Кіріспе

Англияның Дербиширдегі Скарклифке жақын жерде бастау алатын Поултер өзені – Ноттингемширдегі Идл өзенінің саласы. Өзен бойындағы диірмендерге қуат берген, қазіргі таңдағы көпшілігі жойылған, бірақ диірмен тоғандары сақталған. Кукни диірмен ғимараты бастауыш мектеп ретінде қолданылады. Өзенге бірнеше көлдер жасау үшін бөгеттер салынған. Олар Уэлбек аббаттығының герцогтік иеліктерінде және Клумбер үйі орналасқан жерде. Уэлбек иелігіндегі Гулдсмидоу көлі, Шруббери көлі және Үлкен көл Поултердің саласы арқылы сумен жабдықталады, ал Карбёртон Фордж бөгеті мен Карбёртон бөгеті металлургиялық зауыт пен диірменге қуат беру үшін салынған. Жоғарғы және төменгі көлдерден тұратын Клумбер көлі, ІІ* санаттағы сәндік көпірмен жалғастырылған, Клумбер иелігінің бір бөлігі болып табылады және шөгуден зардап шеккен. Парк аймағынан тыс, өзен шығысқа қарай Елкеслиден ағып өтеді және ауылдың сыртында, А1 тас жолына жақын жерде Идл өзенімен қосылады. Өзен суының сапасы жақсы, көптеген көрсеткіштер оның ластанбағанын көрсетеді, бұл балықтар популяциясын сақтауға мүмкіндік береді, ал көлдер көптеген құстарға маңызды мекенжай қамтамасыз етеді.

Курс

Поултер Дербиширдегі Скарклифтің оңтүстік-батысындағы бұлақта пайда болады, 520 фут (158 м) контурға жуық жерде, ауылдың оңтүстік жиегімен бойлап өтеді, содан кейін солтүстік-шығысқа қарай Нетер Лэнгвитке қарай ағады. Лэнгвиттің батыс шетінде, ол Лэнгвит кенішіне қызмет еткен темір жолдың тасталған учаскесінің астынан өтеді және заманауи балық шаруашылығының айналасын айналып өтеді. Скарклиф саябағындағы Оул Спрингтен басталатын Оул Сик өзені, ауылға жақын жерде қосылады, сондай-ақ Уэйли-Холл шаруашылығының жанынан басталатын өзен де қосылады, ол Уэйли және Поултер ауылдық саябағы арқылы оңтүстік-шығысқа қарай ағады. Ауылдық саябақта Лэнгвит кенішінің қалдықтары орналасқан. Кеніш 1978 жылы жабылды және 1987 жылға қарай жердің көп бөлігі тазартылды, бірақ көршілес Кресвелл кенішін сумен қамтамасыз ету үшін шұңқырдан өзенге су құю үшін шахта сақталды. 1988 жылы қалдықтарды саябаққа айналдыру жұмыстары жүргізілді. Өзендер Скарклиф диірменіне құяды, ол осы аймақта болған төрт диірменнің бірі болған. Ньюстед аббаттығының жазбаларында 1432 жылы мұнда диірмен болғандығы көрсетілген, және ол 19 ғасырдың соңындағы карталарда белгіленген. 1938 жылы соңғы диірмен қолданыстан шығарылды және 1960 жылдары бұзылды. Диірмен тоғанының нашар күйі салдарынан тоған тұншықты, бірақ Апсли Гранджге негізделген ескеру аймағының орталық бөлігі болуы мүмкін, ол жолдың қарсы бетіндегі үлкен ғимарат. Диірменнің төменгі жағындағы кішкене кірпіш ғимаратта өзендегі су деңгейін реттеуге және Лэнгвит кенішіне су беруге арналған сорғылар орналасқан. Содан кейін өзен 1870 жылдары Мидленд темір жолы салған екі аркалы виадуктың аркасынан өтеді. 1964 жылы жолаушылар тасымалы тоқтатылса да, Бичинг кесімі аясында, желі жүк пойыздары үшін ашық қалды және 1998 жылы Уоркшоптан Нотингемге дейінгі Робин Гуд желісінің бөлігі болды. Ол Нетер Лэнгвиттің шығысында орналасқан, одан кейін ағыны Лэнгвиттің сарқырамалық тазарту станциясынан шығарылған тазартылған сумен толықтырылады. Лэнгвит Милл Хаус 1786 жылы салынған мақта фабрикасының орналасқан жері. Ол төрт қабаттан тұрады және аймақтағы ең ірі ғимараттардың бірі болды. 1848 жылы жабылды және 1886 жылдан бастап жүгері диірмені ретінде пайдаланылды. Ғимарат нашар күйде және қауіпті ғимараттар тізілімінде. Милл Хаус II дәрежелі тізімдегі ғимарат, бір кезде мейрамхана болып жұмыс істеген, бірақ қазір бос тұр. Біраз уақыттан кейін өзен екіге бөлінеді, солтүстік арна төменге түседі, ал оңтүстік жасанды арна Кукнидегі екі диірменнің біріншісіне сумен жабдықтайтындықтан деңгейін сақтайды. Бұл жерде бірнеше ғасырлар бойы диірмендер болған, өйткені 1792 жылы өртке түскен мақта диірмені қирады. Кукни тоғаны деп аталатын көл, . Диірмен қазір Кукни бастауыш мектебінің бөлігі болып табылады, ал оның бөгеті мен шлюздары сақталған. Диірмен тоғаны мен өзен арасындағы 4 метрлік деңгейдің төмендеуі мектепке өзеннен электр энергиясын өндіруге мүмкіндік берді. Оның 7 кВт көлденең ағынды турбинасы мектепте қолданылатын энергияның маңызды бөлігін өндіреді, Powergen компаниясының Green Plan қорынан грантпен және Clear Skies грантымен қаржыландырылды. Кукнидің солтүстік жиегінен ағып, өзен ауылдың шығысында орналасқан екінші жүгері диірменінің орнына жетеді. Диірмен бұзылған, бірақ шлюздер мен бөгеттер әлі де көрінеді.

