Кіріспе
Ағылшын тарихшысы және өмірбаяны Лионель Томас Касволл Ролт (әдетте Том Ролт немесе Л.Т.С. Ролт деп қысқартылады) (11 ақпан 1910 – 9 мамыр 1974) өнімді ағылшын жазушысы және Изамбард Кингдом Брунел және Томас Телфорд сияқты көрнекті азаматтық инженерлердің өмірбаянын жазған автор. Ол сонымен қатар Ұлыбританияның ішкі су жолдарында демалыс круиздері индустриясының негізін қалаушылардың бірі саналады және көне автомобильдер мен мұралық теміржолдарға әуес болған. Ол каналдарды және теміржолдарды сақтау қозғалысында алғашқы қадамдар жасады.
Lionel Thomas Caswall Rolt (usually abbreviated to Tom Rolt or L. T. C. Rolt) (11 February 1910 – 9 May 1974) was a prolific English writer and the biographer of major civil engineering figures, including Isambard Kingdom Brunel and Thomas Telford. He is also regarded as one of the pioneers of the leisure cruising industry on Britain's inland waterways, and was an enthusiast for vintage cars and heritage railways. He played a pioneering role in both the canal and railway preservation movements.
Ерте өмір
Том Ролт Честерде "аң аулау мен ұрпақ жалғастыруға" арналған Ролттар әулетінен дүниеге келді. Оның әкесі Лайонель Австралияда мал шаруашылығында, Үндістанда плантацияда жұмыс істеген соң, 1898 жылғы Клондайк алтын асыруға (сәттіліксіз) қатысып, Хей-он-Уайде, Ұлыбританияға оралды. Дегенмен, Лионель Рольт 1920 жылы капиталын сәтсіз аяқталған компанияға инвестициялағаннан кейін көп ақшасын жоғалтты, және отбасы Глостерширдегі Стэнли Понтлардждағы екі тас үйге көшті. Ролт Челтенхем колледжінде оқыды, 16 жасында бу машиналары туралы білу үшін жұмысқа орналасты, ал кейін Стоук-он-Тренттегі Kerr Stuart локомотивтер зауытында оқуға түсті, онда оның ағасы, Кирл Уиланс, бас инженер-конструктор болып жұмыс істеді. Оның ағасы ағаштан жасалған, атпен жегілетін, "Кресси" деп аталған тар қайық сатып алып, оған бу қозғалтқышын орнатты. Бірақ (будың туннельдерде басқаруды қиын ететінін байқағаннан кейін) оны Ford Model T қозғалтқышымен ауыстырды. Осылайша Ролт алғаш рет канал жүйесімен танысты.
Көліктер
Керр Стюарт 1930 жылы таратылғаннан кейін Ролт жұмыссыз қалды және ескі спорттық автомобильдерге көшті, Брайтонға ардагерлер жүрісіне қатысты, сондай-ақ 1924 жылғы Alvis 12/50 екі орындық "қазтұяқ" пішіндес машинасы сияқты бірнеше автомобиль сатып алды, оны өмірінің соңына дейін сақтап қалды. Ролт Хэмпширдегі Хартли Винтнидегі «Феникс» пабының жанындағы автогараж серіктестігіне қосылды (олардың техникалық жәрдем көлігі 1911 жылғы Rolls Royce Silver Ghost болған) және «Феникс» пабының иесі Тим Карсон мен басқалармен бірге 1934 жылы Vintage Sports Car Club клубын құрды. Ол сондай-ақ Прескотт төбесінен жылдам жүру жарысын ұйымдастырды және оны дамытуға көмектесті. 1950 жылы жарық көрген «Атсыз карета» атты кітабында ағылшын автомобиль өнеркәсібінде жаппай өндіріс пайда болғанына қарсы күресті, «жаппай өндіріс әдістері машиналардың машиналармен автоматты түрде көбейтілуіне соңғы мақсатқа [жетеді], бірақ осы арқылы машиналардың адамдарды ығыстыруына немесе өндірістің үнемі кеңеюіне әкеледі» деп мәлімдеді. Оның дәстүрлі шеберлікке бейімділігі оның кейінгі кәсібін түсіндіруге көмектеседі.
Кресси
1936 жылы Кирл Уилланс бұрын сатқан Кресси қайығын қайта сатып алды, ал су жолдарында жасаған бірнеше саяхат Ролтты теңізде өмір сүруге деген құштарлығына көндірді. Ол Анджела Оредті осы шаттыққа қосылуға шақырды. Ол 1937 жылы Alfa Romeo көлігімен гаражына келген, ақ түсті, жоғары мойынды свитер киген, жас сары шашты әйел еді және ол ескі көліктер әлеміне еніп кетті. Ролт Крессиді әкесінен сатып алып, оны тұруға жарамды қайыққа айналдыруға кірісті, ең бастысы – ванна орнатты. 1939 жылдың жазында Ролт пен Анджела оның әкесінің қарсылығына қарамастан, 11 шілдеде жасырын түрде үйленуге бел буды. Крессиге жасалған жұмыстар Банберидегі Тули кеме жасаушылығында аяқталды, ал 27 шілдеде Ролт жұбайымен Оксфорд каналына сапарға шықты.
Соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, бойында бейбітшілікке ұмтылысқан Ролт дереу Креудегі Rolls Royce зауытына жұмысқа түсіп, Spitfire ұшағының Merlin қозғалтқышын құрастыру желісінде жұмыс істеді. Уилтширдегі Олдборн қаласындағы қоңырау құю шеберханасынан жұмыс ұсынысы келіп, ол өндіріс желісінің бірсарындылығынан құтылды. Рольттер Кресси көлігімен дауылды ауа райында оңтүстікке беттеп, каналдар қыста мұзданып қалуға бір күн бұрын Банбериге жетті. Келесі наурыз айында олар Темза өзенінің тасқынынан өтіп, Кеннет өзенімен Хунгерфордқа, Олдборнның жанындағы Рольт бір жылдан астам жұмыс істеген жерге жетті. Рольттердің төрт айлық алғашқы саяхаты Рольт бастапқыда "Painted Ship" деп атаған кітапта сипатталған. Ол көптеген баспагерлерге қолжазбасын жібергенімен, каналдар туралы кітаптарға сұраныс жоқ деп есептелгендіктен, оны кейінге шегуге мәжбүр болды. Ол жазған мақаласы ауыл шаруашылығы жайында жазатын Х. Дж. Массингхэмнің назарына түскенде ғана, кітабының жарық көруіне мүмкіндік туды. 1944 жылдың желтоқсанында кітап "Нароу Боат" деген атпен жарық көрді.
Ішкі су жолдары қауымдастығы
"Narrow Boat" сыншылар мен жұртшылық арасында бірден сәттілікке ие болды, нәтижесінде Рольттердің Tardebigge-дегі қайығына фанаттардың хаттары келіп түсті. Ролтқа Роберт Эйкман мен Чарльз Хэдфилдтен келген екі хат ерекше маңызға ие болды, олар екеуі де оның өмірінің келесі кезеңінде – науқаншы ретіндегі қызметінде маңызды рөл атқарды. Ол Эйкман мен оның әйелі Рейді "Крессиге" шақырды, ал Эйкман кейіннен бұл сапарды "су жолдарында өткізген ең керемет уақыт" деп еске алды. Осы саяхат барысында олар бірнеше аптадан кейін, 1946 жылдың мамырында Роберттің лондондық пәтерінде "Ішкі су жолдары қауымдастығы" деген ұйым құруға келісті. Эйкман төраға, Хэдфилд вице-президент, ал Ролт хатшы болып сайланды. Бұл су жолдары үшін өте қиын кезең болды, себебі 1947 жылы олар мемлекеттік меншікке берілді және олардың болашағы күмәнді болды. Ролттың әсерлі түрде суреттеген дәстүрлі өмір салты құрып қалу қаупіне тап болды. Ол Стратфорд-апон-Эйвон каналында тікелей әрекеттер жасап, "British Waterways" компаниясының оны жабуына жол бермеді, Лондонда басталып, бүкіл елді аралаған өте табысты "Ішкі су жолдары көрмесін" ұйымдастырды және Маркет-Харборо қаласында алғашқы қайықтар фестивалін ұсынды. Жеке табысы бар Эйкман науқан жұмысына толық уақытын берді, ал Ролт, оны тек жазу еңбегі ғана қолдап тұрғандықтан және әлі де "Крессиде" тұрып, барлық міндеттемелерін орындауға күш салды. Ақырында ол Эйкманмен каналдың әрбір шақырымын сақтау қажеттігі туралы таласқа түсті және 1951 жылдың басында өзі шабыттандырған ұйымнан қуылды. Осы кезде ол "Крессидегі" өмірін аяқтап, Стенли Понтлардждағы отбасылық үйіне оралуға шешім қабылдады. Анджела мобильді өмір салтын жалғастыру үшін Билли Смарттың циркіне кетіп қалды.
Таллин темір жолы
1950 жылы Ролттың «Бирмингем пост» газетіне жіберген хаты нәтижесінде Талиллин теміржолын сақтау қоғамы құрылды, ал ол енді өзін сол қоғамның жұмысына толыққанды берді, теміржолды туристік нысан ретінде басқаратын компанияның төрағасы болды. «IWA-ға қатысуын тоқтату туралы хат келген кезде ол Тоуиндегі кішкентай стансада жолаушыларға билет сатумен және мөр басумен айналысып жатқан еді». Талиллинде өткен уақытында 1953 жылы «Теміржол саяхаты» кітабы жарық көрді, ол танымал «Титфилд Сандерболт» комедиялық фильмінің негізі болды. Рольт бұрынғы актриса Соня Смит (қызметтес аты – Оңтүстік) есімді әйелге қайта үйленді. Соғыс жылдары ол каналдарда жұмыс істеген әуесқой қайық жүргізушілердің бірі болды және қайықшыға үйленді. Ол IWA кеңесінің мүшесі болған. Олардың Тим және Дик есімді екі ұлы болды және Ролт 1974 жылы қайтыс болғанға дейін Стэнли Понтларжде тұрып өтті.
