Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Валюталарды, монеталарды және қағаз ақшаны зерттеу. Нумизматика – академиялық пән ретінде
Study of currencies, coins and paper money
numismatics as an academic discipline
Нумизматика – бұл валютаның, оның ішінде монеталардың, жетондардың, қағаз ақшаның, медальдардың және осымен байланысты заттардың зерттелуі немесе жинақталуы. Нумизматиктер деп аталатын мамандар көбінесе монеталарды зерттеушілер немесе жинаушылар ретінде танылады, бірақ бұл ғылым ақшаны және қарыздарды төлеуге, сондай-ақ тауарларды алмасуға қолданылатын басқа да төлем құралдарын жан-жақты зерттеуді қамтиды. Адамдар қолданған ақшаның ең алғашқы нысандарын коллекционерлер "ерекше және қызықты" деп санайды, бірақ тауарларды қолма-қол саудаға пайдалану, тіпті олар айналымдағы валюта ретінде қолданылған жағдайларда да (мысалы, түрмеде темекі немесе жылдам дайындалатын лапша) қарастырылмайды. Мысалы, қирғыз халқы жылқыны негізгі валюта бірлігі ретінде пайдаланған және ұсақ ақшаны қой терісімен төлеген; қой терісі нумизматикалық зерттеулерге жарамды болуы мүмкін, бірақ жылқылар – жарамайды. Каури бұқалақтары, құнды металдар, какао бұршақтары, үлкен тастар және асыл тастар сияқты көптеген заттар ғасырлар бойы қолданылып келеді.
Numismatics is the study or collection of currency, including coins, tokens, paper money, medals and related objects. Specialists, known as numismatists, are often characterized as students or collectors of coins, but the discipline also includes the broader study of money and other means of payment used to resolve debts and exchange goods. The earliest forms of money used by people are categorised by collectors as "odd and curious", but the use of other goods in barter exchange is excluded, even where used as a circulating currency (e. g., cigarettes or instant noodles in prison). As an example, the Kyrgyz people used horses as the principal currency unit, and gave small change in lambskins; the lambskins may be suitable for numismatic study, but the horses are not. Many objects have been used for centuries, such as cowry shells, precious metals, cocoa beans, large stones, and gems.
Этимология
Ағылшын тілінде алғаш рет 1829 жылы тіркелген нумизматика сөзі, «нумизматикалық» деген сөйкестен туындаған, яғни ол 1792 жылы француз тілінен numismatique сөзі қабылданған. Ал ол, кеш латын тіліндегі numismatis сөзінен – numisma сөзінің жаттық жағдайынан шыққан, numisma сөзі nomisma сөзінің нұсқасы. Nomisma – грек тіліндегі νόμισμα сөзінің латынша жазылуы, ол «ақша» дегенді білдіреді және [[wikt:νομίζω]] сөзінен, одан әрі [[wikt:νόμος]] сөзінен, соңында [[wikt:νέμω]] сөзінен туындайды.
First attested in English in 1829, the word numismatics comes from the adjective numismatic, meaning It was borrowed in 1792 from French numismatique, itself a derivation from Late Latin numismatis, genitive of numisma, a variant of nomisma meaning Nomisma is a latinisation of the Greek νόμισμα which means , which derives from [[wikt:νομίζω , in turn from [[wikt:νόμος , ultimately from [[wikt:νέμω .
Ақшаның тарихы
Тарихы бойы ақшаның өзі, қажет болмаса да, тапшы тауар ретінде жасалған. Ақша жасау үшін көптеген материалдар қолданылды, табиғатта сирек кездесетін қымбат металдар мен каури бұқақтарынан бастап, темекіге дейін, банкноттар сияқты фиат ақша деп аталатын толыққанды жасанды ақшаға дейін. Көптеген қосымша валюталар ақша балансын сақтап отырып, уақытты өлшем бірлігі ретінде пайдаланады, өзара несиелік есеп жүргізу арқылы. Қазіргі заманғы ақша (көбінесе ежелгі ақшамен бірге) – негізінен таңба, абстракция. Қағаз ақша – заманауи физикалық ақшаның ең көп таралған түрі. Дегенмен, алтын немесе күміс сияқты тауарлар ақшаның маңызды қасиеттерін сақтайды, мысалы, бағаның өзгеруі және шектеулі көлемі, бірақ бұл тауарлар бір ғана билік органдарымен бақыланбайды.
Throughout its history, money itself has been made to be a scarce good, although it does not have to be. Many materials have been used to form money, from naturally scarce precious metals and cowry shells through cigarettes to entirely artificial money, called fiat money, such as banknotes. Many complementary currencies use time as a unit of measure, using mutual credit accounting that keeps the balance of money intact. Modern money (along with most ancient money) is essentially a token – an abstraction. Paper currency is perhaps the most common type of contemporary physical money. However, goods such as gold or silver retain many of the essential properties of money, such as price fluctuation and limited supply, although these goods are not controlled by one single authority.
