Кижі аралы: Карелияның тарихы мен мәдениетінің ашық аспан астындағы мұражайы

Кіріспе

Ресей, Карелия Республикасындағы арал

Кижи (Ки́жи) – Карелия Республикасындағы Онега көлінің шамамен геометриялық ортасында орналасқан арал (Медвежьегорский ауданы), Ресей. Арал солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып, ұзындығы шамамен 7 шақырым, ені 4.5 шақырым және Карелияның астанасы Петрозаводскіден шамамен 70 шақырым қашықтықта жатыр. Аралдағы елді мекендер мен шіркеулер кем дегенде 15 ғасырдан бері белгілі. Халық негізінен ауылдық болған, бірақ үкімет оларды аймақтағы кен өндіру және темір зауыттарын дамытуға көмектесуге мәжбүр еткен, бұл 1769-1771 жылдардағы ірі Кижи көтерілісіне әкелді. 1950 жылдары аралдағы көптеген ауылдар жойылып, қазір тек шағын ауылдық елді мекен ғана қалды. 18 ғасырда аралда екі ірі шіркеу және қоңырау мұнарасы салынды, олар қазір Кижи Погост деп аталады. 1950 жылдары Карелияның әртүрлі аймақтарынан ондаған тарихи ағаш құрылыстар сақтау мақсатында аралға көшірілді. Бүгінде аралдың барлық аумағы мен жақын орналасқан аймақ 80-нен астам тарихи ағаш құрылыстары бар ұлттық ашық аспан астындағы мұражай болып табылады. Ең танымал нысаны – ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Кижи Погост.

Атауы

Кизи атауы ежелгі вепс немесе карел тіліндегі "kizhat" немесе "kizhansuari" ("әлеуметтік жиын" немесе "ойын аралы") сөзінен туындаған деп саналады. Орыс тілінде оны кез келген буынға басымдылық қойып айтуға болады; бірақ, соңғы буынға басымдылық қою карел тілінде грамматикалық қате болып саналады.

Өнеркәсіптік даму

14 ғасырдан бері бұл арал Новгород пен Ақ теңіз арасындағы алмасу жолының бөлігі болды. Кижи және көрші аралдардағы көптеген елді мекендер (16 ғасырда шамамен 100-ге жуық) Спас Кижи Погост деп аталатын әкімшілік бірлестік құрады. 13-14 ғасырлардан бастап аймақ темір кенінің көзі ретінде экономикалық маңызға ие болды. 18 ғасырдың басында, патша Петр I-нің өнеркәсіптік реформаларының нәтижесінде, Онега көлінде бірнеше кен орындары мен металлургия зауыттары салынды, әсіресе қазіргі Медвежьегорск және Петрозаводск қалаларының орнында. Бұл зауыттарға орман кесу, көмір өртеу, топырақ жұмыстары сияқты ауыр физикалық еңбек қажет болды, осы еңбекті көбінесе жергілікті шаруалар атқарды. Еңбек мәжбүрлі болды; бағынбағандарға қоғамда ұрып-сапалау және айыппұл салынды, бұл жергілікті наразылықтарға себеп болды. Ең ірісі 1769-1771 жылдары болды және Кижи көтерілісі деп белгілі, ол губернатордың егін жинау маусымында Тивдийск мәрмәр кенішінде жұмыс істеу және Лижемск металлургия зауытын салу үшін шаруаларды жіберу туралы бұйрығынан туды. Шаруалар бұйрыққа бағынбады және бойкот жариялады. Көп ұзамай оларға Климент Соболев, Андрей Сальников және Семен Костин басқаруымен бүкіл Карелиядан 40 000-ға жуық адам қосылды. Көтеріліс Кижи Погостында орналасқандықтан, осы аймақтан атын алды. Шаруалар Санкт-Петербургке петициялар жіберді, бірақ олар тұтқындалып, жазаланды, ал көтерілісті басу үшін әскери корпус жіберілді. Олар 1771 жылдың маусым айының соңында Кижиге келді және артиллериялық оқтан кейін шаруалар тез жеңілді. Көшбасшылар мен тағы 50-70 шаруалар қоғамда ұрып-сапаланып, Сібірге жер аударылды. Көптеген басқалары әскери қызметке алынды, бұл сол кездегі жазалаудың бір түрі болды. Алайда, жергілікті зауыттар мен кен орындарының құрылысына шаруаларды жұмысқа тарту тоқтатылды.