Автор
1939 жылы Ролт толық уақытты жазушы болды. 1950 жылдар Ролттың автор ретінде ең табысты жылдары болды. Оның ең танымал еңбектері – Изамбард Кингдом Брунельдің өмірбаяны, ол ұмытылған батырлар Джордж және Роберт Стивенсон, сондай-ақ Томас Телфордқа деген қызығушылықты қайта жандандырды. Оның «Қызыл қауіп» атты тарихи теміржол апаттары туралы классикалық зерттеуі көптеген инженерлік курстар үшін оқулыққа айналды. Ролт бұрын әдебиеттің саласы деп есептелмейтін азаматтық инженерия, каналдар және теміржолдар сияқты тақырыптарда көптеген еңбектер жазды. Өмірінің соңғы жылдары ол үш томдық автобиография жазды, оның тек біреуі ғана оның өмірінде жарияланды. Ролт 1948 жылы «Sleep No More» атты, арбаулар, иелену және атавизмді бейнелейтін үрейлі әңгімелер жинағын да жариялады. Бұл жинақ М.Р. Джеймстің еңбектеріне ұқсас болды, бірақ Джеймстің «антикварлық» ортасының орнына теміржол сияқты өнеркәсіптік орталарды пайдаланды. «The Penguin Encyclopedia of Horror and the Supernatural» басылымы «Sleep No More» жинағын «Ролттың фольклорлық спонтандылықты шеберлікпен үйлестірудегі ерекше дарыны бар, өте ерекше арбау оқиғаларының жинағы» деп сипаттады. Ролттың бірнеше әңгімелері антологияларға енді, сондай-ақ олар радио драмалар ретінде де бейімделді. Ол Ғылым мұражайының сенімдісі және кеңесші кеңесінің мүшесі, Йорк теміржол мұражайы комитетінің мүшесі, Ньюкаслдың құрметті магистрі, Бат университетінің (1973) құрметті магистрі және Корольдік әдебиет қоғамының мүшесі болды. Ол Өнеркәсіптік археология қауымдастығының негізін қалаушылардың бірі болды, ол жыл сайын Ролт лекциясын өткізеді. Ол «Ironbridge Gorge Museum Trust» құрылуына көмектесті. 1991 жылы әлемдегі алғашқы сақталған теміржол – Талиллин теміржолындағы локомотивке Том Ролт есімі берілді, оның естелігі ретінде. Ролт индустриалды-ғылыми революцияның нәтижесінде қоғамдағы өзгерістерді бақылады. И.К. Брунельдің өмірбаянына жазған эпилогында ол К.П. Сноу өнер мен ғылым арасындағы ажырым туралы ұқсас мәлімдеме жасағанға екі жыл бұрын былай деп жазды: «Адамдар өнер мен ғылым туралы бір демде сөйлейтін, ақыл-ой мен мәдениеті бар адам үшін екі саланың да дамуынан хабардар болуы маңызды болып көрінетін. Суретші немесе мәдениет адамы инженер мен ғалыммен иық тіресіп, бірге тұтас суретті көре алғанда, олардың шеберлік және сенімділік сезімін бөлісе алатын және материалдық прогреске шын жүректен сене алатын. Бірақ ғылым мен өнер ажырасып кеткеннен кейін, олар ортақ тілде сөйлеуді тоқтатқаннан кейін, сенім жоғалып, күмән мен қорқыныш көбейді». Ол бұл ойларын «Жоғары ат, жолақысыз» атты кітабында толыққанды түсіндірді, ол экологиялық философияның классикасы болып саналады. Банберидегі Оксфорд каналындағы 164-нөмірлі көпір оның есімін алып тұр (оның «Нароу Боат» кітабының естелігі ретінде), сондай-ақ Чеширдегі Эльсмир портындағы қайық мұражайындағы орталықта да оның есімі берілген. Ролттың туғанына 100 жыл толуына орай 2010 жылдың 7 тамызында Банберидегі Тулидің кемежайында оның көк тақтасы ашылды.
Men spoke in one breath of the arts and sciences and to the man of intelligence and culture it seemed essential that he should keep himself abreast of developments in both spheres. So long as the artist or the man of culture had been able to advance shoulder to shoulder with engineer and scientist and with them see the picture whole, he could share their sense of mastery and confidence and believe wholeheartedly in material progress. But so soon as science and the arts became divorced, so soon as they ceased to speak a common language, confidence vanished and doubts and fears came crowding in. He set out these ideas more fully in his book High Horse Riderless, a classic of green philosophy. A bridge (no. 164) on the Oxford Canal in Banbury bears his name (in commemoration of his book Narrow Boat), as does a centre at the boat museum at Ellesmere Port in Cheshire. A blue plaque to Rolt was unveiled in at Tooley's Boatyard, Banbury on 7 August 2010 as part of the centenary celebrations of his birth.