Йорк Фактори: Гудзон шығанағындағы сауда бекетінің тарихы

Кіріспе

Йорк фабрикасы – Манитоба провинциясының солтүстік-шығысында, Хадсон шығанағының оңтүстік-батыс жағалауында, Хейс өзенінің құйылысында орналасқан, шамамен Чёрчиллден оңтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан сауда бекеті және елді мекен. Йорк фабрикасы – Хадсон шығанағы компаниясы (HBC) құрған алғашқы тері сауда бекеттерінің бірі. Ол 1684 жылы салынды және 270 жылдан астам уақыт бойы осы саудада пайдаланылды. 1821 жылдан 1873 жылға дейін бұл елді мекен HBC-нің Солтүстік департаментінің бас кеңсесі болды. 1936 жылы бұл кешен Канаданың ұлттық тарихи орны деп жарияланды. 1957 жылы HBC оны жапты. 1968 жылдан бері ол Канада үкіметінің меншігінде және қазір Канада парктері басқарады. Йорк фабрикасында тұрақты тұратын адамдар жоқ; Парктер Канадасының қызметкерлері үшін жазғы тұрғын үй және жақын маңдағы маусымдық аңшылық лагерьлері бар. Парк аумағындағы ағаш құрылымы 1831 жылға дейін салынған және Канададағы мәңгі тоңға салынған ең көне және ең ірі ағаш құрылысы болып табылады.

Орналасқан жері

Йорк фабрикасы Хейс өзенінің солтүстік жағалауында, шамамен 11 км ішке қарай орналасқан. Нельсон өзенінің сағасы солтүстікте, "Балшық мүйісі" арқылы көрінеді. Нельсон өзені әлдеқайда үлкен болғанымен (ол Виннипег көлінен басталады), Хейс каноэмен жүруге қолайлырақ жол. Теңізге жүзетін кемелер қамалдан 11 км қашықтықтағы 5 фатомдық шұңқырда (Five Fathom Hole) тереңдігінің аздығына байланысты тоқтаған, ал тауарлар кішірек қайықтармен тасымалданған. Бүгінде Шаматава және Гиллам әуежайлары жақын жерде орналасқан.

