Кіріспе

Еуропада сауда үшін қолданылатын алтын немесе күміс монета.

Дукат ('/d//ʌ//k//ə//t/) монетасы орта ғасырдың соңынан бастап 19 ғасырға дейін Еуропада сауда монетасы ретінде пайдаланылды. Оның ең танымал түрі – құрамында 98,6% таза алтыннан тұратын алтын дукат немесе секин, 1284 жылы Венецияда айналымға түсіп, ғасырлар бойы кеңінен танылды. Сол сияқты, күміс дукатон да болған. Алтын дукат флоренциялық флоринмен бірге айналымда жүріп, қазіргі британ фунт стерлингі мен АҚШ долларына дейін қолданылды.

Алдыңғылар

Дукат сөзі ортағасырлық латын тілінен шыққан, "ducalis" – "дукқа (немесе герцогтыққа қатысты)" деген мағынаны білдіреді және бастапқыда "герцогтың монетасы" немесе "герцогтықтың монетасы" дегенді білдірген. Византиялық трахея үлгісінде жасалған сцифатты билон монеталарының алғашқы шығарылымын Сицилия королі Роджер II Ариано ассизесінің (1140) аясында жасады. Ол бүкіл корольдік үшін қолданысқа жарамды монета болуы тиіс еді. Алғашқы монетаның бет жағында Мәсіхтің суреті және латынша "Sit tibi, Christe, datus, quem tu regis iste ducatus" ("О, Мәсіх, Сен билейтін осы герцогтық Саған арналсын") деген жазу бейнеленген. Артында Роджер II византиялық император стилінде, ал оның үлкен ұлы Апулия герцогы Роджер III жауынгерлік киімде бейнеленген. Монета өзінің кең таралған атауын жас Роджерге әкесі сыйлаған Апулия герцогтығынан алды. Венеция дожы Энрико Дандоло Роджер II дукаттарымен байланысты күміс дукат енгізді. Бірақ кейін Венецияның алтын дукаттары соншалықты маңызды болды, дукат атауы олармен ғана байланыстырылды, ал күміс монеталар grossi деп аталды.

Венецияның алтын дукаты

13 ғасырда венециялықтар Шығыстан тауар әкеліп, Альп тауларының солтүстігінде пайдалы сауда жасады. Олар осы тауарлар үшін Византия алтынымен төледі, бірақ Византия императоры Михаил VIII Палеолог 1282 жылы Сицилия Весперінің көтерілісін қолдаған кезде, ол (алтынның) құнын төмендетті. Бұл, алтын құнын төмендетудің көптеген жағдайларының бірі болды. 1252 жылы Флоренция және Генуя тиісінше алтын флорин мен геновиноны енгізді, екеуі де 3,5 грамм, 98,6% таза алтыннан тұрды; флорин Батыс Еуропаның алғашқы стандартты алтын монетасы ретінде дукаттан бұрын пайда болды. Венеция өз дукатының мөлшері мен салмағын флоринге сәйкес жасады, екі қаланың салмақ жүйелерінің айырмашылығына байланысты салмағы сәл артты. Венеция дукатының құрамында 3,545 грамм 99,47% таза алтын болды, бұл ортағасырлық металлургияның өндіре алатын ең жоғары тазалық деңгейі еді. Венеция дукаттарының дизайны күміс гросси монеталарына ұқсас болды, олардың шығу тегі Византияға дейін жетеді. Монетаның бет жағында Венеция дожының, Венецияның қасиетті покровительі – Әулие Марк алдында тізе бүгіп тұрғаны бейнеленген. Әулие Марк әдеттегі атрибуты – Ілтебілді (Евангелие) ұстап тұр, және дожға гонфалон табыс етеді. Сол жақтағы жазу әулиені S M VENET, яғни Венециялық Марк деп анықтайды, ал оң жақтағы жазу дожды, оның титулы DVX арқылы белгілейді. Монетаның артында Мәсіх жұлдыздардың арасында дөңгелек шеңберде тұр. Артындағы жазу Роджер II-нің дукаттарындағы жазумен бірдей. Венецияның келесі дожтары дукаттарды соғуды жалғастырды, тек монетаның бет жағындағы есімдерін өзгертті. Дукаттың күміс Венеция лирасына шаққандағы бағасы өзгеріп отырды, 1470 жылы ол 6,2 лираға немесе 124 сольдиге (шиллингке) жетті. Осы кезде 124 сольдиге тең дукат жалақы мен шығындарды есептеу үшін күміс негізіндегі жаңа есептік бірлік ретінде пайда болды. Алайда, 16 ғасырда күміс валютасының құны төмендегеніне байланысты, алтын дукат 124 сольдиден асып кетті. Осы кезде 124 сольдилік валюталық дукатты құндырақ алтын дукаттан ажырату қажет болды, ал соңғысы ақырында дукато де зекка, яғни монета дукаты деп аталды, ол зекиноға қысқартылды және секвинге бұрмаланды.