Шаруашылық және басқа да дәстүрлі қызмет түрлері

Ерте заманнан бері арал тұрғындарының ең маңызды кәсібі егіншілік болды. Барлық қолжетімді жер, шамамен аралдың жартысы егістікке айналдырылды; қалған жартысының төрттен бірі тасты болса, қалғаны батпақтармен жабылған. XVIII ғасырда екі ауылды Кижи аралынан жақын маңдағы құнарсыз құрлыққа көшіру арқылы егіншілік үшін жер босатылды. 1970 жылға дейін аралда әртүрлі астық пен картоп өнімдерін беретін егістіктер, сондай-ақ егін өңдеуге арналған комбайндар мен тракторлар болды. 1971 жылы үкімет шешімімен егіншілік тоқтатылды. 2004 жылы кейбір егістіктер Кижи мұражайының құрамында қайта құрды. Бұл егістіктер егін шаруашылығы және орақ жинау жұмысының негізгі кезеңдерін көрсететін көрмелік нысан болып табылады. Аймақтағы басқа дәстүрлі шаруашылықтар: кестелеу, мұжұқтан жасалған әшекейлер жасау, тоқу (қайың қабығынан тоқуды қоса алғанда), тігу, иіру, ағаш ою (әдеттегі орыс ағаш ойыншықтарын жасау) және керамика.

Кижидің алғашқы шіркеулері

Аралдағы шіркеулер туралы алғашқы жазба 1563 жылға дейін жетеді. Бұл құжатта аралдың оңтүстік бөлігінде (қазіргі Кижи Погосты орналасқан жерде) тұрған екі күмбезді ағаш шіркеу мен қоңырау мұнарасы сипатталған, сондай-ақ олардың 1496 жылғы алдыңғы сипаттамалары да көрсетілген. Алдағы XVII ғасырда шіркеулердің айналасына ұзын қоршау салынып, ол швед және поляк шапқыншылықтарынан қорғаныс қызметін атқарған. Жалпақ шатырлар шырша ағашынан жасалған, ал күмбездер қайын ағашымен жабылған.

Кижи мұражайы

Ашық аспан астындағы Кижи мұражайы – Ресейдегі алғашқылардың бірі, ол 1951 жылы аралда жұмыс істей бастады және қазіргі уақытта 87 ағаш құрылысты қамтиды. Олардың ең танымалдарының бірі – екі шіркеу мен қоршаумен қоршалған қоңырау мұнарасы бар Кижи погосты. Погост 1990 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді. 1951 жылдан бері аралға көптеген тарихи ғимараттар көшірілді. Олардың ішінде Муром монастырының Лазарьдің қайта тірілу шіркеуі бар, ол Ресейдегі ең көне сақталған ағаш шіркеу деп есептеледі (14 ғасырдың екінші жартысы). Мұражайда 41 000-нан астам экспонат сақталған. Олардың көпшілігі тұрмыстық заттар: құрал-жабдықтар, ыдыс-аяқ, жиһаз және т.б. Мұражайда 16-19 ғасырларға жататын 1000-ға жуық икона бар, соның ішінде Ресейдегі жалғыз "көктем" жинағы да бар. Сондай-ақ, шіркеу заттары, XVII-XIX ғасырлардағы кресттер мен ерте қолжазбалар да бар. Мұражайда 20 ғасырға қатысты экспонаттар, шамамен 10 000 фотосурет және 1500 сурет те бар. Мұражай аралдың тарихы, археологиясы, экологиясы, табиғаты және басқа да салалар бойынша кең ауқымды ғылыми зерттеулер жүргізеді. Оның базасы Кижи және Петрозаводск қалаларында орналасқан, сонымен қатар аралда жетілдірілген веб-портал және веб-камера бар. Кижи мұражайы ай сайын «Кижи газетін» жариялайды. Жазда мектептер мен университеттер деңгейінде бір апталық білім беру курстарын өткізеді.