Уэлбек көлдері

Темір жолдан тыс жерде екі арна бар, батысы – темірді қоршаған тоған деңгейінде, ал шығысы – төменгі деңгейде. Екі арна да өзенмен толықтырылған алғашқы әсемдік көліне қарай бағытталған. Осы кезде өзен бастауынан шамамен 360 фут (110 метр) төмендеп кеткен. Уэлбек Ұлы көлі – Портленд герцогтарына тиесілі, қазір Бентинк отбасының меншігіндегі Уэлбек иелігінің бір бөлігі. Миллвуд бұлағы Гульдсмидоу көліне құяды, Шрэббери көлі арқылы өтіп, Ұлы көлге қосылады. 1760 жылдары герцог архитектор және инженер Роберт Майлнді үш аркалы көпір салуға шақырды, ол функционалды да, әдемі де болуы керек еді. Майлн тіреулердің жылжуымен байланысты қиындықтарға тап болды, нәтижесінде 1768 жылдың ақпанында орталық 90 фут (27 метр) аркасы құлады, содан кейін Майлн жұмыстан босатылды. 1840 жылдары бесінші герцог, иелікте жер астындағы би залы мен туннельдер салған, инженер Уильям Тирни Кларкты аспалы көпір салуға тартты. Жобаның бас инженеры – Блэнд Уильям Крокер, ол Кларкқа Будапешттегі Сечени аспалы көпірін салуға көмектескен. Поултердің батыс арнасы құбыр арқылы Ұлы көлге құяды, ал төменгі шығыс арнасы Карбёртон Фордж тоғанына құяды. Көлден кейін, үстінен жол өтетін бөгет Карбёртон Фордж тоғанына дейін деңгейді төмендетіп, ұстаманы қамтамасыз етеді. 1695 жылы герцог Вустерден келген Джон Уилерге жерді жалға берді, ол онда ұстама, тоған және шлюздер салды. Ноттингемшир мұрағатында сақталған құжаттарда Уилер мен герцог арасындағы келісім жазылған, онда ұстамаға су жеткізу нәтижесінде герцогтың жерін су басуына байланысты жыл сайынғы өтемақы төлеу туралы айтылған. Ұстама 1770 жылдарға дейін гүлденді. 1751 жылы Покок есімді жазушы «Дербиширден темір шошқаларын әкеліп, оларды балқытып, пайдалану үшін таяқшаларға айналдыратын» дескрипциялаған. Бесінші герцог ұстаманың барлық іздерін жойды. Карбёртон Фордж тоғанынан кейін тағы бір бөгет Карбёртон тоғанына дейін деңгейді төмендетіп береді. 1678 жылғы жалға алу шартында «сулы бидай, айналмалы немесе толық бидай» диірмені туралы айтылған. Археологиялық зерттеулерден кейін, тасқын кемендегі негізгі шлюз және бірнеше тас шлюздер, ағаш жалюзилер мен 19 ғасырға жататын құйма темір клапандар қалпына келтірілді.