Бала асырап алу, XIV ғасыр

Рим Сенаты алтын монеталарды енгізген кезде флорин немесе дукат еліктеуге тиімді үлгі бола алатын, бірақ Сенаттың қаржысын бақылаған флоренциялықтар өз қалаларының монетасының көшірмеленбеуін қамтамасыз етті. Оның орнына, римдік монетаның ал жағында Әулие Петрдің алдында тізе бүгіп отырған сенатор, ал арт жағында овал шеңберіндегі жұлдыздардың арасындағы Мәсіх суреті Венеция дукатын тікелей еліктеу арқылы бейнеленген. Кейіннен Папалар бұл суреттерді өзгертті, бірақ 16 ғасырға дейін бірдей салмақ пен өлшемде дукаттарды соғуды жалғастырды. Венеция дукатының көптеген көшірмелері Левант аймағында жасалды, онда Венеция алғаннан гөрі көбірек ақша жұмсады. Сент-Джон орденінің рыцарьлары 1346-1353 жылдары үлкен магистр Диодонне де Гозонның Әулие Жохан алдында тізе бүгіп отырған суретін ал жағына, ал арт жағына Мәсіх қабірінде отырған періштенің суретін салған дукаттарды соқты. Бірақ кейінгі магистрлер алдымен Родос, содан кейін Мальтада Венецияның үлгілерін дәлірек көшіруді тиімдірек деп тапты. Генуялық саудагерлер одан да әрі барып, Киостағы дукаттарды соқты, оларды жұмыс сапасынан басқа Венецияның түпнұсқаларынан ажырату мүмкін емес еді. Бұл сапасы төмен дукаттар Венеция үшін мәселе тудырды, себебі Венеция өзінің ақшасының тазалығына өте мән беретін. Генуялық саудагерлердің Митилен, Фокея және Перада соққан дукаттарының сирек кездесуі Венециялықтардың оларды тапқанда ерітіп жібергенін көрсетеді.