Лазардың қайта тірілу шіркеуі

Дәстүр бойынша, шіркеуді монах Лазарь (1286 (?) – 1391) XIV ғасырдың екінші жартысында салған. Шіркеу Онега көлінің шығыс жағалауындағы болашақ Муром монастырының алғашқы құрылысы болды. Уақыт өте келе, шіркеу ауруларды керемет түрде емдейді деген қағидаға байланысты монастырьдың ең басты көрікті орнына айналды. Діні абыздар Лазарьды жергілікті қасиетті тұлға деп жариялады және әр жазда, 23-24 маусым күндері, шіркеуге қажылар көптеп келіп зыярат ететін. Ғимарат биік және... шіркеудің 16-18 ғасырларда жасалған 17 иконадан тұратын екі қабатты иконостасы сақталған.

Архангел Михаил шіркеуі

Архангел Михаил шіркеуі 1961 жылы Леликозеро ауылынан Кижиге көшірілді. Оның өлшемдері және шығыстан батысқа қарай созылған тіктөртбұрышты құрылысы мен екі еңісті шатыры бар. Кіреберіс бөлімінің үстінде пирамида пішіндес шатыры бар қоңырау мұнарасы орналасқан. Шіркеудің иконостасы екі қабаттан тұрады және 17-18 ғасырлардағы иконаларды қамтиды.

Демография

XVI ғасырдың соңына қарай аралда 14 елді мекен болған. 1900 жылдардың басында олардың саны тоғызға дейін азайды, олар Погост, Бачурино, Бишево, Босарево, Васильево, Кьяжево, Морозово, Наволок және Ямка деп аталды. Екінші дүниежүзілік соғыстың аяғына қарай олардың жетісі жойылып, қазірде тек Васильево мен Ямка ғана қалды.

Елді мекендер

Погост поселені Кижи Погостының жанында орналасқан. Ол алғаш рет 17 ғасырдың басында айтылған; ол төрт үйден тұратын, олардың екеуі жергілікті көтеріліс кезінде өртенген. 1678 жылы үйлер саны жетіге дейін артты, оның алтауы Погост дін қызметкерлеріне, біреуі шаруаға тиесілі болды. Поселенің саны 1900 жылдардың басында бесеуге дейін азайды және 1950 жылы жоғалып кетті. Бүгінде олардың орнында 1951 жылы Ошнев ауылынан көшірілген және 1960 жылы ашылған Кижи мұражайының алғашқы экспонаты болған Ошневтің тарихи үйі тұр. Бишево поселені аралдың солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. 1563 жылы бір үй болса, 1678 жылы төрт үй болды. 1820 жылы поселенің сегіз адамының алтауы бай болған. Поселеде 5 жылқы, 11 сиыр және 4 қой болған. 1900 жылдардың басында 11 адамға 4 жылқы мен 3 сиыр ғана тиді, ал 1950 жылға қарай поселе жойылды. Босарево поселені 1858-1869 жылдары 11 адамнан тұратын бір үйден құрылған, 1911 жылы екіге дейін өсті. Киажехво поселені аралдың ең солтүстік жағалауында орналасқан және 1563 жылы екі үйден тұратын. 1876 жылы тағы бір үй салынды, бірақ үйлер кішкентай болды және жануарлар мүлдем болмады. 1905 жылы онда он үш адам тұратын. Морозово поселені 1582 жылдан бері белгілі болды және 1950 жылы бөлшектелген бір үлкен үйді қамтыды. Жақын жерде Үш қасиеттінің шіркеуі орналасқан. Оның биіктігі 22 метр, ал периметрі 8 метр. Наволок поселені 1563 жылы төрт үйі және 1696 жылдан бастап жеті үйі бар аймақтағы ең ірі және ең бай поселенің бірі болды. 19 ғасырда бұл жерде 40-қа жуық адам тұратын. Олардың көпшілігі шаруалар, ал екеуі аяқ киім жасаушы, біреуі ағаш ұстасы болған. Поселеде жүк тасымалдауға арналған қайық болған. Кижи поселенің көпшілігі уақыт өте келе азайғанда, Васильево 1840 жылы бір үйден 1876 жылы екіге, 1911 жылы үшке, 2009 жылы бесеуге дейін өсті. Қазіргі бес үйдің екеуі түпнұсқа, ал қалғандары мұражай экспонаттары ретінде көшірілді. Олардың жанында 17-18 ғасырлардағы Тарихи Қасиетті Марияның көтерілісі шіркеуі (часовня Успения Пресвятой Богородицы) орналасқан. Ямка поселені 1563 жылы екі үй болған, екеуі де 1616 жылы өртенген. Олар кейін қайта салынған және 1911 жылы 11 үйі бар поселе аралдағы ең үлкені болды. Оның бір тұрғыны Семен Костин 1769 жылғы Кижи көтерілісінің басшысы болды. Оның көршілерінің бірі бай саудагерге айналып, Кижи шіркеулерін қайта құруға үнемі қаржылай көмек көрсетті. Ямкада тарихи үйлер мен қоралардан басқа 1930 жылы салынған жел диірмені мен екі шіркеу бар. Спасительдің бейнесі (Часовня Спаса Нерукотворного) шіркеуі 17-18 ғасырларда Вигово ауылында салынған және 1950 жылдары Кижиге көшірілді. Оның стилі Архангел Михаил шіркеуінің стиліне ұқсас (жоғарыда қараңыз). Петр мен Павел шіркеуі кішірек және қарапайым. Ол 18 ғасырдың басында Типиница ауылында салынған, кейін Кижиге көшірілді. Оның ішкі бөлігі сақталмады.