Клумбер көлі

Екі арна да Карбёртон ауылына қызмет ететін жолдың астынан өтеді, онда жоғарғы арна, Flood Dyke, далаға аяқталады, одан ол шлюзге кіреді және құбыр арқылы ашық бөлімге ағады. Су екінші шлюзге түсіп, төменгі арнаға қосылады. Жоғарғы шлюз 1898 жылғы картада "sluices" деп белгіленген және каналдың шығысында үлкен балық шаруашылығымен қамтамасыз етілген. 1919 жылы балық шаруашылығы пайдаланылмай қалды, ол батпақты жер деп белгіленді. Төменгі арна 1898 жылы "Дөңгелек үй (сору станциясы)" арқылы ағып өтті. Үш тең емес аркадан тұратын көпірдің жоғарғы жағында балюстрада бар, оны Стивен Райт жобалаған, ұзындығы 70 метр. Бұл ғимарат ІІ* дәрежелі ескерткіш болып табылады. 1786 жылы мұражай басқарушысы Марсон мырзаның басшылығымен көлді жақсарту жұмыстары жүргізілді. Ньюкаслдың 4-ші герцогы 1823 жылы көпірдің астына каскад салдырды, ал 1835 жылы жаңасы, оны Грей мырза аяқтады. Герцог құрылысты "табысқа жеткен және жақсы басқарылған" деп сипаттады. 1842 жылы көлдегі суды үйге су беретін қозғалтқышқа беретін құбыр ағаш тамырларымен бітеліп қалған кезде, проблемалар туындады. 1845 жылдың көктемінде, 1846 және 1847 жылы герцог көлді кеңейту және жағалауларын жақсарту үшін суын төгіп тастады, ол кейбір жерлерінде "табиғи да, әдемі де емес" деп санады. Әсем көпірдің астында бөгет деңгейін шамамен 1 метрге төмендетеді. Виктория дәуірінде саябақта екі тәуелсіз сумен жабдықтау жүйесі болды, біреуі үйді және оған байланысты ғимараттарды, ал екіншісі ферманы және Хардвик ауылын қамтамасыз етті. Ол кезде бұл жерде 500-ге жуық адам тұратын. Үйге су артезиандық құдықтан келіп, жер асты резервуарына құйылды, ол жер астында 1 км қашықтыққа гравитация күшімен 0,5 мильге дейін жеткізілді. Көлдің екі бөлігінің деңгейі арасындағы айырмашылық Гилберт Гилкес пен Гордон турбинасын қуаттандыруға жеткілікті болды, ол сорғыны қозғалтты. Екі жүйе 1931 жылы біріктірілді, онда қолданыстағы турбинамен қозғалатын үш поршнялы тік сорғы орнатылды. Қазір суды электр сорғыларымен қамтамасыз етеді, бірақ бастапқы жабдық әлі де сақталып тұр және бірнеше жыл бойы электр қуаты үзілген жағдайда саябақты сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылды. Өзен көлден Хардвик ауылының жанында бөгет және каскад арқылы шығады, одан кейін ford бар, ал одан кейінгі тағы бір бөгет деңгейді тағы да төмендетеді, содан кейін өзен A614 Worksop-тан Оллертонға дейінгі жолмен өтетін Батыс көпірінің астынан өтеді. Қалған жолдың басым бөлігі орманды жерлер арқылы өтеді, оның ортасында Крукфорд фермасының жанында өзенді қиып өтетін ford бар. Өзенді B6387 Оллертоннан Гамстонға дейінгі жол және Гамстон әуежайының жанында А1 жолы кесіп өтеді, содан кейін River Idle-ге River Maun және River Meden өзендері қосылған жерден ағып түседі және Idle өзені басталады.

