Кіріспе

Денерий (;: dēnāriī, ) – б.з.б. 211 жылы Екінші Пуникалық соғыста енгізілгеннен бастап Гордиан III (238–244 жж.) билік құрғанға дейін Римнің стандартты күміс монетасы болды, содан кейін ол біртіндеп антонианмен алмастырылды. Ол Тетрархия кезеңіне дейін (293–313) өте аз мөлшерде, мүмкін, рәсімдік мақсаттар үшін соғыла берді. "Dēnārius" сөзі латын тіліндегі "dēnī" – "онды қамтитын" деген сөзден шыққан, себебі оның бастапқы құны 10 асс болған. "Ақша" сөзі итальян (denaro), словен (denar), португал (dinheiro) және испан (dinero) тілдерінде осы сөзден туындаған. Оның атауы динар валютасында да сақталған. Оның символы Юникодта 𐆖 (U+10196) ретінде көрсетілген, бұл Республика дәуірінде монетаның беткі жағында пайда болған сандық монограмма, 10 асс ("X") пен 1 динар ("I") арасындағы айырбас бағамын көрсетеді. Дегенмен, оны X̶ (үстінен созылған сызықпен X әрпі) түрінде де бейнелеуге болады.

Тарих

Динарийдің алдыңғы үлгісі б.з.б. 269 немесе 268 жылы, Бірінші Пуникалық соғыстан бес жыл бұрын, орташа салмағы 6,81 грамм немесе рим фунтының 1/48 бөлігімен соғылған. Гректермен байланыс орнату римдіктердің сол кезде қолданған қола монеталарға қосымша күміс монеталарға да қажеттілігін тудырды. Бұл динарийдің алдағысы грек стиліндегі дидрахма салмақтағы күміс монета болды, ол Неапольде және Оңтүстік Италиядағы басқа грек қалаларында соғылды. Бұл монеталарға Рим үшін соғылғаны туралы жазулар салынған, бірақ олардың стилі грек монеталарына өте ұқсас болды. Археологиялық қазбалар мен монета сақталатын орындар бойынша, бұл монеталар Римде сирек кездесетін, олардың негізгі мақсаты жабдық сатып алу немесе әскерге жалақы төлеу болған деуге болады. Алғашқы ерекше римдік күміс монета шамамен б.з.б. 226 жылы пайда болды. Классикалық тарихшылар осы монеталарды кейде "ауыр динарий" деп атаған, бірақ қазіргі заманғы нумизматтар оларды квадригати деп жіктемелейді. Бұл термин бірнеше көне мәтіндерде сақталған және квадрига, яки төрт аттан тұратын көлік суретінен шыққан. Бұл сурет, сондай-ақ кейбір ерте динарийлердегі екі аттан тұратын бига суреті, римдік күміс монеталардың көптеген жылдар бойы қолданылған ең көп таралған дизайнының прототипі болды. Рим б.з.б. 211 жылға дейін монета жүйесін жаңартты және victoriatus деп аталатын, қысқа ғана мерзімге қолданылған монетамен қатар динарийді енгізді. Динарийдің құрамында орташа есеппен 4,5 грамм күміс немесе рим фунтының 1/72 бөлігі болды. Бастапқыда оның құны он ассқа тең болды, сондықтан оның атауы "ондық" деген мағынаны білдірді. Динарий Рим Республикасы және алғашқы Империя кезеңінде римдік ақша жүйесінің негізгі бірлігі болды. Республика кезеңінің соңына қарай динарийдің құны баяу төмендеді. Августтың билігі тұсында (б.з.б. 27-14 жж.) оның салмағы 3,9 граммға дейін төмендеді (теориялық салмағы рим фунтының 1/84 бөлігі). Неронның заманына дейін (б.з. 37-68 жж.) салмағы осы деңгейде сақталды, ал Нероннан кейін күміс құрамының төмендеуі жалғасты. Кейінгі рим императорлары да 3 ғасырдың соңына қарай оның салмағын 3 граммға дейін төмендетті. Оның бастапқы құны 10 асс болғандықтан, динарий "он ассқа тең" деген мағынаны білдірді. Шамамен б.з.б. 141 жылы, асс монетасының салмағының төмендеуін ескере отырып, оның құны 16 ассқа қайта бағаланды. Динарий Рим империясының негізгі монетасы болып қала берді, бірақ 3 ғасырдың басында антонинианмен ауыстырылды. Бұл монета соңғы рет 270-275 жылдар аралығында Аврелиан тұсында және Диоклетианның билігінің алғашқы жылдарында қоладан соғылды.

