Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лидия патшасы (б.з.д. 635 – б.з.д. 585 жж.)
King of Lydia (c.635 c.585 BC)
Алиятт (Лидия тілінде: , грек тілінде: Ἀλυάττης, кейде Алиятт I деп аталады) – Лидиядағы Мермнад әулетінің төртінші патшасы, Садиятттың ұлы, Ардис немересі және Гигестің шөбересі. Ол 57 жыл патшалық құрғаннан кейін қайтыс болды, оның орнын ұлы Крез басты. Алиятт – монета шығаруды бастаған алғашқы монарх (электрумнан жасалған), ал оның ізбасары Крез алтын монеталар шығаруды бастады. Сондықтан Алиятт кейде монета жасаудың немесе валютаның бастаушысы ретінде еске алынады.
Alyattes (Lydian language: [[wikt:𐤥𐤠𐤩𐤥𐤤𐤯𐤤𐤮 ; [[wikt:Ἀλυάττης ; reigned c. 635 585 BC), sometimes described as Alyattes I, was the fourth king of the Mermnad dynasty in Lydia, the son of Sadyattes, grandson of Ardys, and great grandson of Gyges. He died after a reign of 57 years and was succeeded by his son Croesus. Alyattes was the first monarch who issued coins, made from electrum (and his successor Croesus was the first to issue gold coins). Alyattes is therefore sometimes mentioned as the originator of coinage, or of currency.
Атауы
Аты-жөнінің ең ықтимал этимологиясы бастапқы дигамма Ϝαλυάττης түрінде, бастапқыда Лидиядан (Лидия әліпбиі: [[wikt:𐤥𐤠𐤩𐤥𐤤𐤯𐤤𐤮]) алынған. Атауы "арыстандық" (яғни арыстанның жағдайы) дегенді білдіреді және лидиялық термин ([[wikt:𐤥𐤠𐤩𐤥𐤤]), яғни "арыстан", дегенмен абстрактілік жұрнақ (𐤠𐤯𐤠) қосылған. Мермнад әулетінің патшаларының билік мерзімі нақты емес және Дж. Б. Бьюри мен Расселл Мейггс (1975) Гигестің билігі шамамен б.з.д. 687–652 жылдары болғанын есептеген. Геродот 1.16, 1.25, 1.86 Гигестің ізбасарларының билік мерзімін көрсеткен, бірақ олардың жалпы ұзақтығы 652 (Гигестің киммериялықтармен шайқаста қаза болуы) мен 547/546 (Сардис Кирдің қолына түсуі) аралығындағы кезеңнен асып түседі, сондықтан бұл мәліметтерге күмән бар. Бьюри мен Мейггс Ардис пен Садиатттың б.з.д. VII ғасырдың екінші жартысында белгісіз мерзімге билік еткенін болжайды, бірақ Алиатттың билігіне қатысты 560 ж.б.з.д. оның ұлы Крез оның орнын басатынынан басқа ешқандай мәлімет бермеген. Крездің 560–546 ж.б.з.д. билік мерзімі, көбінесе, дұрыс деп есептеледі. Алайда, Гигеске қатысты заманауи деректерге, мысалы, Жаңа Ассирия жазбаларына сүйене отырып, Энтони Спалингер Гигестің б.з.д. 644 жылы қайтыс болғанын нақтылайды, ал Александр Дейл осыған орай Алиатттың билігін б.з.д. 635 жылы басталып, б.з.д. 585 жылы аяқталғанын анықтаған. Алиатт Лидия патшалығына қиын кезеңде келді: б.з.д. VII ғасырда Батыс Азияға шабуыл жасаған Еуразия даласының көшпелі халықтары – киммериялықтар Лидияға бірнеше рет шабуыл жасады, бірақ Алиатттың арғы атасы Гигес оларды жеңіп қайтарған. Б.з.д. 644 жылы киммериялықтар, Лигдамис бастауында, Лидияға үшінші рет шабуыл жасады. Лидиялықтар жеңіліске ұшырады, Сардис қаласы тоналды, Гигес қаза тауып, оның орнын ұлы Ардис басты. Алиатттың Дельфиге жасаған құрбандықтары Аполлонның және дельфийліктердің, әсіресе дін қызметкерлерінің құрметіне, сондай-ақ ғибадатханаға келген гректерге әсер ету және оракул арқылы Коринфтік Периандрға, Милеттік Трасибулдың одақтасына, Алиаттпен бейбітшілікке келуге кеңес беру мақсатымен жіберілген болуы мүмкін.
