Кіріспе
Қайсар Вильгельм ғылымын дамыту қоғамы (German: Kaiser Wilhelm Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften) – 1911 жылы Германия империясында құрылған неміс ғылыми мекемесі. Оның функцияларын Макс Планк қоғамы қабылдады. Қайсар Вильгельм қоғамы оның құзыретімен құрылған көптеген институттардың, сынақ станцияларының және зерттеу бөлімшелерінің бас ұйымы болды.
The Kaiser Wilhelm Society for the Advancement of Science (German: Kaiser Wilhelm Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften) was a German scientific institution established in the German Empire in 1911. Its functions were taken over by the Max Planck Society. The Kaiser Wilhelm Society was an umbrella organisation for many institutes, testing stations, and research units created under its authority.
Конституция
Кайзер Вильгельм қоғамы (KWG) 1911 жылы Германияда табиғи ғылымдарды дамыту үшін құрылды, мемлекеттік басқарудан формалды түрде тәуелсіз зерттеу институттарын құру және оларды ұстау арқылы. Институттар көрнекті директорлардың басшылығымен жұмыс істеді, олардың ішінде физиктер мен химиктер Вальтер Боте, Питер Дебье, Альберт Эйнштейн, Фриц Хабер және Отто Хан болды; сондай-ақ, сенімгерлер кеңесі де басшылық жасады. Қаржыландыру Германияның ішкі және сыртқы көздерінен түсті. Ішкі көздерге жеке тұлғалар, өнеркәсіп және үкіметтен алынған қаражат, сондай-ақ Неміс ғылымдарының төтенше қауымдастығы (Notgemeinschaft der Deutschen Wissenschaft) арқылы жиналған ақша кірді. Германиядан тыс Рокфеллер қоры әлемнің түкпір-түкпірінен келген студенттерге өзі таңдаған институтта бір жылдық оқу стипендиясын ұсынды. Кейбіреулері Германияда оқыды, ал неміс университеттерінен айырмашылығы, мемлекеттік басқарудан формалды тәуелсіздігіне байланысты, Кайзер Вильгельм қоғамының институттары студенттерді оқытуға міндетті болған жоқ. Кайзер Вильгельм институты мен оның ғылыми-зерттеу орталықтары Бірінші дүниежүзілік соғыста да, Екінші дүниежүзілік соғыста да қару-жарақ зерттеулерімен, сынақтарымен және өндірісімен айналысты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы топ, әсіресе Фриц Хабер, уытты газды қару ретінде қолдануды енгізді, бұл орнатылған халықаралық құқықтың тікелей бұзушылығы болды.
Холокост
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде КВИ жүргізген кейбір қару-жарақ және медициналық зерттеулер, нацистік концлагерьдегі тірі адамдарға (тұтқындарға) жасалған, өлімге әкеп соққан тәжірибелермен байланысты болды. Шындығында, КВИ-нің антропология, адам генетикасы және евгеника бөлімінің мүшелері, әсіресе Отмар фон Вершуер, Аушвицтен зерттеу және көрнеу үшін сақталған еврей денелері мен дене мүшелерін, мысалы, көздерін алды. Бұларды оның шәкірті, доктор Йозеф Менгеле, өзінің қарауындағы тұтқындардан берді. Ол егіздерді зерттеуде, олардың генетикалық байланысын, әсіресе көз түсін және басқа да жеке ерекшеліктерін анықтауда мамандық танытты. Американдық әскерлер КВИ-дің жаңа орнына жақындағанда, ұйым президенті, өнеркәсіпші және ерте нацистік партияның демеушісі Альберт Фоглер, ұйымның қылмыстары мен соғыс қылмысына қатысқаны үшін жауапкершілікке тартылатынын біліп, өз-өзіне қол жұмсады.
