soviets, Mikołajczyk resigned to return to Poland.

Уақытша ұлттық бірлік үкіметі

1945 жылғы 28 маусымда Миколайчик Ұлттық бірліктің Уақытша үкіметінде, оның фракциясын қосу арқылы, кеңестік оккупациялық биліктің қолдауымен құрылған, бұрынғы Уақытша үкіметті қайта құру нәтижесінде құрылған жаңа үкіметте қызметке кірісті. Бұл, Батыс одақтастарына Польшаның кеңестік ықпал аймағына енуінің фактісін жасырын мақұлдауға, Варшава үкіметін заңдастыруға және эмиграциядағы үкіметті танудан бас тартуға мүмкіндік берді; Франция мұны 1945 жылғы 29 маусымда жасады.

Көптеген польшалық эмигранттар бұл әрекетке қарсы болды, олардың пікірінше, бұл үкімет Польшада коммунистік билікті орнату үшін жасалған маска ғана еді. Бұл көзқарас 1947 жылы коммунистер басымдықтың Демократиялық блогы бұрмаланған сайлауда жеңіске жеткенде расталды. Коммунистер басымдықтың блогына дауыстардың 80 пайыздан астамы берілді, бұл нәтиже тек кең ауқымды алаяқтық арқылы ғана мүмкін болды. Оппозиция, егер сайлау әділ болғанда, олардың жеңіске жеткеніне (кейбір бағалаулар бойынша 80 пайызға дейін) және Миколайчик премьер-министр болар еді деп мәлімдеді. Қараша айында Силезия қоғамымен болған кездесуде Миколайчикке оның кеңесшісі Пауль Залескимен бірге тұтқындалатыны туралы хабарланды. Тұтқындау ордері бұрыннан қол қойылған еді. Олар дереу қашып құтылуға тырысты. Миколайчик солтүстікке, ал Залески оңтүстік бағытқа қарай қашты. Залески қауіпті аймақтан сабан арбамен шығарылды. Оның ағасы Ян Залески Бойкодан қашуға көмектесті. Пауль Миколайчик пен оның қайын атасы Камионкадан Ариймен бірге Глухолазы қаласына жақын Корфантовта бірнеше күн күтті, содан кейін басқа орынға ауыстырылды. Содан кейін Залески Чехия арқылы батысқа жетті, ал Миколайчик Шчециннен кемемен алынып кетті. Бұл олардың Польшадағы соңғы сапары болды.

Соғыстан кейінгі тарих

Осы уақыт аралығында Польшаның эмиграциядағы үкіметі өзінің қызметін сақтап келді. Лондондық поляктар Портленд-плейстегі Польша елшілігін босатып, президенттің 43-ші Итон-плейстегі жеке резиденциясында қалды. Эмиграциядағы үкімет Польшаның шетелдік оккупациясына қарсы күрестің символына айналды, сонымен қатар соғысқа дейінгі Польшаның маңызды мұрағаттарын сақтап қалды. 1954 жылы саяси келіспеушіліктер эмиграциядағы үкіметте жарылысқа әкелді. Соғыстан кейін эмиграцияға кеткен 500 мың поляктың 80 пайызын өкілдік етеміз деп мәлімдеген бір топ, президент Аугуст Залескинің жеті жылдық мерзімі біткеннен кейін оның лауазымында қалуына қарсы болды. Олар 1954 жылдың шілдесінде Ұлттық Бірлік Кеңесін құрды және мемлекет басшысының функцияларын жүзеге асыру үшін үштік кеңес құрды, оның құрамына Томаш Арчишевский, генерал Владислав Андерс және Эдвард Рачинский кірді. Екі фракция 1972 жылы Залескинің қайтысынан кейін ғана қайта бірікті. Эмиграциядағы үкіметтің жақтастарының кейбірі, мысалы, премьер-министр Хугон Ханке 1955 жылы және оның ізашары Станислав Маккевич 1956 жылы Польшаға оралды. Варшавадағы Кеңес үкіметі эмигранттардың оралуын насихаттап, коммунистік Польша әкімшілігінде лайықты және қадірлі жұмыс пен өткен қателіктерді кешіруге уәде берді. Ирландия Республикасы, Франконың Испаниясы және соңында (19 қазан 1972 жылы) Ватикан эмиграциядағы үкіметті мойындаудан бас тартқан соңғы елдер болды, бірақ Ватиканның Мемлекеттік хатшысы Доменико Тардини 1959 жылы дипломатиялық жеңілдіктерді бұрыннан-ақ алып тастаған еді. Лондондық үкіметтік аппаратты тарату 1991 жылдың 31 желтоқсанында аяқталды деп жарияланды. 1992 жылы эмиграциядағы үкімет тарапынан берілген әскери медальдар мен басқа да наградалар Польшада ресми түрде мойындалды. 1996 жылы қабылданған «Польша Республикасының бұрынғы президентінің жалақысы туралы» заңда бұрынғы президенттердің құқықтары, артықшылықтары, еңбекақысы және басқа да жеңілдіктері айқындалды, сондай-ақ олар эмиграциядағы соңғы президентке де тиесілі болды.

