Кіріспе

Нишалық құрылым – организмнің өзінің (немесе басқа түрдің) жергілікті ортасын өзгертетін процесі. Бұл өзгерістер организмнің ортасының физикалық түрленуі болуы мүмкін, немесе организмнің бір мекеннен екіншісіне көшіп, басқа ортаны бастан кешіруі де осыған жатады. Нишалық құрылымға жануарлардың ұялар мен қуыстар салуы, көлеңке жасауы, жел жылдамдығына әсер етуі және өсімдіктердің қоректік заттар айналымын өзгертуі жатады. Мұндай өзгерістер көбінесе оны жасаушыға пайдалы болғанымен, әрқашан солай бола бермейді (мысалы, организмдер шөпіні тастағанда, өз ортасын нашарлата алады).

Эволюция

Нишалық құрылымның эволюцияға әсер етуі үшін ол үш талапты орындауы керек: 1) организм қоршаған орта жағдайларын маңызды өзгертуге тиіс, 2) бұл өзгерістер қабылдаушы организмге бір немесе бірнеше таңдау қысымын тигізуі керек, және 3) қоршаған ортаның өзгеруіне байланысты кем дегенде бір қабылдаушы популяцияда эволюциялық жауап болуы керек. Алғашқы екі талаптың өзі нишалық құрылымның бар екенін көрсетеді. Соңғы кездегі кейбір биологтар нишалық құрылымды табиғи іріктеумен бірге жұмыс істейтін эволюциялық процесс деп санайды. Организмі мен оның ортасының үйлесімділігі табиғи іріктеу және нишалық құрылымның екеуінің нәтижесі болып табылады. Нишалық құрылымның әсері, әсіресе, қоршаған ортаның өзгерістері бірнеше буынға созылған жағдайларда айқын байқалады, бұл экологиялық мұраның эволюциялық рөлін анықтайды. Бұл теория организмдердің ата-аналарынан екі түрлі мұра алатынын көрсетеді: гендер мен өзгертілген орта. Ниша құратын организм экожүйе инженері болып есептелуі мүмкін, ал болмауы да мүмкін. Экожүйе инженерлігі – организмдердің ортада тудырған құрылымдық өзгерістерге қатысты, бірақ эволюциялық емес ұғым.

Салдарлар

Тіршілік ететін жандар жаңа экологиялық ортаны құрғанда, олар айналағы әлемге маңызды әсер ете алады. Экологиялық орта құру эволюциялық өзара әрекеттесуді де тудыруы мүмкін, бұл құрттар, су құбыршылары және ашытқы мысалында көрсетілген. Көптеген организмдердің дамуы және қасиеттердің ұрпақтан-ұрпаққа берілуі ата-тектерінің тіршілік ету ортасын, мысалы, ұя салу арқылы құруға тікелей байланысты екені анықталды. Экологиялық мұрагерлік – бұл ата-тектердің өз ұрпақтарына экологиялық ортаны құрудың тікелей нәтижесі ретінде қалдырған мұрагерлік ресурстар мен жағдайлар, сондай-ақ, байланысты өзгертілген табиғи іріктелу қысымдары. Экологиялық орта құру экожүйелерді түсіну, басқару және сақтау үшін маңызды. Бұл тұжырым Гарвард эволюциялық биологы Ричард Левонтиннің еңбектері арқылы кеңінен танымал болды. 1970 және 1980 жылдары Левонтин бейімделу туралы бірнеше мақала жазды, онда организмдердің алдын ала бар жағдайларға бейімделу үшін пассивті түрде табиғи іріктелуге ұшырамай, өздерінің экологиялық орталарының маңызды бөліктерін белсенді түрде құрастыратынын көрсетті. Келесі он жылда экологиялық орта құру саласындағы зерттеулер қарқынды дамыды, көптеген салаларда тәжірибелік және теориялық зерттеулердің саны арта түсті.

Ағымдағы жағдай

Нишаның құрылысы фактісі дау тудырмайды, оны зерттеу Дарвиннің құрттар мен маржандар туралы классикалық еңбектеріне дейін барып жетеді, бірақ ниша құрылысының эволюциялық салдары әрқашан толыққанды бағаланбады. Зерттеушілер ниша құрылысы эволюциялық процесті түсінуде қаншалықты өзгерістер қажет ететіні туралы әртүрлі пікірде. Ниша құрылысы тұжырымдамасын қолдайтындардың көпшілігі, басқа прогрессивті бағыттармен бірге, кеңейтілген эволюциялық синтезді іздеуде, бірақ басқа көрнекті эволюциялық биологтар бұл ұстанымды қабылдамайды. Лаубихлер мен Ренн еңбектерінде ниша құрылысының эволюциялық процесс екендігі туралы мәлімдеме қызу пікірталас тудырды. Ниша құрылысы тұжырымдамасының кейбір сыншылары мен оның жақтастарының бірігіп жұмысы олардың арасындағы айырмашылықтарды анықтауға бағытталды. Дегенмен, басқа зерттеушілер ниша құрылысы теориясы мен археологиядағы мінез-құлық экологиясы әдістерін қолдану арасында қайшылықты көрмейді. 2017 жылы Манан Гупта және әріптестері жариялаған сындық шолу, сыншылар мен жақтаушылар арасында дауға себеп болды. 2018 жылы жарық көрген тағы бір шолу эволюциялық процестерде ниша құрылысы мен гендік емес бейімделудің маңыздылығын қайта бағалады.