Иберия тарихы: Baetica провинциясы

Кіріспе

Иберия түбегінің оңтүстік-батысындағы Рим провинциясы.

Hispania Baetica, көбінесе Baetica деп қысқартылатын, б.з. дейін 27 жылы Испанияда (Иберия түбегінде) құрылған үш Рим провинциясының бірі болды. Баэтика батысында Лузитаниямен, солтүстік-шығысында Тарраконенсиспен шектесетін. Баэтика вестготтар кезінде де Испанияның негізгі аймақтарының бірі болып қала берді. Оның аумағы шамамен қазіргі Андалусиямен сәйкес келеді.

Атауы

Латын тілінде Baetica – Гуадалкивир өзенінің римдік атауы болған Baetis сөзінен туындаған сын есім. Өзеннің құнарлы аңғары провинцияның ең маңызды бөліктерінің бірін құрады.

Тарих

Романизациядан бұрын, таулы аймақ бірнеше қоныстанған иберия тайпаларымен толған еді. Келттік ықпалы солтүстіктегідей күшті болған жоқ. Географ Клавдий Птолемейдің сөзіне сүйенсек, жергілікті тұрғындар – батыста Гвадалкивир өзенінің аңғарында, Лузитаниямен шектесетін қуатты турдетан тайпасы және жартылай грекшеленген турдул тайпасы, олардың қаласы Баэло, жағалаудағы финикиялық сауда ошақтарының ішкі жағында орналасқан, Птолемей оларды "бастул" деп атаған. Финикиялық Гадир (Кадис) Испанияның Баетика жағалауындағы аралда орналасқан. Басқа да маңызды иберия тайпалары бар еді, олардың ішінде Альмерия және Гранаданың таулы аймақтарын мекендеген бастетан тайпасы ерекше көзге түсті. Оңтүстік-шығысқа қарай, пуникалық ықпал жағалаудағы Карфаген қалаларынан – Жаңа Карфагеннен (римдіктер Карфаго Нова, қазіргі Картахена), Абдерадан және Малакадан (Малага) тарады. Рим дәуірінде кейбір иберия қалалары өздерінің Индоевропа тіліне дейінгі аттарын сақтап қалды. Гранада римдіктерде Элиберри, Иллиберис және Иллибер деп аталды; баск тілінде "ири берри" немесе "или берри" сөздері әлі де "жаңа қала" деген мағынаны білдіреді. Иберия түбегінің оңтүстігі ауыл шаруашылығына өте бай болды, шарап, зәйтүн майы және "гарум" деп аталатын ашытылған балық соусын экспорттады, бұл Жерорта теңізі диетасының негізгі бөлігі болды, ал оның өнімдері б.з.д. 206 жылы Римге бағынғанға дейін Батыс Жерорта теңізі сауда экономикасының бір бөлігін құрады. Екінші Пуникалық соғыста Карфагеннің жеңілісінен кейін, оның себебі (casus belli) Баетика жағалауындағы Сагунтум қаласында болды, Испания б.з.д. 2 ғасырында айтарлықтай романизацияланды, 197 жылы турдетан тайпасы бастаған көтерілістен кейін. Орталық және солтүстік-шығыс келтибер тайпалары да осы үрдіске қосылды. 195 жылы консул болған және бүкіл түбектің басшылығына тағайындалған Катон Ақсақал солтүстік-шығыста және төменгі Эбро аңғарындағы көтерілісті басуға кірісті. Содан кейін ол оңтүстікке қарай жорық жасап, турдетан тайпасының көтерілісін басты. Катон 194 жылы Римге оралды, екі преторды екі Иберия провинциясын басқаруға қалдырды. Рим Республикасының соңғы кезеңінде Испания Галлия сияқты "жақын" және "алыс" провинцияларға бөлінді: Испания Цитериор (Эбро аймағы) және Ультериор (Гвадалкивир аймағы). Біздің заманымыздан бұрынғы I ғасырдағы Испаниядағы шайқастар көбінесе солтүстікке шектелді. 14 жылы Империяны қайта ұйымдастыру кезінде Баетика сенаторлық провинция болды, яғни оны бұрын сенат тағайындаған претор болған проконсул басқарды. Оның астанасы – б.з.