Кіріспе

Бритонның 2-ші ғасырдағы аңызға толы патшасы Люций (Welsh: Lles map Coel, Lleirwg, Lleufer немесе Lleufer Mawr) – Британияға христиан дінін әкелген деп есептелетін бритонның 2-ші ғасырдағы патшасы. Луций туралы алғашқы мәліметтер 6-шы ғасырдағы Liber Pontificalis еңбегінде кездеседі, онда ол Папа Элютерийге христиан болуға рұхсат сұрап хат жазғаны айтылады. Бұл оқиға 8-ші ғасырда Беда баяндағаннан кейін кеңінен таралды. Беданың айтуынша, Элютерий Луцийдің өтінішін қабылдағаннан кейін, британдар патшаларының үлгісімен христиан дініне көшті және 303 жылғы Диоклетиан қудалауына дейін христиандық сенімін сақтады. Кейінгі авторлар осы оқиғаны кеңейтіп, Луций тұсындағы миссионерлік қызмет туралы айтады және оған бірнеше шіркеулердің негізін салуды жатқызады.

Бірінші рет аталды: Папа каталогтары

Люцийдің алғашқы айрылысы 532 жылы жазылған және Catalogus Felicianus деп аталатын папалар тізімінде, қосымша өмірбаяндық жазбалармен бірге кездеседі. Бұл жерде Луций патша туралы былай делінген: (Папа Элеутерий) Ұлыбританияның патшасы Луцийден хат алып, Луцийдің христиан болуы үшін жол көрсетуін сұрады. Фелициан каталогы – бұрынғы тізімдердің жаңартылған нұсқасы. Алғашқы белгілі нұсқасы (әрине, одан да ертерек каталогқа негізделген) Liber Generationis (235 жылы) толығымен жоғалған. Хронографта қамтылған Либерия каталогының екінші нұсқасының көшірмелері (354 жылы) айналыста, бірақ Люций мен Папа Элеутерийді қамтитын маңызды кезең (174-189 жылдар), Папа Сотер (166–174) мен Папа Виктор (189–199) арасында орналасқан, толық емес және ешқайсысын атамайды. "Сотер 9 жыл, 3 ай, 2 күн. Ол Антонин мен Комод тұсында, Верус пен Герениан консулдығынан [171] Патерн мен Брадуа консулдығына дейін [185] болды. Виктор 9 жыл, 2 ай, 10 күн. Ол сол уақытта…

Академиялық пікірталастар

Британ патшасы Люций туралы ежелгі жазбаларда немесе кейіннен табылған артефакттарда (мысалы, монеталар немесе жазулар) басқа замандас дәлелдер болмағандықтан, ғалымдар оның шын мәнінде болған-болмағанына күмән келтіреді. 1868 жылы Артур Вест Хаддан мен Уильям Стаббс бұл Киелі Патрик пен Палладиус заманында Британиядағы миссионерлердің жұмысын қолдау үшін құрастырылған, ізгі ниетпен жасалған ойдан шығарылған әңгіме болуы мүмкін деп ұсынды. 20-шы ғасырдың басынан бері көптеген ғалымдар оның Liber Pontificalis-те пайда болуын жазу қателігі деп санайды. Фон Харнак Люций патшасының іс жүзінде Эдессаның VIII Абгар патшасы болғанын және осы шатасудың себебі жазу қателігі болғанын айтты. Одан әрі, Фон Харнак жазушы Абгардың ортаңғы атын – Люцийді пайдаланып, оны «Британия» емес, «Бритио» (Эдессаның қамалы, қазіргі Түркиядағы Шанлыурфа) патшасы деп қате көрсеткенін мәлімдеді. Алайда, британдық археолог Дэвид Найт Харнактың бұл ұсынысын сынға алды. «Британияның патшасы Люций» атты кітабында Найт Абгар Эдессалықтың замандас дереккөздерде ешқашан Бритио/Биртаның Люцийі деп аталмағанын, ал Люцийді «қамалдағы» (мысалы, Бритиодағы) патша деп атаудың мәні жоқ екенін дәлелдейді. Сонымен қатар, Абгарға латынша есімдері – Луций Аэлий Септемий тек 193 жылдан кейін, Луцийдің дінге өтуінен бірнеше жыл соң берілген. Осылайша, Найт Люцийді дәстүрлі түрде британдық билеуші ретінде тануды қолдайды.