Басымдық пен эволюция

Жыл Оқиға Салмағы Тазалық Белгілері 267 б.з.д. Алдыңғысы 6,81 г ? 1/48 фунт. 10 есекке тең, бұл динарға оның атын береді, бұл «он құрайтын» деп аударылады. Бастапқы мыс монета салмаққа негізделген және шамамен 325 г болатын римдік фунт, либрамен байланысты болған. Бастапқы мыс монетасы, ас, 1 римдік фунт салмағы болуы керек еді. Бұл үлкен құйма ақша болды, және оның бөліністері қолданылды. «Фунт» (либра және т.б.) 211 б.з.д. Кіріспе 4,55 г 95–98% 1/72 фунт. Алдымен динар соққыға ұшырады. Плинийдің айтуынша, бір динарды он фунт қолаға, бір кинарийді бес фунтқа, ал бір сестертисті екі жарым фунтқа айырбастау керек еді. Бірақ ас бір унцияға дейін азайғаннан кейін, динар 16 есекке, кинарий сегіз есекке, сестерций төрт есекке тең болды. Сондай-ақ, Плиний мен басқа да жазушылар ежелгі либраның құны 84 динарға тең болған деп жазған. 200 б.з.д. Төмендету 3,9 г 95–98% 1/84 фунт. 141 б.з.д. Төмендету 3,9 г 95–98% 1/84 фунт. Астың салмағының төмендеуіне байланысты 16 есекке дейін қайта тарифтелді. 44 б.з.д. Төмендету 3,9 г 95–98% Юлий Цезарь динарды 3,9 г-ға белгіледі, ол қайтыс болды. Легионердің (кәсіби солдаттың) жалақысы жылына 225 динарға дейін екі есе арттырылды. 14–37 ж.б. 3,9 г 97,5–98% Тиберий 675 миллион динарды жинаған кезде, оның тазалығын сәл жақсартты. 64–68 Төмендету 3,41 г 93,5% 1/96 фунт. Бұл грек драхмасымен біркелкі болды. 64 жылы Нерон ауреус стандартын 45-ке, ал динарды 96-ға, рим фунтына (3,30 г) дейін төмендетті. Сонымен қатар, ол динардың тазалығын 94,5%-ға дейін төмендетті. Бірінен соң бірі билік құрған императорлар динардың тазалығын төмендетті; 180 жылы Коммод оның салмағын 1/8-ға дейін азайтып, 108 фунтқа дейін жеткізді. 85–107 Төмендету 3,41 г 93,5% Домицианның тұсында күміс құрамының төмендеуі. 148–161 Төмендету 3,41 г 83,5% 193–235 Төмендету 3,41 г 83,5% Бірнеше императорлар (193–235) динарды 78,5%-дан 50%-ға дейін төмендетті. 212 жылы Каракалла ауреустың салмағын 45-тен 50-ге дейін рим фунтына дейін төмендетті. Олар сондай-ақ ауыр қорғасын қоспасы бар қола қорытпасынан aes-ті құйды және ас-тен төмен фракциялық атауларды тоқтатты. 215 жылы Каракалла екі динардың күмісінің 80% -ын құрайтын екі динарды (5,1 г; 52% таза) енгізді. Монетада әрқашан императордың сәулелі бейнесі бейнеленген. Элагабал 219 жылы монетаны ақшасыз етуге тырысты, бірақ сенатор императорлары Пупиен мен Балбин 238 жылы антонинианды негізгі күміс номиналы ретінде қайта жаңғыртты, оны келесі императорлар өзінен-өзі төмен құнды миллиард монетаға (2,60 г; 2% таза) қысқартты. 241 Төмендету 3,41 г 48% 274 Екі динар 3,41 г 5% 274 жылы император Аврелиан валютаны реформалады, ал оның номиналдары 293 жылы Диоклетианның үлкен қайтадан шығарылуына дейін қолданыста болды. Аврелиан ауырлығы (84 рим фунтына) және тазалығы (5% таза) жоғарылаған аурелиандық радиацияны соқты, ол бес нотациялық динарға бағаланды (кейде заманауи жазушылар оны «жалпы динар» немесе «динар коммуналары» деп атайды, бірақ бұл сөз тіркесі ешқандай көне мәтінде кездеспейді). Монетаның артқы жағында XXI сандары немесе грек тілінде κα (екі мағынасы да 21 немесе 20:1) жазылған. Кейбір ғалымдар бұл монетаның 20 сестертиге (немесе 5 динарға) тең екенін көрсетеді деп санайды, бірақ бұл монетаның құрамында 1/20 немесе 5% күміс бар екеніне кепілдік беруді мақсат еткен болуы мүмкін, сондықтан ол айналымдағы көптеген монеталардан сәл артық болды. Ауреус (рим фунтына шаққанда 50 немесе 60 теңге) 600-ден 1000-ға дейін динармен, яғни 120-дан 200-ға дейін аурелианимен айырбасталатын. Сондай-ақ, миллиард динардың, қола сестерти мен есектердің сирек кездесетін бөлшектері шығарылды. Сонымен қатар, Аврелиан Александриядағы провинциялық монетахананы қайта ұйымдастырып, ондағы тетрадрахманы жақсартты. 