Гидрология

Пултер өзенінің бастауы геологиялық құрамы магнийлік әктас суқоймасы деп аталатын кең сулы кеуекті тау жыныстық құрылымда орналасқан. Магнийлік әктас, құрамында магнийге бай доломит минералы болғандықтан осылай аталады. Бұл тау жынысы жер бетіне жеткен жерлерде көбінесе бұлақтар пайда болады, ал Пултер осындай бұлақтан басталады. Шығысқа қарай магнийлік әктас Триас кезеңіне жататын Sherwood құмтасты суқоймасы деп аталатын кеуекті тау жыныстары қабатымен жабылған, бұл аймақтың негізгі геологиялық құрауышы болып табылады. Шығысқа қарай жалғасқанда, екеуі де Мерсия балшық тасының қабатымен жабылады. Бұл суқоймаларындағы жер асты суларының деңгейі өзен жүйесіне су беруіне немесе одан су алуына әсер етеді, ал деңгейлер жер асты суларын пайдаланудың нәтижесінде, әсіресе халыққа сумен жабдықтау үшін, сондай-ақ терең көмір шахталарынан туындаған шөгіңкілердің салдарынан суқоймалардың жарылуынан тарихи деңгейден төмендеп кеткен. Кукниден жоғары, Экологиялық агенттіктің өзендегі су ағынын өлшейтін станциясы бар, Пултер өзенінің су жиналатын алабы шамамен 12 шаршы мильді (31 км²) құрайды, оның орташа жылдық жауын-шашын мөлшері (1961 жылдан 1990 жылға дейінгі деректерге сүйенген). Оның үштен бірі өзенге құяды. Судың сапасы жақсы. Экологиялық агенттік өзендерді жіктеу үшін «А»-дан «F»-ға дейінгі алты сатылы рейтингтік шкаланы, яғни жалпы сапаны бағалауды қолданады. «А» – судың ең жақсы сапасы, ал «F» – ең нашар сапасы. Сапаға әсер ететін факторлар – аммиактың мөлшері, еріген оттегінің мөлшері және биохимиялық оттегі сұранысы (BOD), ол организмдердің судағы органикалық заттарды ыдырату үшін қажетті еріген оттегінің мөлшерін өлшейді. Бұл факторлар әдетте, су тазарту қызметтерінен шығарылған кезде нашарлайды және жаз айларында нашарлау тенденциясы байқалады, себебі мұндай ағынды сулар өзендегі жалпы ағынның үлкен бөлігін құрайды. Уэлбек көлінен жоғары орналасқан Пултердің жоғарғы бөлігі GQA шкаласында «B» бағасына ие, себебі оның ағыны Лангвиттің су тазарту станциясынан шығатын сумен толықтырылады, ол шамамен 1,2 Мл/күн (мегалитрлер күніне) және Лангвит балық шаруашылығынан сумен, ол 0,9 Мл/күнге дейін жетеді, бірақ маусымдық сипатта болады. Өзеннің бойында судың сапасы жақсы деңгейде сақталады. Идл өзеніне қосылғанға дейінгі соңғы бөлімнің көрсеткіштері аммиак пен еріген оттегінің деңгейі табиғи экожүйеде күтілетін деңгейде екенін көрсетеді. 1991-2006 жылдар аралығында BOD 50%-дан астамға төмендетілді, бірақ жақсартуға одан әрі мүмкіндік бар. Ауыл шаруашылығы қызметінің әсерінен фосфаттар мен нитраттардың деңгейі жоғары, бірақ жақсарулар да байқалды. Судың сапасы екі биологиялық көрсеткіш арқылы да өлшенеді. Олар – NTAXA, ол су үлгілерінде табылған омыртқасыз жануарлардың жалпы санымен байланысты, және ASPT (әр таксонға орташа балл), ол органикалық ластануға сезімталдығына қарай бағаланған нақты омыртқасыз жануарлардың санынан есептеледі. 2004-2006 жылдарға жасалған бағалауда соңғы бөлім бірінші көрсеткіш бойынша «А» (өте жақсы) және екінші көрсеткіш бойынша «В» (жақсы) класына ие болды. Бұл судың ластанбағанынан алыс емес екенін көрсетеді. Содан бері Экологиялық агенттік Англиядағы өзен жүйелеріндегі су сапасын бағалау жүйесін өзгертті. Әрқайсысына жалпы экологиялық жағдай беріледі, ол бес деңгейдің бірі болуы мүмкін: жоғары, жақсы, орташа, нашар және өте нашар. Мұны анықтау үшін бірнеше компоненттер қолданылады, соның ішінде омыртқасыздардың, гүлді өсімдіктердің және балықтардың саны мен түрлеріне қарайтын биологиялық жағдай. Химиялық жағдай, әртүрлі химиялық заттардың концентрациясын белгілі қауіпсіз концентрациямен салыстыратын, жақсы немесе сәтсіз деп бағаланады. 2019 жылы Пултердегі судың сапасы төмендегідей болды.
Бөлім Экологиялық жағдайы Химиялық жағдайы Ұзындығы Су жиналатын алабы 7,7 миля (12 км) 13,29 шаршы миль (34 км²) 9,5 миля (15 км) 17,61 шаршы миль (46 км²) 9,4 миля (15 км) 17,24 шаршы миль (45 км²)