The pogost settlement is located near the Kizhi Pogost. It was first mentioned in the early 17th century; then it consisted of four houses, two of which were burned down during a local revolt. By 1678, the number of houses increased to seven, six of which belonged to the Pogost priests and one to a peasant. The settlement shrank to five houses by the early 1900s and disappeared by 1950. Nowadays, on their place stands a historical house of Oshevnev, which was moved here in 1951 from Oshevnevo village, and which became the first exhibit of the Kizhi museum opened in 1960. Bishevo settlement was located in the north eastern part of the island. In 1563, it had one house but there were four houses there by 1678. In 1820, from eight men of the settlement, six were wealthy – the settlement had 5 horses, 11 cows and 4 sheep. In the early 1900s, there were only 4 horses and 3 cows for 11 people, and by 1950 the settlement had disappeared. Bosarevo settlement was formed in 1858 1869 with one house of 11 people, which became two by 1911. Kyazehvo settlement was located on the northernmost shore of the island and had two houses in 1563. One more was built by 1876, but the houses were small and had almost no animals. Thirteen people lived there by 1905. Morozovo settlement was known since 1582 and contained one big house which was taken apart in 1950. Nearby, there is the Chapel of the Three Saints. It stands 22 metres tall with a perimeter of and was built in the late 18th century in the Kavgora village. Navolok settlement was one of the largest and richest in the area with four houses in 1563 and seven from 1696. About 40 people lived there in the 19th century, most of whom were peasants but two were shoe makers and one carpenter. The settlement had a boat which was used for cargo. While most Kizhi settlements were shrinking with time, Vasilyevo was growing from one house in 1840 to two in 1876, three in 1911 and five in 2009. Of the present five houses, two are original and others were moved here as museum exhibits. Near them, there is a historical Chapel of the Assumption of the Virgin (часовня Успения Пресвятой Богородицы) of 17th–18th century measuring
Yamka settlement had two houses in 1563, both of which were burned down in 1616. They were rebuilt later and by 1911, the settlement was the largest on the island with 11 houses. One of its inhabitants, Semen Kostin, was a leader of the Kizhi Uprising of the 1769. One of his neighbors became a wealthy merchant and a regular donor to the reconstruction of the Kizhi churches. Apart from historical houses and barns, in Yamka there is a windmill built in 1930 and two chapels. The Chapel of Spas (Часовня Спаса Нерукотворного) measures It was built in the 17th–18th centuries in Vigovo village and moved to Kizhi in the 1950s. Its style is similar to that of the Chapel of the Archangel Michael (see above). The Chapel of Petr and Pavel is smaller and simpler in design. It was built in the early 18th century in the Tipinitsa village and then moved to Kizhi. Its interior could not be preserved.