д. 169 жылы құрылған Колония Патриция Кордуба (қазіргі Кордова) еді. Бай Баетикаға бақыт келді, ол Баетика Феликс деп аталды, және онда динамикалық, жоғары мобильді әлеуметтік және экономикалық ортақ топ қалыптасты, ол босатылған құлдарды сіңіріп алып, бай элитадан әлдеқайда асып түсті. Сенаторлық Баетика провинциясы соншалықты қауіпсіз болды, сондықтан Рим легионының тұрақты орналасуы қажет болған жоқ, ал VII Гемина легионы солтүстікке, Испания Тарраконенсисінде, кейіннен Леон қаласы болған лагерьде тұрақты орналасты. Баетика төрт конвентусқа бөлінді, олар сот округтері сияқты аумақтық бөлімдер болды, онда басты адамдар сот ісін қадағалау үшін жыл сайын белгілі уақытта проконсулдың бақылауымен ірі орталықтарда жиналды: конвентус Гадитан (Гадес немесе Кадис), Кордубенсис (Кордова), Астигитан (Астиги немесе Эция) және Испаленсис (Испалис немесе Севилья). Қалалар кейінгі Империя кезінде тұрақты соттардың тұрақты орындықтарына айналған кезде, конвентус ауыстырылды (Юстиниан кодексі, i.40.6) және конвентус термині ақырында провинцияда тұратын Рим азаматтарының белгілі бір органдарына қолданылды, олар бір түрдегі корпорацияны құрады және өз аудандарындағы Рим халқын бір түрлі дворян ретінде білдірді; және олардың ішінен проконсулдар әдетте өздеріне көмекшілерді таңдайтын. Кейбір әлеуметтік дүрбелеңдерге қарамастан, мысалы, Септимий Север бірнеше жетекші баетикалықтарды, соның ішінде әйелдерді өлтірген кезде, Баетикадағы элита ғасырлар бойы тұрақты топ болып қала берді. Римдік шаруашылығының барлық аспектілері туралы он екі томдық трактат жазған және жүзім өсіруді білген Колумелла Гадестен (Кадис) шыққан. Баетиканың үлкен зәйтүн алқаптары теңіз арқылы жағалаудағы порттардан зәйтүн майын тасып, Германиядағы римдік легиондарды және империяның басқа жерлеріндегі жалпы сұранысты қамтамасыз етті. Баетикадан шыққан амфоралар Батыс Рим империясының барлық жерінде кездеседі. Рим легиондарын теңіз жолдарымен қамтамасыз ету үшін Империя Лузитанияның алыс жағалауларын және Испанияның солтүстік Атлантика жағалауын бақылауға тиіс болды. Баетика бай және күшті романизацияланғандықтан, Италиядан отарлаушылар мен саудагерлерді тартты. Б.з.д. I ғасырдан бастап ол жоғарыда аталған Колумелла, риторик Сенека Аға, оның ұлы стоик философ Сенека Кіші және Цезардың Помпейге қарсы азаматтық соғысы туралы "Фарсалия" дастанының авторы Лукан сияқты көрнекті тұлғаларды өндірді. Соңғы үш Аннаея отбасының мүшелері болды, ол Кордовада қоныстанған көрнекті римдік ру. Император Веспасиан Испания тұрғындарына римдік азаматтығына (латинитас) қатысты құқықтарды кеңейткен Ius latii сыйлаған кезде, ол Баетика элитасы мен орта таптың адалдығын қамтамасыз етті. Баетика Римге екі император сыйлады. Клавдийден кейін провинциялық туған император болған Траян, бірақ италиялық текті, б.з.д. 206 жылы Сципион Африкандықпен құрылған Баетикадағы Италикада дүниеге келді. Траянның туысы және ізбасары Адриан да Италикадан шыққан. Марк Аврелий Римде дүниеге келгенімен, оның ата-аналары Кордовадан алыс емес, Укуби қаласында (қазіргі Эспехо) дүниеге келген. Баетика Империя тарихының көп бөлігінде Рим тыныштығының (Pax Romana) құрығы болды, бірақ б.з.д. II ғасырынан бастап Африкадан тұрақты қауіп-қатер туды. 171 жылы Мавретания Тингитанадан (шамамен қазіргі Марокко) келген мавр тайпалары Гибралтар бұғазын кесіп өтіп, бірнеше ай бойы ауылдық жерлерді тонады, олар қуылғанша. Бір ғасырдан кейін, 296-297 жылдары император Максимиан Кордованың жанында үлкен сарай салды, онда ол бұғаздағы қақпайлыққа қарсы науқанға басшылық етті және Мавретаниядағы бербер шабуылдарына қарсы күресті. Баетика 5 ғасырда вандалдар мен аландардың қысқа мерзімді шапқындарына дейін римдік болып қалды, одан кейін визиготтардың тұрақты патшалығы орнады. Провинция Африка экзархатының бір бөлігі болды және Белисарий Африканы қайта бағындырғаннан кейін Мавретания Тингитанаға қосылды. Баетиканың католик епископтары, жергілікті халықтың толық қолдауымен, ариандық визигот корольі Рекаред пен оның ақсүйектерін дінге көндіре алды. Әкімшілік бірлік ретінде Баетика 711 жылы Ислам шапқыншылығынан кейін өмірден кетуімен аяқталды.