Миллвуд бұлағының сапасы жақсарды, себебі 2009 жылы оның экологиялық жағдайы нашар деп бағаланған. Ұлыбританиядағы көптеген өзендер сияқты, 2019 жылы полибромдалған дифенил эфирлерінің (PBDE) және сынап қосылыстарының болуына байланысты химиялық жағдайы жақсыдан сәтсізге өзгерді, бұлардың ешқайсысы бұрын бағалауға енгізілмеген.

Флора мен фауна

Өзеннің жоғарғы ағысы физикалық ерекшеліктері және экологиялық маңызы тұрғысынан әртүрлі. Оның құрамында көптеген түрлерге бай тіршілік ортасын қамтамасыз ететін ылғалды ормандық аймақ бар. Су сапасы түрлі балық түрлерін ұстауға жеткілікті. Уэлбек көлінен жоғарыдағы өзенде жабайы қоңыр форельдің маңызды популяциясы қоныстанған. Көлдердің үлкендігі судың өте баяу ағуына себеп болады және салыстырмалы түрде тұншықты суда гөйін, суыржан және шабақтардың популяциясын қолдайды. Өзеннің төменгі ағысы Идль өзенінде мекендейтін балықтардың шағылысуына пайдаланылады. Көлдер көптеген құстарға тіршілік ортасын ұсынады. Клумбер көлінің жағасында қарағай, жиде және күл ағаштары мен кейбір сазды топырақтар бар. Бұл елде гадвалдың көбейіп өсуі үшін пайдаланылған алғашқы орындардың бірі болды, сонымен қатар қыста гусандердің популяциясы да бар. Тамыз және қыркүйек айларында құсбегілер Клумбер тоғанының астындағы қамыс арасында жиі кездеседі, онда олар қарлығаштар мен мартиндерді аулайды. Жоғарғы көлдің шетінде емен, пихта, бук және қарағай ағаштары өседі, ол сазгүлдер мен тоқылдақтарға тіршілік ортасын ұсынады, ал жазда қарашашақтар да келіп тұрады. Мандарин қаздары да кейде соғып тұрады.