Кіріспе

Blakely v. Washington, 542 U. S. 296 (2004) ісінде, штат заңнамасы бойынша міндетті жазалау ережелері аясында, Конституцияның Алтыншы түзетуіне сәйкес, қазылар алқасымен сотталу құқығы судьяларға қазылар алқасы анықтамаған немесе айыпталушы мойындамаған фактілерге негізделіп қылмыстық жазаны ауыртуға тыйым салады деп шешілді. Бұл істің маңыздылығын АҚШ Жоғарғы Сотының судьясы Сандра Дей О'Коннор "10 балдық жер сілкінісі" деп сипаттау арқылы атап өтті.

Іс-қағаздарының мазмұны

Ральф Говард Блейкли 1936 жылы дүниеге келді; ол өзінің қылмыстық жолын 1954 жылы бастады. Блейкли 1973 жылы әйеліне үйленді. Блейклилердің 20 жылдан астам некелері кезінде, мырза Блейкли 80 немесе одан да көп сот процесіне қатысты, олар суармалы су құқықтарын, сондай-ақ шабуыл, дүкен ұрлығы және тағы басқа қылмыстарды қамтыды. 1996 жылы әйелі ажырасуға өтініш бергенде, Блейкли оны Вашингтондағы Грант округіндегі үйінен пышақпен қорқытып, жүк машинасының артына орналасқан ағаш қорапқа тығып, Монтанаға алып кетті. Ол 13 жасар ұлына екінші көлікпен олардың соңынан келуді бұйырды және ол бас тартса, әйеліне оқ атумен қорқытты. Монтанаға жолда, ұлы Вашингтон штатының Мозес-Лейк қаласында қашып, полицияға хабарлады. ФБР агенттері мен шерифтер Блейклиді Монтана штатында, Три Форкс қаласының жанында ұстады. Блейклиге бірінші дәрежелі адам ұрлау айыбы тағылды, бірақ ол екінші дәрежелі адам ұрлау, тұрмыстық зорлық-зомбылық және қару қолдануда кінәлі деп танылды. Егер адам Вашингтон штатында кәмелетке толмағанды ұрлағаны үшін сотталса, ол түрмеден шыққаннан кейін жыныстық қылмыскер ретінде тіркелуге міндетті. Мұны болдырмау үшін, мырза Блейкли ұзақ мерзімге сотталуға келісім білдірді, бірақ тек екінші дәрежелі адам ұрлаудан ғана кінәлі деп танылды. Сотта Блейкли бұл айыптаманы растайтын фактілерді мойындады, бірақ басқаларын мойындамады. Вашингтон заңына сәйкес, екінші дәрежелі адам ұрлау – "В" класты қылмыс, ол үшін ең көп 10 жылға бас бостандығынан айыру жазасы көзделген. Алайда, Вашингтонның міндетті жазалау ережелеріне сәйкес, судья Блейклиге 49 айдан кем емес, 53 айдан артық емес мерзімге бас бостандығынан айыруды талап етті, егер оның осы аралықтан тыс жазаны тағайындау үшін "маңызды және нақты" себептері болмаса. Бұл себептер жазаның стандартты диапазонын есептеу үшін қолданылған факторларды ескеруге болмайды. Егер судья ерекше жазаны негіздеу үшін нақты фактілер мен құқықтық қорытындыларды ұсынбаса, апелляциялық сот үкімді өзгертуге міндетті болар еді. Осы талаптарға қарамастан, сот судьясы Блейклиді 90 айға соттады, ол Блейклидің "қасақана қатыгездікпен" әрекет еткенін анықтады. Блейкли апелляциялық шағымданып, судьяның бұл күтпеген фактілерді анықтауы оның Apprendi v. New Jersey ісі бойынша, алтыншы түзету құқығын бұзғанын мәлімдеді, ол бойынша қазылар алқасы оның жазасына заңды түрде қажетті барлық фактілерді күмәнсіз дәлелдеуі керек. Вашингтон апелляциялық соты оның шағымын қабылдамады, ал Вашингтонның Жоғарғы соты оны қараудан бас тартты. Блейкли АҚШ Жоғарғы сотына істі қайта қарауды өтінді, және сот оған келісті. Көңілді жағдайға орай, жергілікті округ прокуроры Джон Кноделл III Вашингтонның губернаторынан АҚШ Жоғарғы сотының алдында жеке өзі дауласуға рұқсат сұрады. Ауызша жарыс барысында судья Скалия Кноделлді штат заңдарына қарағанда әлдеқайда ұзақ мерзімге бас бостандығынан айыру жазасын тағайындауға тырысқаны үшін сынға алды.