Тарих

17-ғасырдан 19-ғасырдың соңына дейін Йорк фабрикасындағы депо және оның алдыңғылары Гудзон шығанағы компаниясының (HBC) тері саудасын және Руперт жеріндегі алғашқы халықтармен басқа да іскерлік байланыстарын бақылаудың орталық базасы болды. Бұл аумақ Гудзон шығанағының барлық суайдырын қамтиды және қазір Канаданың көп бөлігін құрайды. 1670 жыл шамасында Джеймс шығанағында алғашқы үш HBC бекеті құрылды. 1684 жылы Форт-Нельсон, Нельсон өзенінің сағасында орналасқан тері саудасы және Гудзон шығанағы компаниясының алғашқы бас штабы салынды. Компания екінші фортты, Йорк фабрикасын, Хейс өзенінде салып, оны Йорк герцогының құрметіне атады. Форттардың салынуы Жаңа Франциядан жауап алды. Гудзон шығанағына жасалған экспедиция (1686) кезінде француз әскері Квебектен құрлық арқылы өтіп, Джеймс шығанағындағы барлық бекеттерді басып алды. Патша Уильям соғысы кезінде Франция бірнеше рет Гудзон шығанағына фортты басып алу немесе жою үшін теңіз күштерін жіберді. 1690 жылы Пьер Ле Мойн д'Ибервилл мұны істеуге тырысты, бірақ үлкен ағылшын кемесі оны кері қуды. 1694 жылы д'Ибервилл қайтып келіп, күш көрсету арқылы Йорк фабрикасын басып алды. Ол оны Форт Бурбон деп атады. Келесі жылы ағылшын әскері қайтып келіп, фортты француз гарнизонынан қайтарып алды. 1697 жылы д'Ибервилл Солтүстік Америка тарихындағы ең ірі Арктикалық теңіз шайқасы – Гудзон шығанағы шайқасында жеңіске жетті. Француз күштері үш ағылшын әскери кемесімен теңіз шайқасында жеңіске жетті және д'Ибервилл фортты осылай қоршауға алып, күшті күштің көрінісін жасағандықтан Йорк фабрикасын қайта басып алды. Йорк фабрикасы 1713 жылға дейін француздың бақылауында болды, содан кейін ол Утрехт шарты бойынша ағылшындарға қайтарылды. HBC сол кезде Йорк фабрикасын, Хейс өзенінің сағасындағы солтүстік бас штабы ретінде қайта орналастырды. 1788 жылдан 1795 жылға дейін компания Йорк фабрикасында тас пен кірпіштен жасалған шаршы бастиондық форт салды. Форттың қоршалған аумағының сегізбұрышты пішініне байланысты ол «Сегізбұрыш» деп аталды. Алайда, материалдың таңдалуы дұрыс болмады, өйткені тас пен кірпіш мәңгі жатып қалған топыраққа төтеп бере алмады және 1831 жылы тас форт қиратылды. Қазіргі кешеннің үш қабатты орталық бөлігі сол жылы, ал екі қабатты қанаттары келесі екі жылда аяқталды. Бірінші ғасырында депо алғашқы халықтардың саудагерлерін постқа тарту арқылы жұмыс істеді, өзінің саудагерлерін далаға жібермей. Нельсон өзенінің сағасындағы орналасқан жері Саскачеван және Қызыл өзендердің суайдындарынан каноэмен өтуге мүмкіндік берді. 18-ғасырдың соңында Гудзон шығанағы компаниясының деподан жүргізілетін орталықтандырылған жұмысы Солтүстік-Батыс компаниясының жылдам саяхатшыларына қарсы кемшілікке айналды. Олар көлдер мен өзендердің кең су желісі арқылы алғашқы халықтар арасында сауда жасады. Жауап ретінде компания деподан өзінің саудагерлерін жіберіп, бірінші Саскачеван өзені бойында, содан кейін Орегон айманына дейін жететін ішкі посттарды құрды. 1821 жылдан 1846 жылға дейін жылына екі рет «Йорк фабрика экспресі» деп аталатын бригадалар құрлық арқылы HBC-нің Колумбия департаментінің Форт-Ванкувер бас штабына барады, керек-жарақтар мен сауда тауарларын әкеліп, Лондонға арналған терілермен оралды. 19-ғасырдың ортасына қарай Йорк фабрикасы 50 ғимараттан тұратын кең сауда бекеті мен қонысқа айналды, олардың көпшілігі жойылған және тұрақты жұмыс күші болды. Алайда, бұл орын көптеген адамдарға ұнамады. Бас саудагер Джон Маклин 1837 жылы «Форт-Йорк пен оның тұманды, батпақты және масалы жерінен аздап өкінішпен кетіп қалдым» деп жазды. Сонымен қатар, Йорк фабрикасының Гудзон шығанағы компаниясының ең маңызды посттарының бірі ретіндегі билігі 1860 және 1870 жылдары Руперт жерін Канадаға беру және HBC Солтүстік-Батыс көлік желісінің өзгеруі салдарынан төмендеді. Бұл Upper Fort Garry оңтүстік жабдықтау желісі үшін АҚШ теміржолдары, бу кемелері және Қызыл өзен арбаларын пайдалануды арттырды. Депо 1870 жылы Канада Руперт жерін сатып алғаннан кейін компанияның қолында қалды. 1872 жылы Йорк фабрикасының рөлі Манитобадағы белгілі бір посттарды жабдықтаумен шектелді. Бір жылдан кейін посттың тері саудасының бас штабы атағы алынып тасталды және кейбір міндеттер Үстіңгі Форт-Гарриге, қазіргі Виннипегке берілді. Йорк фабрикасының маңызы одан әрі төмендеді. 1874-1875 жылдары постқа басқа жерге тасымалданатын тауарлар мен керек-жарақтар келіп түспей қалды. Келесі жылдары, әсіресе 1878 жылы, посттың британдық тауарлары Норвей Хаусына көшіріле бастады. Йорк фабрикасы 1911 жылы жаңа Нельсон өзені ауданының бас штабы болып тағайындалғанда қысқа ғана өркендеді. Алайда, 1929 жылы фабрика Чёрчиллге берілді, себебі Чёрчиллді Виннипегпен байланыстыратын теміржол құрылды. Сол кезде Йорк фабрикасы аймақтық сауда бекеті ретінде жұмыс істеді. Thompson, Манитобадан шамамен ENE, сондай-ақ Split Lake және Shamattawa аймақтарында. Ауызша әңгімелерде Йорк фабрикасында бірінші жартысында тұрған Кри эльдерлері операция тоқтағанда Kihci waskahikan немесе Ұлы үйге қалуға ниеттенгендерін айтады. Kihci waskahikan және Ұлы үй – Swampy Cree, West Main Cree, Lowland Cree және/немесе Home Guard Cree тайпаларының постты атауға қолданатын сөздері. Қазіргі тарихи орынды маусымның 1-інен қыркүйектің ортасына дейін Parks Canada қызметкерлері күзетіп тұрады. 18-ғасырдың «сегізбұрышының» археологиялық қазбалары 1991 жылдан бері жүргізілуде.