The most likely etymology for the name derives it, via a form with initial digamma Ϝαλυάττης , itself originally from a Lydian (Lydian alphabet: [[wikt:𐤥𐤠𐤩𐤥𐤤𐤯𐤤𐤮). The name meant "lion ness" (i. e. the state of being a lion), and was composed of the Lydian term ([[wikt:𐤥𐤠𐤩𐤥𐤤), meaning "lion", to which was added an abstract suffix (𐤠𐤯𐤠 ).)]] Dates for the Mermnad kings are uncertain and are based on a computation by J. B. Bury and Russell Meiggs (1975) who estimated c.687–c.652 BC for the reign of Gyges. Herodotus 1.16, 1.25, 1.86 gave reign lengths for Gyges' successors, but there is uncertainty about these as the total exceeds the timespan between 652 (probable death of Gyges, fighting the Cimmerians) and 547/546 (fall of Sardis to Cyrus the Great). Bury and Meiggs concluded that Ardys and Sadyattes reigned through an unspecified period in the second half of the 7th century BC, but they did not propose dates for Alyattes except their assertion that his son Croesus succeeded him in 560 BC. The timespan 560–546 BC for the reign of Croesus is almost certainly accurate. However, based on an analysis of sources contemporary with Gyges, such as Neo Assyrian records, Anthony Spalinger has convincingly deduced dated Gyges's death to 644 BCE, and Alexander Dale has consequently dated Alyattes's reign as starting in c. 635 BCE and ending in 585 BCE. Alyattes ascended to the kingship of Lydia during period of severe crisis: during the 7th century BCE, the Cimmerians, a nomadic people from the Eurasian Steppe who had invaded Western Asia, attacked Lydia several times but had been repelled by Alyattes's great grandfather, Gyges. In 644 BCE, the Cimmerians, led by their king Lygdamis, attacked Lydia for the third time. The Lydians were defeated, Sardis was sacked, and Gyges was killed, following which he was succeeded by his son Ardys. Alyattes's offering to Delphi might have been sent to please the sanctuary of Apollo and the Delphains, especially the priests, to impress the Greek visitors of the sanctuary, and to influence the oracle to advise to Periander of Corinth, an ally of Thrasybulus of Miletus, to convince the latter to make peace with Alyattes.
Кариямен қарым-қатынасы
Оңтүстікте Алят, Гигестің тұсында басталған лидиялық саясатты жалғастырып, кариялық қала-мемлекеттерімен одақтарды сақтап келді. Лидиялықтар олармен тығыз мәдени байланыстарға ие болды, мысалы, Миласадағы Зевс құдайының қасиетті орнын кариялықтар мен мисиялықтармен бөлісті, себебі олардың үш тайпасы үш бауырдан тараған деп сенді. Лидия патшалары мен түрлі кариялық династиялар арасындағы одақтар лидиялық және кариялық билеушілердің бір-бірін қолдауын талап етті. Осы одақтарды нығайту үшін Алят кариялық аристократиядан әйелге үйленді, одан Крез деген ұлы дүниеге келді, ол кейін оның орнын басады. Лидия патшалары мен кариялық қалалар арасындағы осы байланыстар лидиялықтардың Миласа және Педаса сияқты бекінілген елді мекендерді билейтін кариялық династиялармен одақтасып, Карияны бақылауға мүмкіндік берді, сондай-ақ Афродизия сияқты кариялық қалаларға қоныстанған лидиялық аристократтар арқылы да басқарды. Лидиялықтармен одақтасып, скифтер, патшасы Мадиес басқаруымен Анатолияға еніп, Тререлерді Кіші Азиядан қуды, киммерийліктерді жеңіске бұйырды, осылайша олар енді қауіп тудырмады. Содан кейін скифтер өз үстемдігін Орталық Анатолияға дейін кеңейтті, бірақ 600 жылдары б.з.д. медер оларды Батыс Азиядан қуғанға дейін. Лидиялық үстемдіктегі Фригияны жергілікті элиталар басқаруды жалғастырды, мысалы, Мидас қаласының билеушісі (патша) және (әскерлердің бас қолбасшысы) сияқты фригиялық патшалық титулдарға ие болды, бірақ Сардистегі лидиялық патшалардың билігінде болды және олардың сарайында лидиялық дипломаттар өкілдігі болды. Бұл Хетт және Ассирия империялары кезеңінен бері қолданылып келе жатқан дәстүрлі вассалдық шарттарға сәйкес келетін, лидиялық патшаның вассалдық билеушілерге "вассалдық шарт" таңған жүйе бойынша жүзеге асырылды, бұл жергілікті фригиялық билеушілерге билікте қалуға мүмкіндік берді, ал олар лидиялық патшалыққа әскери көмек көрсетуге және кейде мол сыйлықтар беруге міндетті болды. Гордион мен Даскилиумның мәртебесі алайда нақты емес, олар лидиялық патшаға вассал болған жергілікті фригиялық патшалардың басқаруында болды ма, әлде тікелей лидиялық әкімдер басқарды ма, әлі белгісіз. Аляттың билігінің соңғы жылдарында Карияға әскери жорық ұйымдастырды, бірақ осы араласудың себебі әлі анықталған жоқ. Аляттың ұлы Крез, Адрамиттиумның әкімі ретінде, осы соғысқа әкесіне иониялық грек жалдамалы әскерлерін беруге міндетті болды.