Геология, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі

Кижи аралының аумағы Онега көлінің көптеген басқа бөліктерінен ерекшеленеді. Ол көптеген шағын аралдармен сипатталады, олар су ағынын баяулатады, сондай-ақ көлдің түбі салыстырмалы түрде терең емес және тегіс емес. Көлдің орташа тереңдігі 15 метр болса, Кижиде тереңдігі шамамен 6 метрге жетеді және тек кейбір жерлерде ғана одан да тереңдейді. Әлсіз ағыстар мен шалшық тереңдік судың салыстырмалы түрде жылуына және тыныштығына ықпал етеді, бұл су өсімдіктерінің өсуіне жағдай жасайды. Балық түрлеріне тарақан, кейбір гобилер, крейсерлік карп, сабель карп, перч, руф, шұбар, кәдімгі даке, күміс көкбалық, иде, гуджон, карп-брем, тікенекті лоах, еуропалық смелт, шар, шұбар перч, руд және бурбот жатады. Аралдың ортасымен мұз дәуірінен қалған тар қырқа жүреді. Оның кейбір бөліктері тік жарлы, ал биіктігі 6 метрге жетеді. Аралда орман жоқ, тек жалғыз емен, шырша, қарағай, қайың, аспан және қаратал ағаштары өседі. Ағаштарда 28 түрлі полипора (ағаш саңырауқұлақтары) және 100-ден астам ерекше мох түрлері кездеседі. Аралдың көп бөлігі әр түрлі, түрлі-түсті, соның ішінде сирек және қорғалатын түрлері бар шалғындықтармен жабылған. Олардың көпшілігі бұршақ тұқымдасына жатады. Көбінесе сиыр петрушкасы, әртүрлі центраурея түрлері, ажырей және тығыз гүлді вербаскум кездеседі. Кижи аймағында 15 туысқа жататын 180-ге жуық құс түрі белгілі, ал аралда олардың 45-ке жуығы байқалды. Көпшілігі көшпенді құстар, олар аралда демалу немесе ұя салу үшін тоқтайды, мысалы, аққулар, қаздар, үйректер, көлдік шағалалар, стерналар, бірақ үй құсы, еуразиялық сискин, жалпы шаффин, көкқұйрық, жаға және қарға сияқты тұрақты құстар да бар. Жануарлар мен қосмекенділердің ішінде тек тритон (жазық тритон және үлкен гребенді тритон), жыландар, жалпы кесіртке, бақалар мен жабалар (жалпы бақа, жалпы жаба және көл бақасы) және тышқандар кездеседі. Арал аймақта көптеп таралған ірі жануарларға сыймайды.

Климат

Аралдың климаты бұл аймаққа тән, бірақ әлемнің көп бөлігі үшін суық. Төмен температура бактериялық белсенділікті тежейді, бұл Кижидегі ағаш құрылыстарының ұзақ сақталуының маңызды себептерінің бірі.

Қол жеткізу

Кижи аралы Онега көлінің ірі аралдары мен мүйістерінен бір шақырымдай қашықтықта болғанымен, жақын жерде ірі қалалар мен көлік қатынасы жоқ. Кижиге жылдың жаз айларында Петрозаводск қаласынан гидрофойлмен (күніне бірнеше рет), круиздік кемемен, тікұшақпен және қыста қар көлігімен баруға болады. Арал ішінде көбінесе жаяу жүреді. Қыс мезгілінде қар мотоциклі де пайдаланылады. Жақын маңдағы аралдарда бірнеше қонақ үйлер орналасқан. Аралда 8 бөлмелі (20 орындық) ағаштан жасалған қонақ үй мен мейрамхана бар.