755 Жаңа динар (жаңа теңге) Каролинг әулетінің бірінші патшасы және Карл І-нің әкесі Қысқа Пипин «жаңа теңге» монетасын шығарды: бір каролинг фунтынан 240 теңге. Демек, бір монетада 21 күміс түйіршік болды. 755 жылы Пепиннің Каролинг реформасы Еуропаның ақша жүйесін орнатты, оны былайша білдіруге болады: 1 фунт = 20 шиллинг = 240 пенни. Алғашында фунт - бұл монета емес, күміс салмағы, ал бір фунт таза күміс 240 пенниге теңелді. Каролинг реформасы айналымдағы теңгенің күміс құрамын қалпына келтірді және римдік динардың тікелей ұрпағы болды. Шиллинг Каролинг реформасынан бұрын Еуропада басым болған есеп ақшасы болды, ол 500 жылдан астам уақыт бойы халықаралық ақша жүйесінің негізін құраған византиялық алтын монетадан шыққан. Каролинг реформасынан бұрын жасалған қарыздар солидтермен белгіленген. Каролинг реформасынан кейінгі үш ғасыр бойы Еуропада тек күміс теңге ғана соғылды. Шиллингтер мен фунттар үлкен сандағы пеннилерді білдіру үшін ыңғайлылық үшін қолданылатын есеп бірліктері болды, нақты монеталар емес. Каролинг реформасы сондай-ақ монетаханалар санын азайтты, монетаханаларға корольдік билікті күшейтті және монеталардың біркелкі дизайнын қамтамасыз етті. Барлық монеталарда патшаның аты, әрпі немесе лақабы жазылған, бұл монеталардың сапасына корольдік кепілдік берді. Карл Еуропаның батыс бөлігіне Каролинг жүйесін таратып берді. Итальян лирасы мен француз ливрі латын тіліндегі «фунт» сөзінен шыққан. Франция революциясына дейін Франциядағы есеп бірлігі ливр болды, ол 20 сол немесе суға тең болды, олардың әрқайсысы 12 динарға тең болды. Революция кезінде франк ливрді алмастырды, ал Наполеонның жаулауы Швейцария мен Бельгияға франкты таратып берді. Италиядағы есеп бірлігі лира болып қала берді, ал Ұлыбританияда фунт, шиллинг және пенни қатынасы 1971 жылға дейін сақталды. Англияда да пеннилер ақыры құнынан төмендетілді, нәтижесінде 240 пенни күміс фунтынан айтарлықтай аз болатын, ал фунт ақша бірлігі күміс фунтының салмағынан ажыратылды. Каролинг империясының ыдырауынан кейін пеннилер, әсіресе Жерорта теңізінде, жылдамдатылған девальвацияланды, ал 1172 жылы Генуя төрт пенниге тең күміс монетаны шығарды. Рим, Флоренция және Венеция пенниден жоғары номиналды монеталарды шығарды, ал 12 ғасырдың соңында Венеция 24 пенниге тең күміс монетаны шығарды. 13 ғасырдың ортасына қарай Флоренция мен Генуя алтын монеталарды шығара бастады, нәтижесінде күміс пеннидің (denier, denarius) Еуропадағы жалғыз айналымдағы монета ретіндегі үстемдігі аяқталды. 785 Теңге Мерсия королі Оффа 22,5 түйір күмістен жасалған теңге шығарды және Англияға енгізді. Монетаның белгіленген құны, алайда, 24 трой грамм күміс (бір пенни салмағы немесе трой фунтының 1/240 бөлігі, шамамен 1,56 грамм) болды, ал айырмашылық монетаханаға байланысты премия болды (seigniorage). Пенни «пенни салмағы» терминіне әкелді.