From the 17th to the late 19th century, the depot at York Factory and its predecessors were the central base of operations for the Hudson's Bay Company's (HBC) control of the fur trade and other business dealings with the First Nations throughout Rupert's Land, the vast territory comprising the entire watershed of Hudson Bay, and which now forms much of Canada. The first three HBC posts were established on James Bay about 1670. In 1684, Fort Nelson, a fur trading post at the mouth of the Nelson River and the first headquarters of the Hudson's Bay Company, was established at the mouth of the nearby Nelson River. The company built a second fort, York Factory, on the Hayes river, naming it after the Duke of York. The establishment of the forts provoked a response from New France. In the Hudson Bay expedition (1686), the French marched overland from Quebec and captured all the posts on James Bay. During King William's War, France several times sent a naval force to Hudson Bay to capture or destroy the fort. In 1690, Pierre Le Moyne d'Iberville tried but was driven away by a larger English ship. In 1694, d'Iberville returned and captured York Factory with a show of force. He renamed it Fort Bourbon. English forces returned the next year and retook the fort from its small French garrison. In 1697, d'Iberville won the Battle of Hudson's Bay, the largest Arctic naval battle in North American history. The French force won in the naval battle with three English warships and again captured York Factory since d'Iberville had laid siege to the fort in such a way as to give the appearance of having a much stronger force. York Factory was held by the French until 1713, when it was returned to the British in the Treaty of Utrecht. The HBC then again placed its northern headquarters at York Factory, at the mouth of the Hayes River. From 1788 to 1795, the company constructed a square bastion fort of stone and brick at York Factory. The fort was known as The Octagon” because of the octagonal shape of the area enclosed. The choice of material was poor, however, as the stone and brick could not stand up to heaving permafrost, and in 1831, the stone fort was razed. The three story center section of the current compound was completed that same year, with the two story wings finished within the two years that followed. During its first century, the depot operated by drawing First Nations traders to the post, rather than sending its own traders out into the field. Its position at the mouth of the Nelson allowed access by canoe from the watersheds of the Saskatchewan and Red rivers. In the late 18th century, the centralized nature of the Hudson's Bay Company's operation from the depot began to become a disadvantage against the more nimble voyageurs of the North West Company. They operated by travelling among the First Nations on the vast water network of lakes and rivers. In response, the company began sending out its own traders from the depot and eventually established inland posts, first along the Saskatchewan River, and then stretching as far as the Oregon Country. Twice annually from 1821 to 1846, brigades known as the York Factory Express travelled overland to Fort Vancouver headquarters for the HBC's Columbia Department, brought supplies and trade goods ,and returned with furs destined for London. By the mid 19th century, York Factory had developed an extensive trading post and settlement with 50 on site buildings, most of which have been destroyed, and a permanent workforce. However, it was not a beloved location. The chief trader, John McLean, wrote that he "took leave of Fort York, its fogs, and bogs and mosquitoes, with little regret" in 1837. Moreover, the reign of York Factory as one of the most important Hudson Bay Company posts declined in 1860s and 1870s because of the transfer of Rupert's Land to Canada and the changes in the HBC Northwest transportation network that increased the use of the United States railways, steamboats, and Red River carts for Upper Fort Garry's southern supply line. The depot remained in company hands after the acquisition of Rupert's Land by Canada in 1870. In 1872, York Factory's role diminished to outfitting only to particular posts in Manitoba. The post's fur trade headquarters title was removed a year later, and certain responsibilities were transferred to Upper Fort Garry, present day Winnipeg. The importance of York Factory declined further. From 1874 to 1875, the post virtually stopped receiving supplies and goods to be transported elsewhere. The following years, specifically 1878, the post's British products began being relocated to Norway House. York Factory had a brief upswing when it was designated the headquarters for the new Nelson River District in 1911. However, the Factory lost the title in 1929 to Churchill due to the establishment of the railway line that connected Churchill to Winnipeg. From that point forward, York Factory served as a regional trading post. about ENE of Thompson, Manitoba, as well as Split Lake and Shamattawa. In oral stories, Cree elders who once resided at York Factory in the first half of the twentieth century recalled their desires to remain at Kihci waskahikan or Great House when operations ceased. Kihci waskahikan and Great House are words for the post used by the Swampy Cree, West Main Cree, Lowland Cree, and/or Home Guard Cree. The historic site is currently staffed by Parks Canada from June 1 to mid September. Archaeological excavations of the 18th century "octagon" have been conducted since 1991.