Кіріспе
Германияның Beamte (ерлер, жекеше Beamter, көбінесе der Beamte деп аталады) (әйелдер, жекеше Beamtin) деп аталатын мемлекеттік қызметшілері, Angestellte деп аталатын басқа неміс мемлекеттік қызметкерлерімен салыстырғанда, ерекше құқықтық мәртебеге ие. Angestellte әдетте жеке сектордағы қызметкерлерге қолданылатын заңдар мен ережелерге бағынады. Мысалы, мемлекет Beamte-ні тек ауыр қылмыс жасаған жағдайда ғана жұмыстан шығара алады. Мемлекеттік қызметкерлердің тек бір бөлігін Beamte деп жіктеу дәстүрі 18 ғасырдағы Пруссия және басқа неміс мемлекеттеріндегі монархтардың "ағартушылық басқаруына" (enlightened rule) дейін барады. Бұл мемлекеттер демократия немесе халықтың билігі сияқты "радикалды" идеяларды қабылдамады, бірақ мемлекеттік қызметті кәсібилендіруге, сыбайлас жемқорлықты және жақын туыстыққа байланысты жағдайларды азайтуға тырысты. Аталған идея бойынша, мемлекеттің ресми міндеттерін орындау арқылы (hoheitliche Aufgaben), оларды мемлекет ғана заңды түрде орындай алады – мысалы, ресми құжаттар беру, мемлекеттік бағдарлама бойынша студенттерді оқыту, мемлекеттік шіркеулерде уағыз айту немесе кез келген басқа ресми шешім қабылдау, онда мемлекетпен қарым-қатынас жоғары деңгейдегі адалдықты талап ететін ерекше құқықтық мәртебеге ие болу керек. Бұл адалдық өзара болып есептеледі: Beamte мемлекетке қызмет етуге (Dienstpflicht) жалақылы жұмыскерлерге қарағанда артық міндеттерді жүктеледі, ал мемлекет олардың әл-ауқатын қамтамасыз етуге (Fürsorgepflicht) міндетті, бұл коммерциялық жұмыс берушілерден күтілетін деңгейден асып түседі. Кейбір адамдар Beamtenstatus (яғни мемлекеттік қызметші ретінде өмір бойы жұмыс істеу құқығы) берілгеннен кейін, мемлекеттік қызметшілерде кәсіби мотивацияның төмендеуіне, оларға қызмет етуге тағайындалғандардың мүдделеріне зиян келтіретініне сенеді. Германияда әскерилер мен судьялар Beamte саналмаса да, оларға көптеген осы ережелер қолданылады. Алайда, Beamte-ден айырмашылығы, судьялар сот тәуелсіздігін сақтау үшін үкіметтің әдеттегі иерархиялық және басқару тәртібіне бағынбайды. Сол сияқты, Beamte-ден айырмашылығы, әскерилерге мемлекеттің қорғанысымен байланысты емес (заңмен белгіленген нақты төтенше жағдайларда бейбіт көмек көрсетуден басқа) қандай да бір әрекеттер жасауға бұйрық берілмейді, осылайша Германия үкіметінің азаматтық сипатын сақтауға болады.
Жұмыс саласы
Әкімшілік қызметкерлер, полиция қызметкерлері, түрме күзетшілері, кеден қызметкерлері, көптеген мұғалімдер мен университет профессорлары, мемлекеттік қызметтегі басқа да мамандар, сондай-ақ әкімдер сияқты саяси лауазымдарды иеленушілер (бірақ министрлер емес, олардың мәртебесі ерекше, бірақ ұқсас және мемлекеттік құқықпен реттеледі) Beamter мәртебесін иеленеді. Саяси лауазым иелері үшін Beamter мәртебесі тұрақты емес, тек өкілеттік мерзімі ішінде ғана қолданылады. Германияның батыс штаттарындағы көптеген мұғалімдер Beamter болып табылады, бірақ шығыс штаттарында бұл міндетті емес. Мысалы, Берлинде мұғалімдер үшін Beamter мәртебесі жойылды. Бұрын Beamter мәртебесі кеңінен берілетін. Ол тұрақты жұмысқа орналасу құқығын қамтамасыз ететіндіктен, Германия поштасы (Deutsche Post және Deutsche Telekom), теміржол қызметтері (Deutsche Bahn) және басқа да мемлекеттік коммуналдық кәсіпорындарда жұмыс істейтіндердің арасында әлі де көптеген Beamter бар, олардың көпшілігі енді мемлекеттік емес немесе мемлекеттік емес, жеке құқықпен басқарылатын компанияларға айналдырылды. Бұл компаниялардың жаңа қызметкерлері енді Beamter мәртебесін алмайды. Жекешелендіру және штаттық кезеңдердің санын азайту Beamter санының азаюына әкелді. 1991 жылдан бері Beamter саны 1,4 миллионға азайып, 3,9 миллионға жетті. Осының салдарынан 2007 жылдың қаңтарында біріккен Германияда бұрынғы Германия Федеративтік Республикасымен салыстырғанда Beamter саны кем болды. Жергілікті билік органдарының қызметкерлері екі топқа бөлінеді: шамамен үштен бірі – Beamter, көбінесе жоғары әкімшілік лауазымдарда, ал үштен екісі – қалыпты қызметкерлер.