Венгриялық дукаттар

Батыс Еуропада Венеция белсенді саудагер болды, бірақ олар сатып алғаннан гөрі көп сатты, осылайша 1354 жылы Флоренция флорині Рейн өзенінің аңғарында бекінді. Алайда, бұл Рейн флорині немесе гульден ғасырлар бойы құнсызданып, 1354 жылы 3,43 г таза алтыннан 1419 жылы 2,76 г таза алтынға, ал 1559 жылы 2,503 г таза алтынға дейін төмендеді. 1311 жылы Хенкельс Амадей Абаны өлтіргеннен кейін, Венгрияның Карл I Абаның ежелгі алтын кендерін пайдаланып, алтын монеталар соғуды бастады. Оның ұлы, Венгрияның Людовик I флориндегі Әйен Жоханның тұрған бейнесін Әйен Ладиславтың тұрған бейнесімен алмастырып, дизайнды өзгертті, содан кейін Флоренция лилиясын өзінің гербімен ауыстырды, бірақ алтынның тазалығын сақтады. 15 ғасырда Рейн флоринінің немесе алтын гульденнің бастапқы дукатқа қарағанда құнсыздануына байланысты, Киелі Рим императоры Карл V 1524 жылы Венеция стандартындағы дукаттарды империяда жарамды валюта деп мойындады, олардың құны гульденнен 39% жоғары болды. Оның інісі және кейіннен мұрагері Фердинанд I 1526 жылы Венгрия тағына отырған кезде осы жүйені Венгрияға әкелді. Осыдан бастап Венгрияның таза алтын монеталары дукаттар деп аталды. Олардың тазалығы Венгрия дукатын Еуропа бойынша қабылдануға ие етті. Тіпті Шотландияның Бас қазынашысы да патшасының құмар ойындарына қолданған монеталар туралы жазба қалдырды. Венгрия 98,6% таза алтыннан 3,53133 граммдық дукаттарды соғуды жалғастырды. Венеция дукаттарының өзгермейтін дизайнынан айырмашылығы, Венгрия дукаттарының арт жағындағы герб жағдайдың өзгеруіне байланысты жиі өзгертілді. 1470 жылы Матиас Корвин гербті Мадонна бейнесімен алмастырды. Венгрия 1915 жылға дейін, тіпті Австрия үкімдігі кезінде де дукаттарды соқты. Бұл монеталар сауда үшін қолданылды және кейінірек соғылған монеталардың бірнешеуі қайтадан соғылды.

Бала асырап алу, 15-16 ғасырлар

XV және XVI ғасырларда Батыс Еуропадағы халықаралық саудагерлер флориндерден дукаттарға көшті, дукаттар көбінесе Рейн гильдері, француз экюы және испан эскудосы сияқты жергілікті таңқы алтын монеталармен бірге айналыста болды. Егер билеушілер өз валюталарын реформаласа, дукатты үлгі ретінде жиі пайдаланды. Мысалдарға Мамлюк ашрафилері мен Осман сұлтандары жатады. 1497 жылы Испания алтын экселентесін дукаттың көшірмесіне айналдырды, ол 1504 жылдан бастап дукадо деп аталды. 23¾ карат тазалықтағы және венециялық дукаттан сәл кішірек, әрқайсысы шамамен 3,484 грамм таза алтыннан тұрды және сол кездегі есептік бірлік болған 375 мараведиге бағаланды. 1511 жылдан бастап қасиетті Рим императоры Максимилиан I Австрияда алтын дукаттарды таңқылап, өз валюталық реформасын бастады. 1524, 1559 және кейінгі жылдардағы алтын таңқу орналасулары (Reichsmünzordnung) арқылы алтын дукаттар мен флориндер қасиетті Рим империясының қалған бөлігінде орнатылды. Дукаттың салмағы 3,49 граммды құрады және 23⅔ карат тазалықта (3,442 грамм таза алтын) болды, ал 8 дукат 11 Рейн флориніне теңестірілді, олардың салмағы 3,25 грамм және 18½ карат тазалықта (2,503 грамм таза алтын) болды. Германия аймақтары осы стандарттарды 19 ғасырға дейін сақтап келді.

