Кіріспе

Геометриялық нысандарды салу әдісі

Геометрияда түзу және компас салу – сондай-ақ сызғыш және компас салу, Евклидтік салу немесе классикалық салу – ұзындықтарды, бұрыштарды және басқа геометриялық фигураларды тек идеалданған сызғыш пен компастар жұбы арқылы салу болып табылады. Идеалданған сызғыш, түзу жиек деп аталады, шексіз ұзындығы бар, тек бір жиегі және оның үстінде ешқандай белгілері жоқ деп есептеледі. Компас шексіз максималды немесе минималды радиусы жоқ деп есептеледі және беттен көтерілген кезде "құлайды", сондықтан қашықтықты тікелей ауыстыру үшін қолданылмайды. (Бұл маңызды шектеу емес, өйткені көп қадамды процедураны қолдану арқылы, құлайтын компаспен де қашықтықты ауыстыруға болады; компастың эквиваленттілік теоремасын қараңыз. Дегенмен, түзуге бекітілген құламайтын компас оны белгілеуге теңдей көрінсе де, невус салуға рұқсат етілмейді және "белгісіз" дегеніміз осыны білдіреді: төмендегі белгіленетін сызғыштарды қараңыз.) Формальды түрде, рұқсат етілген жалғыз салулар – Евклидтің "Элементтерінің" алғашқы үш постулатымен берілгендер. Кез келген нүкте түзу және компас арқылы салынатын болса, оны тек компас арқылы немесе бір шеңбер мен оның центрі берілгенде тек түзу арқылы салуға болады. Ежелгі грек математиктері алғаш рет түзу және компас салуды ойлап тапты, және жазық геометриядағы көптеген ежелгі мәселелер осы шектеуді талап етеді. Ежелгі гректер көптеген салуларды жасады, бірақ кейбір жағдайларда оларды жасауға қол жеткізе алмады. Гаусс кейбір көпбұрыштарды салуға болатынын, бірақ көпшілігін салуға болмайтынын көрсетті. Пьер Вантцель 1837 жылы өріс теориясын қолданып, кейбір танымал түзу және компас мәселелерін шеше алмайтынын дәлелдеді, атап айтқанда, кез келген бұрышты үш бөлікке бөлу және кубтың көлемін екі есеге арттыру (§ мүмкін емес салулар бөлімін қараңыз). Бұл мәселелердің көпшілігі басқа геометриялық түрлендірулерге рұқсат берілген жағдайда оңай шешіледі; мысалы, невус салу алдыңғы екі мәселені шешу үшін қолданылуы мүмкін. Алгебра тұрғысынан алғанда, ұзындық салынатын болса және ғана оны салуға болатын сан болып табылады, ал бұрыш салынатын болса және ғана оның косинусы салынатын сан болып табылады. Санды салуға болады, егер оны төрт негізгі арифметикалық операцияларды және квадрат түбірлерді алуды қолдана отырып жазуға болады, бірақ жоғары дәрежелі түбірлерді алуды емес.

Тікелей және компастық құралдар

Тура және компас конструкциялары – бұл нақты әлемдегі сызғыштар мен компастардың идеалданған нұсқалары. Сызғыш – бұл шексіз ұзын жиек, онда ешқандай белгілер жоқ. Оны тек екі нүкте арасындағы сызық кесіндісін салуға немесе қолданыстағы сызық кесіндісін ұзартуға болады. Компас белгілерсіз кез келген радиусқа ие болуы мүмкін (нақты әлемдегі кейбір компастардан өзгеше). Дөңгелектер мен дөңгелек доғаларын екі берілген нүктеден бастап салуға болады: ортасынан және дөңгелектің кез келген нүктесінен. Компас жиырылуы мүмкін немесе жиырылмауы мүмкін (яғни, беттен алынған кезде радиусын жойып, бүктелуі мүмкін). Салынған сызықтар мен шеңберлердің шексіз дәлдігі және нөлдік ені болады. Нақты компастар жиырылмайды және қазіргі заманғы геометриялық конструкциялар көбінесе осы мүмкіндікті пайдаланады. Жиырылатын компас әлсіз құрал сияқты көрінеді. Алайда, Евклидтің «Элементтер» кітабының 1-бөліміндегі 2-теоремадағы компастың эквиваленттілік теоремасы бойынша, жиырылатын компасты пайдаланудан күш жоғалтылмайды. Бұл теорема дұрыс болғанымен, оның дәлелдерінің ұзақ және қиын тарихы бар. Дегенмен, эквиваленттілік принципі идеалды компастың анықтамасында осы мүмкіндікті қарастырудың қажеттілігін жояды. Әрбір конструкция математикалық тұрғыдан нақты болуы керек. Сызғыштағы белгілерді пайдалану немесе «көзбен өлшеу» (құрылысты қарап, оның дәлдігін шамалау) рұқсат етілмейді. Әрбір конструкция да аяқталуы керек. Яғни, оның шекті қадамдары болуы тиіс, және одан әрі жақын шамалаудың лимиті болмауы керек. (Шексіз қадамдарға рұқсат етілсе, шексіз тізбектер арқылы лимитқа жақындау арқылы басқаша мүмкін емес конструкциялар жасауға болады.) Осылай айтқанда, тура және компас конструкциялары ойын-сауық сияқты көрінеді, емес, маңызды практикалық мәселе; бірақ шектеудің мақсаты – конструкциялардың дәлдігі математикалық тұрғыдан дәлелденуін қамтамасыз ету.