Кірістер
Барлық Beamte компаниясына бұрын жұмыс беруші (федералды үкімет, 16 штат, жергілікті билік органдары немесе басқа да корпорациялар, агенттіктер мен қоғамдық құқықпен реттелетін қорлар) кім болғанына қарамастан, Bundesbesoldungsgesetz (федералды төлем туралы заң) бойынша ақы төленді. Бұл жағдай қазір өзгерді. 16 штаттың жалақыны өзгертуге мүмкіндігі бар. Алайда, Федералды үкімет "Landesbesoldungsgesetze" заңын мұқият бақылайды, ол Федералды жалақы жүйесінен 5% -ға дейін ғана өзгеше болуы мүмкін. Германияда Beamte тұрақты қызметте болады, яғни оларды жұмыстан шығаруға болмайды, белгілі бір артықшылықтар беріледі және әдетте олар қарапайым қызметкерлерге қарағанда айлықақыны жоғары алады. Сонымен қатар, олар зейнетақы немесе жұмыссыздық бойынша сақтандыру сияқты әлеуметтік сақтандыру төлемдерін төлеуден босатылады. Ұзақ уақыт бойы науқас болған жағдайда, яғни жарты жыл ішінде үш ай жұмыс істеген жағдайда, жұмыстан босатуға болады, бірақ бұл жағдайда, егер ол келесі алты ай ішінде жұмысқа қайта оралмаса, ғана зейнеткерлікке шыға алады. Сонымен қатар сынақ кезеңінде Beamte жұмыстан босатылуы мүмкін, содан кейін Beamte зейнеткерлікке шығып, оның еңбек өтіліне байланысты зейнетақы ала алады. Бұрынғы Германия Демократиялық Республикасын құраған жаңа штаттарда мұғалімдердің көпшілігі, мектеп директорлары мен кейбір мамандарды (кәсіби білім беретін мектептерде немесе гимназияларда оқытушылар) қоспағанда, Beamte емес. Жалақы әдетте айлық есептеледі (англофондық немесе неміс салық заңындағы жылдық есептеуге қарағанда). Бұл жалақы тобынан басқа, ол (A, R және C ретімен) қызмет еткен жылдардың санына байланысты. Отбасылық немесе арнайы лауазымдар үшін қосымша төлемдерді және штаттық заңнамадағы өзгерістерді ескермей, ең төменгі шендегі (A2) айлық жалақы 1845,90 евро, жаңадан бастаған детективке (A9) 2441,26 евро, жаңадан бастаған гимназия мұғаліміне (A13) немесе мемлекеттік прокурорға немесе жергілікті судьяға (R1) екі жағдайда да 3780,31 евро, гимназия директорының (A16) мансабының соңында 6649,87 дейін және мемлекеттік хатшының айлық жалақысы 12508,46 евро. Толығырақ мәлімет үшін төмендегі сілтемедегі жалақы есептегішін қараңыз. Beamte тек табыс салығын төлейді, бірақ әлеуметтік сақтандыру жарналарын төлемейді. Олардың жалақысы күнкөріс қаражаты ретінде қарастырылады, ол денсаулық сақтау шығындарын өтеуді қамтиды және зейнетақыға шыққан кезде төменгі деңгейде жалғасады. Тағайындама өмір бойына берілетін болғандықтан, жұмыссыздық сақтандыруы төленбейді. Бұл олардың салықтан кейінгі табысы басқа мемлекеттік қызметкерлердің немесе жеке компаниялардағы қызметкерлердің ұқсас жалпы жалақысынан әлдеқайда жоғары екенін білдіреді.
Бимте, Рихтер және Солдатен
Бейме статусына ие болмаса да, Richter (судьялар) және Soldaten (екі жыл мерзімге шақырылған әскери қызметшілер; бұл [бұрынғы] мерзімді қызметкерлер мен 23 айға дейінгі еріктілерді қамтымайды) беймеге ұқсас құқықтар мен міндеттерге ие. Біріншіден, олар да Bundesbesoldungsgesetz заңы бойынша жалақы алады; әскерлер A және B нұсқаулары бойынша, ал судьялар R нұсқаулары бойынша, сондай-ақ прокурорлар да осылай төленеді. Бірақ, прокурорлар бейме, ал әскерлер мен судьялар емес. Одан әрі, оларды қызметтен босату өте қиын, және олардың табысы бірдей. Әскерлер мен судьялар да Конституцияға ада болуға ант береді. Судьялар бейме емес, бірақ 1950-ші жылдардың ортасына дейін бейме статусына ие болған. Осы уақытқа дейін судьялар да A нұсқаулары бойынша жалақы алып, көбінесе "Justiz" немесе "Gerichtsrat" атақтарын иеленген. Дегенмен, шенеуніктер үкіметтің атқарушы билігін ұсынады, ал судьялар үкіметтен тәуелсіз. Беймелер жоғарыдан келген тікелей бұйрықтарды орындауға міндетті, бұл тәуелсіз сот жүйесімен қақтығысады.