Before Romanization, the mountainous area that was to become Baetica was occupied by several settled Iberian tribal groups. Celtic influence was not as strong as it was in the Celtiberian north. According to the geographer Claudius Ptolemy, the indigenes were the powerful Turdetani, in the valley of the Guadalquivir in the west, bordering on Lusitania, and the partly Hellenized Turduli with their city Baelo, in the hinterland behind the coastal Phoenician trading colonies, whose Punic inhabitants Ptolemy termed the "Bastuli". Phoenician Gadir (Cadiz) was on an island against the coast of Hispania Baetica. Other important Iberians were the Bastetani, who occupied the Almería and mountainous Granada regions. Towards the southeast, Punic influence spread from the Carthaginian cities on the coast: New Carthage (Roman Carthago Nova, modern Cartagena), Abdera and Malaca (Málaga). Some of the Iberian cities retained their pre Indo European names in Baetica throughout the Roman era. Granada was called Eliberri, Illiberis and Illiber by the Romans; in Basque, "iri berri" or "ili berri", still signifies "new town". The south of the Iberian peninsula was agriculturally rich, providing for export of wine, olive oil and the fermented fish sauce called garum that were staples of the Mediterranean diet, and its products formed part of the western Mediterranean trade economy even before it submitted to Rome in 206 BC. After the defeat of Carthage in the Second Punic War, which found its casus belli on the coast of Baetica at Saguntum, Hispania was significantly Romanized in the course of the 2nd century BC, following the uprising initiated by the Turdetani in 197. The central and north eastern Celtiberians soon followed suit. It took Cato the Elder, who became consul in 195 BC and was given the command of the whole peninsula to put down the rebellion in the northeast and the lower Ebro valley. He then marched southwards and put down a revolt by the Turdetani. Cato returned to Rome in 194, leaving two praetors in charge of the two Iberian provinces. In the late Roman Republic, Hispania remained divided like Gaul into a "Nearer" and a "Farther" province, as experienced marching overland from Gaul: Hispania Citerior (the Ebro region), and Ulterior (the Guadalquivir region). The battles in Hispania during the 1st century BC were largely confined to the north. In the reorganization of the Empire in 14 BC, Baetica was made a senatorial province, which means it was governed by a proconsul who had formerly been a praetor appointed by the Senate. Its capital was Colonia Patricia Corduba (modern day Córdoba), founded in 169 BC. Fortune smiled on rich Baetica, which was Baetica Felix, and a dynamic, upwardly mobile social and economic middling stratum developed there, which absorbed freed slaves and far outnumbered the rich elite. The Senatorial province of Baetica became so secure that no Roman legion was required to be permanently stationed there, whereas Legio VII Gemina was permanently stationed to the north, in Hispania Tarraconensis, in a camp which later became the city of León. Baetica was divided into four conventūs, which were territorial divisions like judicial circuits, where the chief men met together at major centers, at fixed times of year, under the eye of the proconsul, to oversee the administration of justice: the conventus Gaditanus (of Gades, or Cádiz), Cordubensis (of Cordoba), Astigitanus (of Astigi, or Écija), and Hispalensis (of Hispalis, or Seville). As the towns became the permanent seats of standing courts during the later Empire, the conventūs were superseded (Justinian's Code, i.40.6) and the term conventus is lastly applied to certain bodies of Roman citizens living in a province, forming a sort of enfranchised corporation, and representing the Roman people in their district as a kind of gentry; and it was from among these that proconsuls generally took their assistants. So in spite of some social upsets, as when Septimius Severus put to death a number of leading Baetians— including women — the elite in Baetica remained a stable class for centuries. Columella, who wrote a twelve volume treatise on all aspects of Roman farming and knew viticulture, came from Gades (Cádiz). The vast olive plantations of Baetica shipped olive oil from the coastal ports by sea to supply Roman legions in Germania and general demand elsewhere in the empire. Amphoras from Baetica have been found everywhere in the Western Roman empire. It was to keep Roman legions supplied by sea routes that the Empire needed to control the distant coasts of Lusitania and the northern Atlantic coast of Hispania. Baetica was rich and strongly Romanized, attracting colonists and merchants from Italy. Since the 1st century BC it produced outstanding figures like the aforementioned Columella, the rethorician Seneca the Elder, his son the estoic philosopher Seneca the Younger, and Lucan, author of the epic poem Pharsalia on Caesar's civil war against Pompey the Great. The last three were members of the Annaea family, a prominent Roman gens settled in Córdoba. Facts that the Emperor Vespasian was rewarding when he granted the Ius latii that extended the rights pertaining to Roman citizenship (latinitas) to the inhabitants of Hispania, an honor that secured the loyalty of the Baetian elite and its middle class. Baetica also gave Rome two emperors. Trajan, the first emperor since Claudius to be of provincial birth, though of Italic stock, was born in Itálica (Baetica), a colony established in 206 BC by Scipio Africanus for Roman veterans of the Second Punic War. Trajan's kinsman and successor Hadrian also came from Itálica. Marcus Aurelius, though born in Rome, had ancestors born in the town of Ucubi (modern day Espejo), a Roman colony not far from Córdoba. Baetica enjoyed Pax Romana for most of imperial history, though it faced a permanent threat stemming from Africa from the 2nd century AD. On 171 groups of mauri (natives of Mauretania Tingitana, roughly modern day Morocco) crossed the Strait of Gibraltar and looted rural towns for months until they were expelled. A century later, in 296 297, Emperor Maximian built a massive palace nearby Córdoba from where to command the campaign against piracy in the Strait and Berber incursions in Mauritania. Baetica was Roman until the brief invasion of the Vandals and Alans passed through in the 5th century, followed by the more permanent kingdom of the Visigoths. The province formed part of the Exarchate of Africa and was joined to Mauretania Tingitana after Belisarius' reconquest of Africa. The Catholic bishops of Baetica, solidly backed by their local population, were able to convert the Arian Visigoth king Reccared and his nobles. As an administrative unit, Baetica ceased to exist after the Islamic invasion in 711.