Тарих

Ежелгі грек математиктері алғашқылардың бірі болып тек қана сызғыш пен циркуль арқылы салуға тырысты және берілген ұзындықтардың қосындыларын, айырмаларын, көбейтінділерін, қатынастарын және квадрат түбірлерін салудың жолдарын тапты. Сонымен қатар, олар берілген қабырғасы бар текшеден екі есе үлкен көлемге ие текшенің қабырғасын салып шығара алмады, себебі ұзындықтың куб түбірін салу мүмкін емес еді. Ол сондай-ақ Гаусс көрсеткен тұрақты көпбұрыштарды салу үшін жеткілікті шарты қажет екенін де дәлездеді. Салынатын бұрыштар тобы бұрыштарды екіге бөлу операциясы бойынша жабық (бұл комплекс сандарда квадрат түбірді алуға сәйкес келеді). Екі нүктеден бастап салуға болатын шекті ретті бұрыштардың реті тек екінің дәрежесіне тең немесе екінің дәрежесі мен әртүрлі Ферма сандарының көбейтіндісі болуы мүмкін. Бұған қоса, шексіз ретті салынатын бұрыштардың тығыз жиынтығы бар.

Мүмкін емес конструкциялар

Ежелгі гректер шеше алмайтын геометриялық есептерді шешілмейтін деп емес, жай ғана қиындыққа толы деп ойлады. Бірақ, қазіргі заманғы әдістермен осы сызғыш пен циркуль көмегімен салу мүмкін емес екені дәлелденді. (Дегенмен, есептердің өзі шешіледі, ал гректер оларды тек сызғыш пен циркульді пайдалану шектеуі болмағанда қалай шешуге болатынын білген.)

Дөңгелектің квадраты

Бұл мәселелердің ең танымал - шеңберді шаршылау, басқаша айтқанда, шеңбердің квадратурасы, ол тек қана сызғыш пен циркуль қолданып, берілген шеңбермен бірдей ауданы бар шаршыны салуды қамтиды. Шеңберді шаршылау мүмкін емес екені дәлелденді, себебі ол трансцендентті санды тудыруды қажет етеді, яғни тек белгілі бір алгебралық сандарды ғана сызғыш пен циркульдің көмегімен салуға болады, атап айтқанда, бүтін сандардан қосу, алу, көбейту, бөлу және квадрат түбір табу операцияларының шектеулі тізбегі арқылы алынғандарды. Осы себепті "шеңберді шаршылау" фразасы көбінесе "мүмкін емес нәрсені жасау" деген мағынада қолданылады. Егер сызғыш пен циркульді ғана пайдалану шарты болмаса, бұл мәселені геометриялық және алгебралық әдістердің көптеген түрлерімен оңай шешуге болады және ол ежелгі заманда бірнеше рет шешілген. Кеплер үшбұрышын пайдалану арқылы "шеңбердің квадратурасын" жақындатуға өте жақын әдіс қол жеткізілуі мүмкін.

Күштілік

Күштілікті еселеу – бұл тек қана түзу сызық пен циркуль қолданып, белгілі бір жиегі бар текшенің көлемін екі есе арттыратын текшенің жиегін салу. Бұл мүмкін емес, себебі 2-нің куб түбірі алгебралық болғанымен, оны бүтін сандарды қосу, алу, көбейту, бөлу және квадрат түбірді шығару арқылы табуға болмайды. Бұл, рационал сандар бойынша оның ең төменгі полиномы 3-дәрежелі болғандықтан туындайды. Алайда, екі белгісі бар түзу сызық пен циркульді пайдаланып бұл салуға болады.

Бұрыштық үшбұрышты кесу

Бұрышты үш бөлікке бөлу – тек қана сызғыш пен циркульді пайдаланып, кез келген берілген бұрыштың үштен бір бөлігін табу құрастыруы. Жалпы жағдайда мұндай құрастыру мүмкін емес. Мысалы, 2/5 радиан (72° = 360°/5) бұрышын үш бөлікке бөлуге болады, бірақ 1/3 радиан (60°) бұрышын үш бөлікке бөлуге болмайды. Екі белгісі бар сызғыш қолданылса (неузис құрастыру), бұрышты үш бөлікке бөлу мәселесі оңай шешіледі.

