Кіріспе

Дөңгелек немесе эллипстің периметрі, графтың айналымы

Геометрияда айналым (латынша circumferens, "айнала алып жүру" деген мағынаны білдіреді) – дөңгелек немесе эллипстің периметрі. Айналым – шеңбердің доғасының ұзындығы, оны ашып, түзу сызыққа келтіргендегідей. Көбінесе, периметр – кез келген жабық фигураның сыртындағы қисық сызықтың ұзындығы. Айналым шеңбердің өзіне де, яғни дискінің жиегіне сәйкес келетін геометриялық орынға да қатысты болуы мүмкін. Жердің үлкен шеңберлерінің кез келгенінің ұзындығы – айналым деп аталады.

Дөңгелек

Дөңгелектің айналасы – оның сыртындағы ұзындық, бірақ егер, көптеген қарапайым түсіндірмелерде, ұзындық тура сызықтар арқылы анықталса, оны анықтама ретінде пайдалануға болмайды. Мұндай жағдайда, дөңгелектің айналасын жазылған дұрыс көпбұрыштардың периметрінің шегі ретінде, олардың қабырғаларының саны шексіз өскенде анықтауға болады. Айналасы термині физикалық заттарды өлшеуде, сондай-ақ абстрактілі геометриялық формаларды қарастыруда қолданылады.

Қатынасы

Дөңгелектің шеңбері математикалық тұрақтылардың ең маңыздыларының бірімен байланысты. Бұл тұрақты, пи, грек әрпі π арқылы белгіленеді. Оның сандық мәнінің алғашқы ондық цифрлары – 3,141592653589793. Пи – дөңгелектің шеңберінің диаметріне қатынасы ретінде анықталады, немесе, баламалы түрде, шеңбердің радиусына екі есе қатынасы ретінде анықталады. Жоғарыдағы формула шеңбердің шеңберін табу үшін өзгертілуі мүмкін:

Дөңгелектің шеңберінің радиусына қатынасы дөңгелек тұрақтысы деп аталады және ол π-ға тең. π мәні сондай-ақ бір толық айналымдағы радиандар санына да тең. Математикалық тұрақты π математика, инженерия және ғылым салаларында кеңінен қолданылады. Б.з.д. 250 жыл шамасында жазылған «Шеңберді өлшеу» еңбегінде Архимед бұл қатынастың (ол кезде бұл қатынасқа есім берілмеген) 3-тен үлкен, бірақ 3-тен кіші екенін 96 қабырғалы жазылған және сырттан шектелген дұрыс көпбұрыштардың периметрлерін есептеу арқылы көрсетті. Бұл әдіс ғасырлар бойы қолданылып келді, көпбұрыштардың қабырғаларын көбейту арқылы дәлдігі арттырылды. Мұндай соңғы есептеуді 1630 жылы Кристоф Гринбергер 1040 қабырғалы көпбұрыштарды пайдаланып жасады.