Нидерландының дукаттары

Голландиялық көтеріліс солтүстік аймақтағы жеті провинцияға өздерінің монеталарын шығару құқығын берді. Алайда, 1583 жылы Анжу Францискінің үкіметі құлағаннан кейін, олар сол монеталарда аталатын конституциялық билеушісіз қалды. Олар ұзақ жылдар бойы қалыптасқан, жақсы танылған шетелдік монеталарды үлгі алу дәстүріне қайта оралды. Бұл жағдайда олар саяси қиындықтарды болдырмау үшін қолданыстан шығып қалған монеталарды көшірді. Фердинанд пен Изабелланың дукат стандарты бойынша шығарған алтын монеталары кеңінен көшіріліп, дукаттар деп аталды. Олар сондай-ақ венгр дукатын да еліктеді, және осы монеталар Біріккен провинциялардың келешектегі монета айналымына көбірек әсер етті. Нидерланды ірі халықаралық сауда ортасы болғандықтан, осы дукаттардың ықпалы бүкіл әлемге тарады. Алғашқыда Нидерландыда венгр үлгісіндегі дукаттардың бет жағында Санкт-Ладиславтың венгр прототипіндегідей корона мен шабуыл балтасын ұстаған тұрған тұлға бейнеленген, бірақ басқа жазумен аталыпты. Бұл типтер союздағы жеті провинцияны білдіретін қылыш пен жеті жебе ұстаған тұрған рыцарьға айналды. CONCORDIA RES PARVÆ CRESCUNT деген жазу, түрліше қысқартылған нұсқаларында, "бірлікте кішкентай нәрселер өседі" дегенді білдіреді. Сондай-ақ, монетаны шығарған провинцияның аты немесе символы көрсетілген. Артындағы жазу әрқашан бірдей қысқартылған түрінде келген: MOneta ORDInum PROVINciarum FOEDERatorum BELGicarum AD LEGem IMPerii, Бельгияның федеративтік провинцияларының патшалық заңына сәйкес алтын монетасы. Наполеон дәуірінде Батавия Республикасы мен Луи Бонапарт осы үлгідегі дукаттарды соғуды жалғастырды. Бұл монеталар Нидерландының француз империясына қосылған кезде шығарылмады. Наполеон жеңілгеннен кейін Нидерланд Корольдігі оларды сауда және құйма монеталар ретінде шығаруды жалғастырды. Енді артындағы кестеде MOneta AURea REGni BELGII AD LEGem IMPerii деп жазылған.

Күміс дукатон

Күміс дукатон 16 ғасырдың ортасында Италия мемлекеттерінде шамамен 30 грамм таза күмістен жасалған ірі монета ретінде пайда болды, құны алтын дукаттан немесе секвиннен сәл төмен еді. Сол сияқты аталатын монеталар 17-18 ғасырларда Төмен елдерде де соғылды, олар алтын дукаттармен қатар танымал сауда монеталарына (негóтиепеннинг) айналды: 1618 жылғы Испания Нидерландының дукатоны – 30,7 грамм таза күміс, 1659 жылғы Нидерланд Республикасының күміс атты дукатоны – 30,45 грамм таза күміс, және (шатастыратын) Нидерланд Республикасының кішкентай күміс дукаты (күміс дукаты) – 1659 жылы 24,36 грамм таза күміс.

Құлдырау

Дукаттың қолданылуы 17 ғасырдан бастап, жаңадан қазылған Латын Америкасы алтынының испандық дублон және португалдық моидор сияқты Иберия стандарттарымен салыстырылып бағаланған сайын азайды. 19 ғасырда дукаттар бірнеше елдің стандартты монетасы ретінде бірте-бірте қолданыстан шығарылды, ең маңыздысы – 1865 жылғы Латын валюталық одағы (Франция, Италия, Швейцария) және 1857 жылғы Вена валюталық шарты (Герман конфедерациясы, Австрия-Венгрия). 20 ғасырда дукаттар күнделікті саудада қолданылатын монетадан коллекционерлер мен инвесторларға арналған алтын монетаға айналды. Австрия 1915 жылға дейін дукаттарды соғуды жалғастырды және соңғыларын, оның ішінде осы жерде бейнеленген төрт дукатты монетаны қайта соғуды жалғастырды. Бірақ Испанияның Америкадағы колониялары үшін алтын-көмір қамтамасыз еткендіктен, испан доллары дукатты басып, әлемдік сауданың басым валютасы болды. 1913 жылға қарай алтын дукаттың құны "тоғыз шиллинг пен төрт пенс стерлингке, немесе екі доллардан сәл астам болды. Күміс дукаттың құны мұның шамамен жартысына тең". Қазірдің өзінде кейбір ұлттық монета соғу орындары ескі үлгілер бойынша жасалған дукаттарды алтын монета ретінде шығарады және банктер бұл монеталарды жеке инвесторларға немесе коллекционерлерге сатады.