Нумизматика тарихы
Монета жинау ежелгі заманда да болған болуы мүмкін. Август Сатурналияда сыйлық ретінде "әр түрлі монеталарды, ескі патша монеталарын және шетелдік ақшаны" берді. Петрарка, өзінің хатында жүзімшілердің ескі монеталармен оған жиі келіп, оларды сатып алу немесе монетадағы билеушіні анықтауды сұрағанын жазған, ол алғашқы Ренессанс коллекционері деп саналады. Петрарка 1355 жылы император Карл IV-ке римдік монеталар жинағын сыйлады. Монеталар туралы алғашқы кітап – Гвийом Буденің "De Asse et Partibus" (1514) еңбегі болды. Тұңғыш Ренессанс кезеңінде еуропалық патшалар мен ақсүйектер ескі монеталарды жинады. Монета коллекционерлерінің қатарында Рим папасы Бонифаций VIII, Киелі Рим империясының императоры Максимилиан, Франция патшасы Людовик XIV, Фердинанд I, Берлин монета кабинетін құрған Бранденбург сайлаушысы Иоахим II және Франция патшасы Генрих IV болды. Нумизматика "Патшалардың хоббиі" деп аталады, себебі оның алғашқы және ең құрметті негіздері осы топтан шықты. 19 ғасырда кәсіби қоғамдар құрылды. 1836 жылы Корольдік нумизматикалық қоғам құрылып, дереу "Нумизматикалық хроника" журналын шығара бастады. Америкалық нумизматикалық қоғам 1858 жылы құрылып, 1866 жылы "Америкалық нумизматика журналын" жариялай бастады. 1931 жылы Британ академиясы "Sylloge Nummorum Graecorum" жобасын іске қосты, ол ежелгі грек монеталарының жинақтарын шығарды. Британ аралдары монеталарының "Sylloge" томының бірінші бөлімі 1958 жылы жарық көрді. 20 ғасырда монеталар археологиялық объектілер ретінде танылды, және Венадағы Күнстхисторический мұражайының ғалымы Гидо Брук сияқты мамандар олардың уақыттық контекстін анықтаудағы маңыздылығын, сондай-ақ тозған монеталарды классикалық әдебиет көмегімен анықтаудағы кураторлардың қиындықтарын түсіндірді. Германиядағы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін "Fundmünzen der Antike" (Ежелгі кезеңдегі монета табыстары) жобасы іске қосылды, мақсаты Германия аумағында табылған әрбір монетаны тіркеу болды. Бұл идея көптеген елдерде қолдау тапты. АҚШ-та 1838 жылы бас монеташы Адам Экфельд өзінің жеке коллекциясын сыйға тартқанда АҚШ монета кабинеті құрылды. Уильям Э. Дю Бойстің "Тарихтың міндеттемелері" (1846) еңбегі кабинетті сипаттайды. C. Wyllys Betts-тің "Америкалық отарлық тарих қазіргі заманғы медальдар арқылы көрсетілген" (1894) еңбегі американдық тарихи медальдарды зерттеуге негіз салды. Хелен Вангтың "Еуропа тілдеріндегі қытайлық нумизматиканың қысқаша тарихы" (2012–2013) батыс елдерінің қытайлық нумизматиканы түсінуінің тарихын қамтиды. Лайс Янковскийдің "Les amis des monnaies" еңбегі 19 ғасырдағы Қытайдағы қытайлық нумизматиканы терең зерттейді.
Coin collecting may have possibly existed in ancient times. Augustus gave "coins of every device, including old pieces of the kings and foreign money" as Saturnalia gifts. Petrarch, who wrote in a letter that he was often approached by vine diggers with old coins asking him to buy or to identify the ruler, is credited as the first Renaissance collector. Petrarch presented a collection of Roman coins to Emperor Charles IV in 1355. The first book on coins was De Asse et Partibus (1514) by Guillaume Budé. During the early Renaissance ancient coins were collected by European royalty and nobility. Collectors of coins were Pope Boniface VIII, Emperor Maximilian of the Holy Roman Empire, Louis XIV of France, Ferdinand I, Elector Joachim II of Brandenburg who started the Berlin coin cabinet and Henry IV of France to name a few. Numismatics is called the "Hobby of Kings", due to its most esteemed founders. Professional societies organised in the 19th century. The Royal Numismatic Society was founded in 1836 and immediately began publishing the journal that became the Numismatic Chronicle. The American Numismatic Society was founded in 1858 and began publishing the American Journal of Numismatics in 1866. In 1931 the British Academy launched the Sylloge Nummorum Graecorum publishing collections of Ancient Greek coinage. The first volume of Sylloge of Coins of the British Isles was published in 1958. In the 20th century, coins gained recognition as archaeological objects, and scholars such as Guido Bruck of the Kunsthistorisches Museum in Vienna realized their value in providing a temporal context and the difficulty that curators faced when identifying worn coins using classical literature. After World War II in Germany, a project, Fundmünzen der Antike (Coin finds of the Classical Period) was launched to register every coin found within Germany. This idea found successors in many countries. In the United States, the US Mint established a coin cabinet in 1838 when chief coiner Adam Eckfeldt donated his personal collection. William E. Du Bois' Pledges of History (1846) describes the cabinet. C. Wyllys Betts' American colonial history illustrated by contemporary medals (1894) set the groundwork for the study of American historical medals. Helen Wang's "A short history of Chinese numismatics in European languages" (2012–2013) gives an outline history of Western countries' understanding of Chinese numismatics. Lyce Jankowski's Les amis des monnaies is an in depth study of Chinese numismatics in China in the 19th century.