Meanwhile, the Polish government in exile had maintained its existence. The London Poles had to vacate the Polish embassy on Portland Place and were left only with the president's private residence at 43 Eaton Place. The government in exile became largely symbolic of continued resistance to foreign occupation of Poland while retaining some important archives from prewar Poland. In 1954, political differences led to a split in the ranks of the government in exile. One group, claiming to represent 80% of 500,000 anti Communist Poles exiled since the war, was opposed to President August Zaleski's continuation in office when his seven year term expired. It formed a Council of National Unity in July 1954, and set up a Council of Three to exercise the functions of head of state, comprising Tomasz Arciszewski, General Władysław Anders, and Edward Raczyński. Only after Zaleski's death in 1972 did the two factions reunite. Some supporters of the government in exile eventually returned to Poland, such as Prime Minister Hugon Hanke in 1955 and his predecessor Stanisław Mackiewicz in 1956. The Soviet installed government in Warsaw campaigned for the return of the exiles, promising decent and dignified employment in communist Polish administration and forgiveness of past transgressions. The Republic of Ireland, Francoist Spain and finally (on 19 October 1972) the Holy See (Vatican City) were the last countries to withdraw recognition of the government in exile, though diplomatic privileges had already been withdrawn by Vatican Secretary of State Domenico Tardini in 1959. The liquidation of the London based government apparatus was declared accomplished on 31 December 1991. In 1992, military medals and other decorations awarded by the government in exile were officially recognized in Poland. The Act on Emoluments of a Former President of the Republic of Poland adopted in 1996 which establishes the rights, privileges, remuneration and other benefits of a former president, awarded them explicitly also to the last President in exile.

Премьер-министрлер

Жоқ. (Номер) Портрет Атауы Қызмет мерзімі Саяси партиясы Сілтеме (Дереккөздер) Қызметке кірген Қызметтен кеткен Қызметте өткен уақыт 1 Владислав Сикорский 30 қыркүйек 1939 19 шілде 1940 Тәуелсіз 2 Тамыз Залески 19 шілде 1940 25 шілде 1940 Тәуелсіз 3 Станислав Миколажик 14 шілде 1943 24 қараша 1944 Польша Халық партиясы 4 Томаш Арцишевский 29 қараша 1944 2 шілде 1947 Польша Социалистік партиясы 5 Тадеуш Бор-Коморовский 2 шілде 1947 10 ақпан 1949 Тәуелсіз 6 Тадеуш Томашевский 7 сәуір 1949 25 қыркүйек 1950 Тәуелсіз 7 Роман Одзержинский 25 желтоқсан 1950 8 желтоқсан 1953 Тәуелсіз 8 Ежи Хриневский 18 қаңтар 1954 13 мамыр 1954 Польша Тәуелсіздік Лигасы 9 Станислав Маккевич 8 маусым 1954 21 маусым 1955 Тәуелсіз 10 Хугон Ханке 8 тамыз 1955 10 қыркүйек 1955 Еңбек фракциясы 11 Антони Паяк 10 қыркүйек 1955 14 маусым 1965 Польша Социалистік партиясы 12 Александр Завиша 25 маусым 1965 9 маусым 1970 Тәуелсіз 13 Зыгмунт Мухневский 20 шілде 1970 13 шілде 1972 Еңбек фракциясы 14 Альфред Урбанский 18 шілде 1972 15 шілде 1976 Польша Социалистік партиясы 15 Казимеж Саббат 5 тамыз 1976 8 сәуір 1986 Тәуелсіз 16 Эдвард Щепаник 8 сәуір 1986 22 желтоқсан 1990 Тәуелсіз