Эллипске дейінгі қашықтық

Жазықтағы кез келген нүктеден шеңбердегі ең жақын нүктеге дейінгі сызық сегментін салуға болады, бірақ жазықтағы кез келген нүктеден оң эксцентриситеті бар эллипстің ең жақын нүктесіне дейінгі сегментін салу, жалпы жағдайда мүмкін емес. Назар аударыңыз, мұнда дәлелденген нәтижелердің көпшілігі коникалардың құрастырылмайтындығының салдары болып табылады. Егер бастапқы коника берілген деп есептелсе, онда дәлелді қайта қарап, басқа кониканы құрастыру қажеттігін тексеру керек. Мысалы, парабола нормальдарына салу әдістері белгілі, бірақ олар шеңбер мен параболаның өзара қиылысын пайдалануды қажет етеді. Сондықтан, олар парабола құрастырылмағандықтан, құрастырылмайды.

Альхазеннің проблемасы

1997 жылы Оксфорд математигі Питер М. Нейман ежелгі Альхазеннің проблемасының (бильярд проблемасы немесе шар тәрізді айнадан шағылысу) жалпы шешімін сызық және циркуль көмегімен салу мүмкін емес екенін дәлелдеді.

Үш берілген сипаттамалық нүктеден немесе ұзындығынан үшбұрышты құру

Үшбұрыштың 16 негізгі нүктесі – оның төбелері, қабырғаларының орта нүктелері, биіктіктерінің табандары, ішкі бұрыштардың биссектрисаларының табандары, сырттай ортасы, ауыр ортасы, ортоортасы және іштей ортасы. Оларды үштен алып қарасақ, үш нүктеден үшбұрыш құрудың 139 ерекше мәселесін алуға болады. Осы мәселелердің үшеуі екінші екі нүктеден бірегей түрде анықталатын нүктеге қатысты; 23-і нүктелердің орналасуы белгілі бір шектеулерді орындаған жағдайда ғана бірегей емес (яғни, шексіз көп шешімдерге ие); 74-і жалпы жағдайда құрастырылуға мүмкіндік береді; ал 39-ында қажетті үшбұрыш бар, бірақ оны құрастыру мүмкін емес. Үшбұрыштың он екі негізгі өлшемі – үш қабырғаның ұзындығы, үш биіктік, үш медиана және үш бұрыш биссектрисасы. Бұрыштардың өзімен бірге, олар 95 түрлі комбинацияны құрайды, оның 63-і құрастырылатын үшбұрышқа әкеледі, 30-ы құрастыруға болмайды, ал екеуі жеткіліксіз анықталған.

Шектелген конструкциялар

Әртүрлі ережелер бойынша құрылысқа қолданылатын құралдарды шектеуге әртүрлі талпыныстар жасалды, соның нәтижесінде не құрылыс жасауға болады және қалай жасауға болады анықталды, сондай-ақ компас пен сызғыш арқылы жасалатын барлық нәрсені құрастыру үшін қажетті ең төменгі талаптар белгіленді.

Тек қана сызықпен немесе тек қана компаспен салу

Мохр–Маскерони теоремасына сәйкес, егер берілген және ізделіп отырған деректер дискретті нүктелерден (сызықтар мен шеңберлерден емес) тұрса, онда тек компаспен кез келген нәрсені салуға болады. Бұл теореманың дұрыстығы Архимед аксиомасының дұрыстығына байланысты, ал бұл аксиома бірінші реттік сипатқа ие емес. Тек компаспен салатын конструкциялардың мысалы – Наполеон мәселесі. Тек сызықпен квадрат түбір табу мүмкін емес, сондықтан сызықпен салынбайтын кейбір нәрселерді компаспен салуға болады; бірақ (Понселет–Штайнер теоремасы бойынша) берілген бір шеңбер мен оның центрі болған жағдайда, оларды салуға болады.

