Эдвин Линкомиес: Финляндия премьер-министрі және ғалымы

Кіріспе

1943-1944 жылдар аралығында Финляндияның премьер-министрі Эдвин Йоханнес Хильдегард Линкомис (22 желтоқсан 1894 – 9 қыркүйек 1963, 1928 жылға дейін Эдвин Флинк) 1943 жылдың наурызынан 1944 жылдың тамызына дейін Финляндияның премьер-министрі қызметін атқарды. Ұзақ соғысқа (жалғасқан соғысқа) байланысты, Кеңес Одағының талабы бойынша ол бес жарым жылға сотталған жеті саясатшының бірі болды. 1948 жылы ол мерзімінен бұрын босатылды. Линкомис – көрнекті финляндиялық ғалым, 1932-1943 жылдары Хельсинки университетінің проректоры (әкімшілік басшысы), 1956-1962 жылдары ректоры, ал 1962 жылдан өліміне дейін университеттің мемлекеттік канцлері болды.

Өмірбаян

Линкомис Эдвин Флинк ретінде Финляндияның оңтүстік-шығысындағы Вийпури қаласында дүниеге келді. Ол швед фин офицерінің ұлы, ол Эдвин туылғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Академияда жылдам және сәнді мансап жасады: он тоғыз жасында бітірді, 22 жасында Хельсинки университетінде диссертация қорғады, жеті жылдан кейін ол профессор және латын әдебиеті кафедрасының меңгерушісі болып тағайындалды. Осы уақыт аралығында ол Германияда, Лейпциг пен Галле қалаларында зерттеу жұмыстарын жалғастырды. Өмірінің соңына дейін неміс университеттерімен тығыз байланыста болды; оқытушы және ғылыми жетекші ретінде ол өзінің «англосаксондық стилімен» танымал болды – баяндамаларында айқын және қарапайым, қызықты емес, негізгі мәселелерге баса назар аударатын, сонымен қатар талапшыл, авторитарлық, лауазымының қадірін білетін және мүмкін, тым сенімді болды. Линкомис көп жағынан өзінің түрінің соңғы өкілі болды. Ең бастысы, ол маңызды саяси міндеттерге академиялық ортадан тағайындалған көрнекті фин ғалымдарының ұзақ тізімінен соңғысы болды. Сонымен қатар, ол ресми академиялық киіммен соңғы лекция оқыған және студенттер мен университет қызметкерлерінің ректорға терең иіліп сәлем беруін күткен адам болды. Линкомистің идеологиялық дамуы кейінгі ұрпақтарға таңқаларлық көрінуі мүмкін, бірақ оның замандастары арасында ұлтшылдыққа, скандинавиялық елдерге қарсылыққа, монархияға, социализмге және демократияға қарсы болуы және кейіннен осы пікірлерінен бірінен кейін бірі бас тартуы сирек емес еді. Оның естеліктерінде 1939 жылғы қарашада Кеңес Одағының шабуылынан кейін Финляндия халқының социалистік бөлігінің социалистер емес азаматтармен бірдей патриоттық қорғаушылар болғанына таңырқағандығы айтылады. Өзінің айтуынша, ол нацистердің қаупін сезінген алғашқы финдердің бірі болды – кем дегенде консерваторлар арасында. Соғыс аралық кезеңде Линкомистің риторикасы мен саяси күшінің көп бөлігі швед тілінде сөйлейтін финдерге, олардың артықшылықтары мен фин қоғамындағы үстемдігіне, сондай-ақ Швеция мен Скандинавияға, оларды тым социалистік және Финляндияны басып алуға құштар деп санайтын. Алайда, 1950 жылдары, соғыстар кезінде Швецияның шектеулі қолдауына көңілі қалғаннан кейін, ол скандинавиялық байланыстар мен мәдени алмасуға белсенді үлес қосты және Финляндия мен Скандинавиядағы консерваторлар арасындағы жарылыстың, кем дегенде, жартылай жазылуына себепкер болды, оның бастауы фенномания мен Аланд дағдарысында жатыр. Линкомистің саясаткер ретіндегі рөлін бағалау қиын, өйткені ол Финляндия тарихының кем дегенде екі маңызды сәтінде өз нанымына қарсы сөйлеп, әрекет еткен, егер оның естеліктеріне сенсек. 1930 жылдардың басында ол Финляндияның консервативтік партиясы Кокомустың жартылай фашистік Лапуа қозғалысымен байланысқаннан кейін демократиялық бағытта басқаруға ұмтылғанын айтады. Бірақ осы мақсатқа жету үшін ол парламенттікке қарсы, антисоциализмге және авторитарлыққа бойысқан сияқты. Ұзақ соғыс кезінде, Сталинградта Вермахт жеңілгеннен кейін, ол бейбітшілікті күн тәртібінің басына қойып премьер-министр болып тағайындалды, бірақ ол және президент Рыти басқарған үкімет бұл мақсатты іс жүзінде де, сөз жүзінде де ашқа білдірмеді, өйткені финдердің көпшілігі дайын емес еді, ал неміс әріптес әлі де күшті болды. Сонымен қатар, ол соғысқа қарсы күшейіп келе жатқан ішкі оппозициямен байланыс орнатуға батылы жетпеді және тек өте сақтықпен және күмәнмен бейбітшілік процесін қолдауға бейім болатын елдермен, атап айтқанда, АҚШ, Швеция және Ұлыбританиямен, егер олар Финляндияның бейбітшілікке деген ниетіне сенгенде.