In the south, Alyattes continued what had been the Lydian policy since Gyges's reign of maintaining alliances with the city states of the Carians, with whom the Lydians also had strong cultural connections, such as sharing the sanctuary of the god Zeus of Mylasa with the Carians and the Mysians because they believed these three peoples descended from three brothers. These alliances between the Lydian kings and the various Carian dynasts required the Lydian and Carian rulers had to support each other, and to solidify these alliances, Alyattes married a woman from the Carian aristocracy with whom he had a son, Croesus, who would eventually succeed him. These connections established between the Lydian kings and the Carian city states ensured that the Lydians were able to control Caria through alliances with Carian dynasts ruling over fortified settlements, such as Mylasa and Pedasa, and through Lydian aristocrats settled in Carian cities, such as in Aphrodisias. and in alliance with the Lydians, the Scythians under their king Madyes entered Anatolia, expelled the Treres from Asia Minor, and defeated the Cimmerians so that they no longer constituted a threat again, following which the Scythians extended their domination to Central Anatolia until they were themselves expelled by the Medes from Western Asia in the 600s BCE. Phrygia under Lydian rule would continue to be administered by its local elites, such as the ruler of Midas City who held Phrygian royal titles such as (king) and (commander of the armies), but were under the authority of the Lydian kings of Sardis and had a Lydian diplomatic presence at their court, following the framework of the traditional vassalage treaties used since the period of the Hittite and Assyrian empires, and according to which the Lydian king imposed on the vassal rulers a "treaty of vassalage" which allowed the local Phrygian rulers to remain in power, in exchange of which the Phrygian vassals had the duty to provide military support and sometimes offer rich tribute to the Lydian kingdom. The status of Gordion and Dascylium is however less clear, and it is uncertain whether they were also ruled by local Phrygian kings vassal to the Lydian king, or whether they were directly ruled by Lydian governors. At some point in the later years of his reign, Alyattes conducted a military campaign in Caria, although the reason for this intervention is yet unknown. Alyattes's son Croesus, as governor of Adramyttium, had to provide his father with Ionian Greek mercenaries for this war.
Өлім
Алйатт тұтылу шайқасынан кейін, 585 ж.б.д. шамасында қайтыс болды. Бүгінде біз құндылығы металдың өзінде емес, мемлекеттің кепілдігімен қамтамасыз етілген таңбалық валютаны пайдаланамыз. Бүгін қолданылатын дерлік барлық монеталар оның өнертабысынан тараған, бұл технология Гермодика II арқылы гректерге жеткеннен кейін пайда болды – ол Кима қаласының грек ханшайымы және оның әйелдерінің бірі болуы мүмкін (оның монеталары арқылы жинаған байлығы мен электромы Мидастың танымал Пактол өзенінен алынуына байланысты, оны династиялық «Мидас» деп атаған болуы мүмкін); сондай-ақ ол Крездің анасы болуы да мүмкін (крозеид символизміне қараңыз). Ол монеталардың салмағын стандартизациялады (1 статер = 168 бидай дәні). Монеталар ескіше соққымен жасалған және Mermnadae әулетінің символы – арыстанның басымен мөрленген.
Alyattes died shortly after the Battle of the Eclipse, in 585 BCE itself, Today we still use a token currency, where the value is guaranteed by the state and not by the value of the metal used in the coins. Almost all coins used today descended from his invention after the technology passed into Greek usage through Hermodike II a Greek princess from Cyme who was likely one of his wives (assuming he was referred to a dynastic 'Midas' because of the wealth his coinage amassed and because the electrum was sourced from Midas' famed river Pactolus); she was also likely the mother of Croesus (see croeseid symbolism). He standardised the weight of coins (1 stater = 168 grains of wheat). The coins were produced using an anvil die technique and stamped with a lion's head, the symbol of the Mermnadae.