Бимтеннің қоғамдық бейнесін
Германияда мемлекеттік қызметкерлер имидж мәселесімен күреседі. Германияның мемлекеттік қызмет федерациясы (DBB) жүргізген зерттеуде неміс халқының 61 пайызы мемлекеттік қызметкерлерді "жалқау, әлсіз, икемсіз, жауырынып, немесе сыбайлас жемқор" деп санайтыны анықталды. Неміс халқының арасында жиі көтерілетін басқа да мәселелер – мемлекеттік қызметкерлерге артық жалақы төленеді және оларды ауыр қылмыс жасағандары немесе денсаулығына қатысты мәселелер болмаса, қызметтен босату мүмкін емес.
Федералды сату туралы заң
Бірнеше түрлі жалақы тәртібі (Besoldungsordnungen) бар: A (көптеген Beamte және әскер қызметшілері үшін), B (министрлік шенеуніктер үшін), C (университет профессорлары мен оқытушылары үшін; қазір жаңадан жұмысқа орналасқан оқытушылар үшін W-мен алмастырылды), R (прокурорлар мен барлық судьялар үшін) және W – университет оқытушылары мен профессорлары үшін. A тәртібі бойынша жалақылар кезеңдерге бөлінеді, яғни Beamte қызмет еткен мерзіміне қарай жалақысы артады. Әртүрлі кезеңдер A2-ден A16-ға дейін (A1 1970-ші жылдары жойылған). A2-ден A5/6-ға дейін – төменгі қызмет, A6-дан A9-ға дейін – орта қызмет, A9-дан A13-қа дейін – жоғарғы қызмет, ал A13-тен A16-ға дейін – аға қызмет саналады. Басқа тәртіптер, B, C, R және W да аға қызметке жатады. Немец заңнамасында бұл принцип «мансап жолдары» немесе «Laufbahnprinzip» деп аталады, ол академиялық біліміне негізделген. Орта қызметтегі Beamte Realschulabschluss-ты тапсыруы міндетті, сонымен қатар тәжірибе болуы тиіс. Бұл Ұлыбританиядағы (Шотландиядан басқа) GCSE немесе АҚШ-тың орта мектеп дипломымен салыстыруға болады. Жоғарғы қызметке қабылдану үшін барлық үміткерлер Abitur (Ұлыбритания мектептеріндегі A деңгейіне шамамен тең) тапсыруы керек, содан кейін болашақ Beamte-ні даярлау мақсатындағы ұйымға қарасты колледжде білім алуы қажет. Дәстүр бойынша, аға қызметтегі көптеген Beamte университет мемлекеттік емтиханын тапсырып, ол кезде заң және мұғалімдерді даярлау мемлекеттік реттеуде болғандықтан, бұл университет дипломына немесе магистр дәрежесіне тең болар еді (заң әлі де мемлекеттік реттеуде). Дегенмен, қазіргі талап – магистр дәрежесі немесе оған теңестірілген білім, немесе заң бойынша мемлекеттік емтихан. Қазіргі кездегі мектеп мұғалімдері көбінесе екі немесе үш пән бойынша бакалавр дәрежесіне және білім беру саласында магистр дәрежесіне ие. Баден-Вюртембергте баласы жоқ жалғыз мұғалімнің (A13) жылдық бастапқы жалақысы салықтан бұрын 45 511,92 евроны құрайды (шамамен 38 500 фунт стерлинг; 58 600 АҚШ доллары). Ең жоғары жалақы 180 897,60 евроға жете алады (B11), сондай-ақ жүйедегі жоғары лауазымдар осы деңгейде 1 5/6 көбейткішімен есептеледі. Зейнеткерлікке шыққан кезде зейнетақы төлемі зейнеткерлікке дейінгі екі жылда алынған жалақының 71,75%-ына дейін төленеді.
Басқа елдерде және Еуропалық Одақтағы мемлекеттік органдардағы қызметкерлер
Beamter сөзін мемлекеттік қызметші деп аударғанмен, британдық мемлекеттік қызметтен елеулі айырмашылықтар бар. Британдық мемлекеттік қызмет – бұл үкіметтік департаменттердегі қызметкерлерді ғана білдіреді, мысалы, мұғалімдер мен пошташыларды емес. Дұрысырақ аударма – мемлекеттік қызметкер, яғни мемлекеттік секторда тұрақты жұмыс істейтін адам. Германиямен салыстырылатын ресми құрылымға ие елдердің бірі – Аустрия, онда Beamte-лердің көпшілігі бірдей атақтарға ие, мысалы, Рат ("кеңесші"). Швейцарияның көптеген кантондары мен федералды үкіметі ресми құрылымын жойды. Франция мен Нидерланды да дәстүрлі түрде Beamte-лер басқаратын елдер.