Соғыстан кейінгі
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін KWG және оның институттары Берлиндегі орталық орнын жоғалтып, басқа жерлерде жұмыс істеді. KWG Геттингендегі аэродинамикалық сынақ стансасынан жұмыс істеді. 1945 жылдың 14 сәуірінде KWG президенті Альберт Вёглер өз-өзіне қол жұмсады. Осыдан кейін Эрнст Телшоу Макс Планкты Магдебургтен Геттингенге, Германиядағы одақтас оккупациялық аймақтардың британдық аймағына әкелгенге дейін міндеттерді өз мойнына алды. Планк 16 мамырда президент сайлауға дейін міндеттерді атқарды. Директорлар Отто Ханды президенттікке ұсынды, бірақ бірнеше қиындықтарды шешу қажет болды. Ханның ядролық зерттеулермен байланысы болғандықтан, «Альсос» операциясының одақтас күштері оны тұтқындады және ол әлі де Ұлыбританиядағы «Ферм-Холлда» «Эпсилон» операциясы бойынша ұсталып тұрды. Басында Хан лауазымды қабылдауға келіспеді, бірақ басқалар оны көндірді. Хан босатылып, Германияға оралғаннан кейін үш айдан соң президенттікке кірісті. Алайда, АҚШ Әскери үкімет кеңсесі (OMGUS) 1946 жылдың 11 шілдесінде KWG-ді тарату туралы шешім қабылдады. Осы аралықта, британдық оккупациялық күштерінің өкілдері, әсіресе OMGUS зерттеу бөлімінің қызметкерлері, қоғамды жағымды бағалады және американдықтарды мұндай қадамнан бас тартуға тырысты. Физик Говард Перси Робертсон британдық аймақтағы ғылым бөлімінің директоры болды; ол 1920 жылдары Геттингендегі Георг Август университетінде және Мюнхендегі Людвиг Максимилиан университетінде оқу үшін Ұлттық зерттеулер кеңесінен стипендия алған. Сондай-ақ, полковник Берти Блоунт британдық зерттеу бөлімінің штатында болды және ол докторлық диссертациясын Геттингенде Вальтер Боршеден қорғады. Басқа нәрселермен қатар, Берти Ханға Корольдік қоғамның президенті болған сэр Генри Халлетт Дейлге хат жазуды ұсынды, ол солай істеді. Ұлыбританияда болғанда Берти Дейлмен де сөйлесіп, бір ұсыныс жасады. Дейл қоғамның аты ғана жағымсыз ой тудырады деп есептеді және оны Макс Планк қоғамы деп қайта атауды ұсынды. 1946 жылдың 11 қыркүйегінде Макс Планк қоғамы тек британдық аймақта ғана құрылды. Екінші құрылтай 1948 жылдың 26 ақпанында американдық және британдық оккупациялық аймақтар үшін өтті. Физиктер Макс фон Лауэ мен Вальтер Герлах та қоғамды одақтас аймақтарда, соның ішінде француз аймағында құруға белсенді түрде көмектесті.
Германиядан тыс мекемелер
1913 жылы Римде құрылған Герциана кітапханасы. Қазір ол Римдегі Макс Планк өнер тарихы институтының Герциана кітапханасы болып табылады. 1940 жылы Софияда құрылған неміс-болгар Ауыл шаруашылығы ғылымдары институты. 1940 жылы Афинада құрылған Кайзер Вильгельм қоғамының неміс-грек биология институты. Италияның Ровиньо қаласындағы Теңіз биологиясы жөніндегі неміс-итальян институты. 1940 жылы Австрияның Вена қаласында құрылған Кайзер Вильгельм өсімдіктерді өндіру зерттеу институты.
Жалпы әдебиеттер
Шмуль, Ханс Уолтер: Шекараны кесулер. Кайзер Вильгельм институты: Антропология, адам мұрагерлігі және евгеника, 1927–1945. Серия: Кайзер Вильгельм қоғамының нацистік социализмдегі тарихы, 9. Wallstein, Геттинген 2005,