Қазіргі заманғы нумизматика
Қазіргі заманғы нумизматика – 17 ғасырдың ортасынан бастап, машинамен соғылған монеталар дәуірін зерттейтін ғылым. Олардың зерттелуі көбінесе тарихшыларға емес, коллекционерлерге қажеттірек, ал осы саладағы табыс кәсіби ғалымдарға қарағанда әуесқойларға көбірек достасады. Қазіргі заманғы нумизматиканың назар аударатын басты мәселесі – тарихи контексте ақшаның өндірілуі мен қолданылуын, монета соғылатын орындардың немесе басқа да құжаттардың деректері арқылы зерттеу, осылайша зерттеліп отырған монеталардың сирек кездесуін анықтау. Монеталардың түрлері, соғылу кезіндегі қателер, қалыптардың тозуынан туындаған өзгерістер, соғылған монеталардың саны және тіпті монета соғылудың әлеуметтік-саяси жағдайы да қызығушылық тудырады.
Modern numismatics is the study of the coins of the mid 17th century onward, the period of machine struck coins. Their study serves more the need of collectors than historians, and it is more often successfully pursued by amateur aficionados than by professional scholars. The focus of modern numismatics frequently lies in the research of production and use of money in historical contexts using mint or other records in order to determine the relative rarity of the coins they study. Varieties, mint made errors, the results of progressive die wear, mintage figures, and even the sociopolitical context of coin mintings are also matters of interest.
Қосалқы салалар
Экзономия (Ұлыбритания ағылшынша: Paranumismatica) – монета сияқты заттарды, мысалы, талон-монеталарды және медальдарды, сондай-ақ заңды валюта орнына немесе естелік ретінде қолданылатын басқа да заттарды зерттеу саласы. Бұған созылған монеталар, қапталған монеталар, естелік медальондар, таңбалар, төсбелгілер, кері мөр басылған монеталар, ағаш никельдер, кредит карталары және басқа да осыған ұқсас заттар кіреді. Бұл нумизматикамен (заңды төлем құралы болған монеталарды зерттеумен) байланысты, және көптеген монета коллекционерлері экзонумистер болып табылады. Notaфилия – қағаз ақшаны немесе банкноттарды зерттеу. Адамдар қағаз ақшаны пайдаланғаннан бастап жинап келеді деп саналады. Дегенмен, адамдар Германияда 1920 жылдары ғана қағаз ақшаны жүйелі түрде жинауға кірісті, әсіресе Serienscheine (Сериялық ноталар) Notgeld. 1970 жылдары бұл сала коллекционерлер тарапынан жекелеген сала ретінде қалыптасты. Сонымен қатар, АҚШ, Германия және Франция сияқты дамыған елдер өздерінің ұлттық қағаз ақша каталогтарын жариялай бастады, олар маңызды анықтамалық әдебиеттер болып табылады. Скрипофилия – компаниялардың акциялар мен облигациялар сертификаттарын зерттеу және жинау. Бұл – кейбір тарихи құжаттардың табиғи сұлулығы және әр құжаттың қызықты тарихи контекстінің арқасында коллекцияланатын сала. Кейбір акция сертификаттары – гравюраның тамаша үлгілері. Кейде ескі акция құжаты табылады, ол әлі де мұрагер компанияның акциялары ретінде құнды болып келеді.
Exonumia (UK English: Paranumismatica) is the study of coin like objects such as token coins and medals, and other items used in place of legal currency or for commemoration. This includes elongated coins, encased coins, souvenir medallions, tags, badges, counter stamped coins, wooden nickels, credit cards, and other similar items. It is related to numismatics proper (concerned with coins which have been legal tender), and many coin collectors are also exonumists. Notaphily is the study of paper money or banknotes. It is believed that people have been collecting paper money for as long as it has been in use. However, people only started collecting paper money systematically in Germany in the 1920s, particularly the Serienscheine (Series notes) Notgeld. The turning point occurred in the 1970s when notaphily was established as a separate area by collectors. At the same time, some developed countries such as the United States, Germany, and France began publishing their respective national catalogs of paper money, which represented major points of reference literature. Scripophily is the study and collection of companies' shares and bonds certificates. It is an area of collecting due to both the inherent beauty of some historical documents as well as the interesting historical context of each document. Some stock certificates are excellent examples of engraving. Occasionally, an old stock document will be found that still has value as stock in a successor company.