Британдық көздер

Ғасырлар бойы осы "алғашқы христиан патшасы" туралы әңгіме кеңінен таралды, әсіресе Британияда, онда ол ерте британиялықтар арасындағы христиандықтың нақты тарихы деп есептелді. Ағылшын реформациясы кезінде Люций туралы оқиға католиктер мен протестанттардың арасындағы пікірсайыстарда қолданылды; католиктер оны папаның өте ертеден бергі билігінің дәлелі деп санады, ал протестанттар британдық ұлттық шіркеудің басымдылығын нығайту үшін пайдаланды. 731 жылы аяқталған "Англия халқының шіркеу тарихы" еңбегінде ағылшын монахы Беда Люций туралы оқиғаны келтірген. Ол мұны Римге барған Нотхельм сияқты замандастарынан естіген болуы мүмкін. Бұл әңгімелердің ең ықпалдысы – Жеффридің әңгімесі, ол Люцийдің ізгіліктеріне баса назар аударады және оның билігінде христиандықтың таралуы туралы егжей-тегжейлі, тіпті қияли сипаттағы мәліметтер береді. Оның нұсқасында Люций – қайырымды Койл патшасының ұлы және әкесінің үлгісімен билік етеді. Христиан шәкірттерінің жасаған кереметтері мен игі амалдары туралы естіген ол, өз дінін қабылдауына көмектесу үшін папа Елеутерийге хат жазады. Елеутерий екі миссионер – Фуганус пен Дювианды жібереді, олар патшаны дүркіреп шомылдырып, бүкіл Британияда сәтті христиандық тәртіп орнатады. Олар қара халықты және фламендерді дінге көндіреді, пұтханаларды шіркеулерге айналдырады және фламендердің билігінде болған жерлерде дін аймақтары мен архиепархияларды құрады. Луций шіркеуге жер және жеңілдіктер беріп жауап қайырады. Ол 156 жылы мұрагерсіз қайтыс болып, осылайша Британиядағы Римнің ықпалын әлсіретеді.

Корнхиллдегі Санкт-Петер шіркеуі

Лондонда бұрыннан келе жатқан дәстүр бойынша, король Люций Корнхиллдегі Әулие Петр шіркеуін салған. Қызығы, шіркеу алтарының орны үлкен римдік Лондон базиликасының, яғни, пұтқа табынушылардың ғибадатханасы болған жердің үстінде жатыр. Дегенмен, римдік кезеңге қатысты тағы екі факт осы пікірді қуаттауы мүмкін. Біріншіден, Лондон 314 жылы Арль соборында епископ Реститутты қатыстырған. Реституттың шіркеуде негізгі орын болған болуы керек. Екіншіден, 1417 жылы Ақ шілде күнгі шерудегі басымдық мәселесі талқыланғанда, Лондон мэрі Әулие Петрдің Лондондағы ең алғашқы шіркеу екенін мәлімдеді. Пауыл соборы 604 жылы салынған екенін ескерсек, 1417 жылы Әулие Петрдің 600 жылға дейін салынғаны айқын көрінеді.

Патша Люций жазуы

Лондондық тарихшы Джон Стоу 16 ғасырдың соңында былай деп жазды: "Бұл шіркеуде әлі күнге дейін қандай билікпен, бірақ жақында жазылған, Луций патша осы шіркеуді архиепископтың елордалық және өз патшалығының басты шіркеуі ретінде құрған және ол төрт жүз жыл бойы солай сақталған деп жазылған кесте бар". Стоу көрген "кесте" (тақта) ортағасырлық шіркеу Лондонның Ұлы өрті кезінде өртенгенде жойылды, бірақ осы уақытқа дейін бірнеше жазушылар оның мазмұнын жазып алған. Джон Уивер 1631 жылы басып шығарған түпнұсқа тақтаның мәтіні былай басталды:

"Барлық адамдарға белгілі болсын: Иеміздің 179 жылында Луций, осы жердің алғашқы христиан патшасы, бұрын Британия деп аталған, Лондондағы алғашқы шіркеуді, яғни Корнхилдегі Әулие Петр шіркеуін құрды, және ол онда архиепископтық орын құрды, сондай-ақ осы патшалықтың митрополиті және бас шіркеуі етіп белгіледі."

Ұлы өрттен кейін оның орнына жазбалы мыс тақта орнатылды және оның суреті Роберт Уилкинсонның "Londina Illustrata" (1819–25) еңбегіне енгізілді.