Ұзартылған конструкциялар

Ежелгі гректер құрылыстарды оларды шешу үшін қажетті құралдардың күрделілігіне байланысты үш негізгі санатқа бөліп қарастырды. Егер құрылыс тек түзу сызық пен циркуль қолданса, ол жазық деп аталды; егер оған бір немесе бірнеше коникалық қималар (шеңберден басқа) қажет болса, онда ол кеңістіктік деп аталды; үшінші санатқа басқа екі санатқа жатпайтын барлық құрылыстар кірді. Бұл жіктелу қазіргі алгебралық тұрғыдан келгенде өте жақсы үйлеседі. Тек өріс амалдары мен квадрат түбірлерді пайдаланып өрнектеуге болатын кешенді санның жазық құрылысы бар. Күбтік түбірлерді табуды да қамтитын кешенді санның кеңістіктік құрылысы бар. Өрістер тілінде, жазық кешенді санның дәрежесі екінің дәрежесі болып табылады және әр кеңейтуінің дәрежесі екіге тең өрістер тізбегінде орналасқан өріс кеңейтуінде жатыр. Кеністіктік құрылысы бар кешенді санның дәрежесінде тек екі және үштің жай көбейткіштері болады, және ол әр кеңейтуінің дәрежесі 2 немесе 3 болатын өрістер тізбегінің ең жоғарғы сатысында орналасқан өріс кеңейтуінде жатыр.

Бұрыштық үшбұрышты кесу

Егер тура сызық пен циркульмен бірге, кез келген бұрышты (тек) үш бөлікке бөлетін құрал болса ше? Мұндай құрылымдар нақты құрылымдар болып табылады, бірақ мұндай құралдарды қолдану арқылы құрастырылмаған нақты құрылымдары бар сандар бар. Мысалы, мұндай құралмен кубты екі есеге арттыру мүмкін емес. Екінші жағынан, нақты құрылысы бар кез келген дұрыс n-бұрышты осындай құралмен құрастыруға болады.

Оригами

Оригамидің математикалық теориясы тура сызық пен циркуль құрылысынан гөрі күшті. Хузита-Хатори аксиомаларын қанағаттандыратын бүктемелер, циркуль мен коникалық сызғыш қолданылатын кеңейтілген құрылыстармен салыстырылатын нақты сол нүктелер жиынын құра алады. Сондықтан, оригами кубтық теңдеулерді (және осының салдарынан төртінші дәрежелі теңдеулерді) шешуге де қолданылуы мүмкін, осылайша классикалық екі проблеманы шешеді.

Белгіленетін билік иелері

Архимед, Никомед және Аполлоний белгіленетін сызғышты қолдануды қамтитын конструкцияларды ұсынды. Бұл оларға, мысалы, сызық сегментін, екі сызықты (немесе шеңберді) және нүктені алуға мүмкіндік берді; содан кейін берілген нүктеден өтетін және екі берілген сызықты қиып өтетін сызықты салу, қиылысу нүктелері арасындағы қашықтық берілген сегментке тең болады. Гректер мұны «неузис» («майысу», «ұмтылу» немесе «жақындасу») деп атады, өйткені жаңа сызық нүктеге ұмтылады. Осы кеңейтілген схемада кез келген бұрышты үш бөлікке бөлуге (Архимедтің үш бөлікке бөлуін қараңыз) немесе кез келген куб түбірін табуға болады (Никомедке байланысты). Сондықтан, кез келген арақашықтық, оның қатынасы белгілі бір арақашықтыққа кубикалық немесе төртінші дәрежелі теңдеудің шешімі болса, оны салуға болады. Белгіленетін сызғышты пайдаланып, жетібұрыш сияқты қатты конструкциялары бар тұрақты көпбұрыштарды салуға болады; Джон Х. Конвей мен Ричард К. Гай олардың бірнешеуінің салуын береді. Неузис конструкциясы конустық сызу құралынан күшті, өйткені қатты конструкциялары жоқ күрделі сандарды салуға болады. Шындығында, осы құралды қолдана отырып, радикалдар арқылы шешілмейтін кейбір бесінші дәрежелі теңдеулерді шешуге болады. Неузис конструкциясын қолдана отырып, 7-ден жоғары немесе оған тең бірінші дәрежелі азайтылмайтын көпмүшелікті шешу мүмкін емес екені белгілі, сондықтан осы құралды қолдана отырып, тұрақты 23 қабырғалы немесе 29 қабырғалы көпбұрыштарды салу мүмкін емес. Бенджамин мен Снайдер тұрақты 11 қабырғалы көпбұрышты салуға болатынын дәлелдеді, бірақ салуын бермеді. Осы құралды қолдана отырып, 25 немесе 31 қабырғалы көпбұрыштарды салуға бола ма, әлі белгісіз.

Тікелей сегментті үшке бөлу

AB деп аталатын түзу сызық кесіндісін алғанда, оны қиылысу теоремасын қолдану арқылы үш тең бөлікке және қажетті көптеген бөліктерге бөлуге болады.

Бинарлық цифрларды есептеу

1998 жылы Саймон Плауф белгілі бір сандардың екілік разрядтарын есептеуге болатын сызық және циркуль алгоритмін ұсынды. Алгоритм бұрышты қайта-қайта екі еселеуден тұрады және шамамен 20 екілік разрядтан кейін физикалық жағынан қолдану қиын болады.