Проконсулдар

Провинция бұрын претор болған проконсулмен басқарылды. Проконсулдар Мерзімділік басталуы Мерзімділік аяқталуы Гай Вибиус Серен 20 ж.б.22 ж.б. Гай Кетроний Миккио 37 ж.б.38 ж.б. Умбоний Силиус 43 ж.б.44 ж.б. Маркус Ульпий Траян?67 ж.б. алдында Луций Лукулл 70-ші жылдар ж.б.70-ші жылдар ж.б. [? Маркус] Семпроний Фускус 78 ж.б.79 ж.б. Гай Корнелий Галликан 79 ж.б.80 ж.б. Луций Антистий Рустикус 83 ж.б.84 ж.б. Бейбиус Масса 91 ж.б.92 ж.б. Галео Теттиен Северус Маркус Эппулей Прокул Тиберий Кепио Хиспо 95 ж.б.96 ж.б. ? Галл 96 ж.б.97 ж.б. Гай Цецилий Классикус 97 ж.б.98 ж.б. Квинт Бэбиус Мацер 100 ж.б.101 ж.б. Инстаний Руфус 101 ж.б.102 ж.б. ? Люстриций Бруттиан 107 ж.б. алдында [Тит] Калестрий Тиро 107 ж.б.108 ж.б. Эгнатий Таурин 138 ж.б. мен 143 ж.б. арасында 138 ж.б. мен 143 ж.б. арасында ? Гай Юлий Прокул 122 ж.б.123 ж.б. Публий Туллий Варрон 123 ж.б.124 ж.б. Луций Флавий Арриан 129 ж.б. алдында 129 ж.б. алдында Гай Яволен Кальвин 138 ж.б. мен 143 ж.б. арасында Гай Яволен Кальвин 138 ж.б. мен 143 ж.б. арасында Элий Марциан 138 ж.б. мен 161 ж.б. арасында Публий Статий Паулус Постум Юниор 2-ші ғасырдың ортасы 2-ші ғасырдың ортасы Публий Корнелий Ануллин 170 ж.б.171 ж.б. Гай Ауфидий Викторинус 171 ж.б.171 ж.б. Гай Мемий Фидус Юлий Альбий 183 ж.б.183 ж.б. Цецилий Эмилиан 3-ші ғасырдың бірінші жартысы 3-ші ғасырдың бірінші жартысы Л. Семпроний О[ ] Цельс [Сервилий] Фабиан 3-ші ғасырдың бірінші жартысы 3-ші ғасырдың бірінші жартысы Квинт Помпоний Мунат[иан?] Клодиан 3-ші ғасырдың бірінші жартысы 3-ші ғасырдың бірінші жартысы