Linkomies was born as Edwin Flinck in southeastern Finland's Viipuri, the son of a Swedish Finnish officer who died soon after Edwin's birth, but Edwin grew up in western Finland at Rauma, in a mostly Finnish speaking region of Finland. He had a quick and splendid career in academia: He graduated at age nineteen, wrote his dissertation at 22 at the University of Helsinki, where seven years later he was appointed professor and head of the department of Latin literature. Meanwhile, he had continued his research in Germany, at Leipzig and Halle. He would keep in close contact with German universities for the rest of his life; as a teacher and scientific leader he was known for his "Anglo Saxon style" — clear and simplistic in his presentations, emphasizing the grand lines rather than intriguing details and exceptions — but also as demanding, authoritarian, keen of the dignity of his office, and maybe too self confident. Linkomies was in many respects the last of his kind. Most of all, he was the last in a long line of prominent Finnish academics who were recruited from academia to important political tasks. But he was also the last to give lectures in formal academic dress, and the last to expect students and university employees to bow deeply for their rector. Linkomies's ideologic development may for later generations seem remarkable, but among his contemporaries it was not unheard of to have been ardently nationalist, anti Scandinavian, monarchy minded, anti Socialist, and anti democrat, only to shred these opinions one after another. His memoirs describes his astonishment over how the Socialist half of Finland's population turned out to be equally patriotic defenders as the non Socialists after the Soviet Union's attack in November 1939. According to his own account, he was also one of the first Finns to realize the troubling nature of the Nazis — at least among his fellow Conservatives. During the interbellum, much of Linkomies's rhetoric and political energy was directed against the Swedish speaking Finns, and the remnants of their privileges and dominance in Finnish society; but also against Sweden and Scandinavia, which he perceived as both too Socialist and too eager to dominate Finland. However, in the 1950s, after the disappointment over Sweden's limited support during the wars, he contributed energetically to inter Nordic contacts and cultural exchange, and may be credited for the at least partial healing of the rupture between Conservatives in Finland and Scandinavia, that had its background in fennomania and the Åland Crisis. An assessment of Linkomies's role as politician is complicated by the fact that he at, in at least two critical moments in Finland's history deliberately spoke and acted against his own conviction, if one is allowed to believe his account in his memoirs. In the early 1930s, he argues that his ambition was to steer Finland's Conservative party, Kokoomus, in democratic direction after its entanglement with the semi fascist Lapua Movement. But in order to achieve this, he appeared to conform to the lesser evils of anti parliamentarism, militant anti Socialism, and authoritarianism. During the Continuation War, after the Wehrmacht’s defeat at Stalingrad, he was appointed prime minister with peace at the top of his agenda, but neither in deeds nor in words would the government led by him and president Ryti reveal this aim, fearing the majority of Finns were unprepared, and the German co belligerent still too strong. Furthermore, he did not dare to establish contacts with the growing domestic opposition to the war, and only very cautiously and hesitantly with countries that probably would have been inclined to support the peace process, notably the United States, Sweden, and Britain, if they had had confidence in Finland's wish for peace.