Ықпал

Б.з.б. І ғасырдың соңғы жылдары Оңтүстік Британияның жергілікті билеушісі Тинкомар, балқытылған динарийлерден жасалған монеталар шығара бастады. Шамамен бір уақытта Каллева Атребатум аймағында шығарылған Эппиллдің монеталары Август пен М. Вольтей сияқты түрлі динарийлердің дизайн элементтерін пайдаланған көрінеді. Бұл атау Францияда да монетаның атауы ретінде сақталды – denier. Динарий, сондай-ақ, исламнан бұрынғы дәуірден бері қолданылып келе жатқан және бүгінгі таңда бірнеше араб елдерінде қолданылатын ақша бірлігінің араб тіліндегі жалпы атауы – динар ретінде де сақталды. Сербия Князьдігі, Сербия Корольдігі және Югославияда негізгі валюта бірлігі динар болды, және ол қазіргі Сербияда да қолданылады. Македонияның валютасы – денар да римдік динарийден шыққан. Италия тіліндегі denaro, испан тіліндегі dinero, португал тіліндегі dinheiro және словен тіліндегі denar сөздерінің барлығы "ақша" деген мағынаны білдіреді және латын тіліндегі denarius сөзінен туындаған. 1970 жылға дейін Ұлыбританиядағы ондық емес валюта – фунт, шиллинг және пенс "lsd" деп таңбаланды, мұндағы "d" әрпі динарийді, яғни пенниді білдіреді.

Киелі кітаптағы қолданысы

Жаңа өсиетте Ізгі хабарларда динар күндізгі жұмысшының жалақысы ретінде еске алынады (Матфей 20:2, Жохан 12:5). Аян кітабында үшінші мөр кезінде қара атта, бір хойникс («төрттік») бидай мен үш хойникс арпаның құны бір динарға тең болды. Киелі кітап зерттеушісі Роберт Монс аян сипаттаған бидай мен арпаның бағасы ежелгі замандағы нормативтік құнынан он-он екі есе артық екенін айтады. Осылайша, Аян кітабы негізгі тауарлардың бағасы күрт өскен жағдайды көрсетеді. Сондықтан, қара ат мінген кісі терең аштық емес, ашаршылықтың кезін бейнелейді, бірақ аштыққа дейін жетпейді. Көрініп тұрғанындай, бір хойникс бидай бір ересек адамның күндізгі рационына тең болған. Осылайша, Аян 6-да бейнеленген жағдайда, жұмысшы отбасының орташа табысы бір адамды ғана тойдыруға жететін. Арзан арпа бір күндік жалақыға үш адамды тамақтандыруға мүмкіндік беретін. Динар Кешірімсіз құл туралы және Жақсы самариялық туралы параболаларда да айтылады (Лұқа 10:25–37). Матай 22:15–22 және Марк 12:13–17-дегі «Кезерге кезерін қайтар» деген сөздерде Иса қолдаған монетаны сипаттау үшін (δηνάριον) сөзі қолданылады, ол Король Джеймс Киелі кітабында «салық төлемдік монета» деп аударылған. Бұл Тиберийдің суреті бар динар деп саналады.