Кіріспе

Хантавирустық жүрек-қан тамырлары синдромының (HCPS) прототиптік қоздырғышы – Син Номбре ортохантавирусы (SNV) (испан тілінен аударғанда – "аты жоқ"). Ол Orthohantavirus туысына жататын және HCPS-тің прототиптік этиологиялық себебі болып табылады. 1993 жылы Навахо қорығындағы Каньон-де-ла-Муэрте маңынан табылып, бастапқыда жаңа патогендерді атау дәстүріне сәйкес Мюерто-Каньон хантавирусы деп аталды. Бірақ 1994 жылы Навахо тайпасы осы атауға қарсылық білдірді. Ол АҚШ-тың Four Corners нүктесіне жақын болғандықтан, вирусологтар оны "Four Corners вирусы" деп атауға тырысты. Бірақ жергілікті тұрғындар наразылық білдірген соң атау өзгертілді. Көңілі қалып, вирусологтар оны испан тілінде "аты жоқ" деген мағына беретін Sin Nombre деп атады.

Тарих

Ол алғаш рет 1993 жылы АҚШ-тың батыс бөлігіндегі Four Corners аймағында хантавирусты өкпе синдромымен (ХПС) ауыраған алғашқы науқастардың бірінің үйіне жақын жерде табылған кеміргіштерден оқшауланды. Оқшаулау Peromyscus maniculatus (шығыс бұғысы) арқылы саңылаулы түрде өткізіліп, кейін Vero E6 жасушаларында өсуге бейімделу арқылы қол жеткізілді. Калифорниядағы өлімге әкелген жағдаймен байланысты P. maniculatus және Нью-Йорктегі жұқтыру ошағының жанындағы P. leucopus-тан қосымша вирус штамдары да оқшауланды. Black Creek Canal вирусы Флорида штатының Dade округінде адам ауруының тұрғын үйіне жақын жерде табылған S. hispidus кеміргіштерінен оқшауланды. HCPS-тің тағы бір этиологиялық себебі – Баю вирусы, алғаш рет Луизиана штатының Монро қаласының маңынан оқшауланды.

Эпидемиология

SNV оның резервуарлық кеміргіш тасымалдаушысы – бұғы тышқаны (Peromyscus maniculatus) табылған жерлерде кездеседі, бұл Солтүстік Американың дерлік барлық елді мекенді жерлерін қамтиды, тек Техастың шығысынан Флоридаға, Аляскаға және Канаданың шалқар солтүстік бөлігіне дейінгі алыс оңтүстік-шығыс аймағын қоспағанда. SNV және HCPS батыс штаттарында ерекше жиі кездеседі; HCPS-тің ең жоғары көрсеткіштері адамдар мен тышқандардың көп қарым-қатынас жасайтын аймақтарда (Нью-Мексико, Аризона) және Калифорния сияқты ауылдық халқы өте көп штаттарда тіркелген. Канаданың барлық батыс провинциялары да жағдайларды тіркеді. SNV вирусты жұқтырған бұғы тышқандарының экскременттерін жұту арқылы жұқтырылуы мүмкін. Бұғы тышқанынан адамға жұқтыру негізінен тышқанның зәрі мен нәжісімен тікелей байланыс арқылы жүреді, ал векторлық популяция ішінде жұқтыру тікелей байланыс арқылы жүреді деп саналады, бұл Orthohantavirus туысына жататын басқа түрлердің векторлық жұқтыруынан өзгеше. АҚШ-та SNV-мен туындаған HCPS-тің өлім-жітім көрсеткіші шамамен 66,7% құрады (CDC, 1993). Алайда, содан бері өлім-жітім көрсеткіші жаңа, жеңіл жағдайлар анықталғандықтан тұрақты түрде төмендеп келеді. 2007 жылға қарай CFR шамамен 35%-ға дейін төмендеді.

Вирусты тізбектеу

Басқа ортохантавирустар сияқты, SNV-де де үш бөлікті, бір тізгілі, теріс сезімді РНК геном бар. SNV-нің толық геномдық тізбегі кейіннен аутопсия материалдарынан алынған РНК-ны, сондай-ақ жасуша мәдениетіне бейімделген вирустан алынған РНК-ны қолдану арқылы анықталды. L РНҚ-ның ұзындығы 6562 нуклеотидке (нт) тең; M РНҚ-ның ұзындығы 3696 нт; ал S РНҚ-ның ұзындығы 2059–2060 нт. HPS жағдайынан алынған тіндерде анықталған SNV прототиптік тізбегін (NMH15) SNV изолятының тізбегімен (NMR11; Peromyscus maniculatus-тан Vero E6 жасушаларында оқшауланған, сол жағдайдың орнынан ұсталған) салыстырғанда, бар болғаны 16 нуклеотидтік өзгеріс табылды, және бұл өзгерістердің ешқайсысы вирустық ақуыздардың аминқышқылдық тізбегінде өзгерістерге әкелмеді. Жасуша мәдениетіне бейімделу процесінде жасуша мәдениетінде ең жақсы өсетін SNV варианттары таңдалып алынады және таңдалған варианттар аталық вирустан генетикалық тұрғыдан ерекшеленеді деп есептелді. NMH10 және NMR11 ақуыз тізбектері бірдей болғанымен, геномның трансляцияланбаған аймақтарындағы нуклеотидтік алмасулар өзгерген вирустық фенотиптерге, сондай-ақ ақуыз гликозильдеуіне немесе вирус мембранасының құрауыштарына байланысты болуы мүмкін. HCPS-тің бастапқы жарылысы кезінде әзірленген негізделген RT-ПТР талдауы вирус изолятын қажет етпейтін жаңа хантавирустардың генетикалық сипаттамасының жылдам әдісін ұсынды. RT-ПТР арқылы кеміргіштердің тіндерінде көптеген жаңа хантавирустар анықталды, бірақ олар әлі адам ауруларымен байланысты емес. Оларға батыс жиек тышқанымен байланысты Эль Моро Каньоны вирусы (Reithrodontomys megalotis), Microtus arvalis және M. rossiaemeridionalis-тегі Тула вирусы, Мексика жиек тышқанымен байланысты Рио Сегундо вирусы (R. mexicanus), Калифорния волімен байланысты Исла Виста вирусы (M. californicus) және Microtus түрлеріндегі Проспект Хилл сияқты вирустар жатады.

Вирионның морфологиясы

Америкадан тыс жерде эндемиялық Ортохантавирус туысының мүшелеріне қарағанда, вириондары көбінесе дөңгелек немесе плеоморфты болып келетін SNV вириондары түтікше тәрізді және иррегулярлы (ретсіз) морфологияға көбірек бейім. Бұл жағдай геннің морфологиялық тұрғыдан бұрынғы болжамдардан гөрі әртүрлі екенін көрсетеді, бұл түрлер арасындағы эпидемиологиялық айырмашылықтарды түсіндіруге мүмкіндік береді. Sin Nombre түрінде штаммдар арасында морфологиялық өзгергіштік байқалады, сонымен қатар созылған фенотипті вириондар жоғары вируленттілікпен байланысты. Sin Nombre вириондарының орташа диаметрі дөңгелек бөлшектер үшін 90 нм, ал түтікшелі бөлшектер үшін 85 нм құрайды, түтікшелі бөлшектердің орташа ұзындығы 180 нм-ге жетеді, бұл оларды туыстың жақын мүшелеріне қарағанда сәл кіші етеді.