Көпшілік пікір

Бұл істі шешу үшін Сот "Аппендиге қарсы Нью-Джерси" ісінде белгіленген қағиданы қолдануға тиіс болды: "Бұрын сотталған фактісінен басқа, қылмыс үшін белгіленген заңмен шектелген жазаны арттыратын кез келген факт қазылар алқасына ұсынылып, күмәндан тыс дәлелденуі керек". Бұл қағида қазылар алқасымен сот жүргізу талабының тарихи мақсатын қамтамасыз етуге бағытталды – қылмыстық айыпталушыға қарсы барлық айыптауларды "он екі тең және көршілерінің бірауыздан келісіміне" ұсынып, заң бойынша жазалауға қажетті фактілердің болуын растау. Аталған істе "қасақана қатыгездік" туралы қорытынды қазылар алқасына ұсынылмады, ал Блейкли "қасақана қатыгездікпен" әрекет еткенін мойындаған жоқ. Мемлекет бұл мәселеде проблема жоқ деп мәлімдеді, себебі заңмен белгіленген ең жоғары мерзім 10 жыл, ал емес 53 ай. Сот "Аппенди" ісінде "заңмен белгіленген ең жоғары" жазаның "судьяның қосымша ешқандай анықтамасыз тағайындауы мүмкін жаза" ретінде түсіндірілгенін атап өтті. Осыған сәйкес, "қасақана қатыгездік" Блейкли кінәсін мойындаған қылмыстардың құрамына кірмегендіктен, судья бұл фактіні пайдаланып оның жазасын заңмен белгіленген 53 айлық мерзімнен арттыра алмайды. Соттың "осы жағдайда Аппендиге берген маңыздылығы, ұзақ мерзімді сот шешімдерін құрметтеу ғана емес, сонымен қатар қазылар алқасымен сот жүргізу құқығына мағына беру қажеттілігін көрсетеді. Бұл құқық – әдеттегі рәсімдік талап емес, біздің конституциялық құрылымымыздағы биліктің негізгі бөлігі". Азаматтар заң шығару процесіне өкілдерді сайлау арқылы қатысқандай, сот процесіне қазылар алқасында қызмет ету арқылы қатысады. Аппенди қағидасы "судьяның жазалау құқығы толығымен қазылар алқасының үкімінен туындайтынын" қамтамасыз етеді. Бұл шектеу болмаса, қазылар алқасы заң шығарушылардың ниет еткен бақылауын жүзеге асыра алмайды. Көпшілік пікірдің авторы ретінде судья Скалия, "Аппендиді" қабылдамағандар "екі мүмкіндіктің біріне келіседі" деп түсіндірді. Біріншіден, қазылар алқасы қылмыстық әрекеттің шағын бөлігін қарауы мүмкін, ал қалған жазаны анықтау судьяға жүктеледі, мысалы, қазылар алқасы айыпталушының заңсыз қару ұстағанын анықтаса, судья оған қаруды кісі өлтіру үшін қолданғаны үшін өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасын тағайындауы мүмкін. Екіншіден, заң шығарушылар тым шектеулі емес сот шектерін белгілей алады, бұл субъективті стандарт, оны соттың бақылауы және қажет болған жағдайда түзетуі қиын. Бірақ бұл талап негізсіз болды, себебі қазылар алқасымен сот жүргізу талабының мақсаты сот билігін тексеру еді. Скалия бұл істің нәтижесі белгілі бір жазаны толығымен жоймайтынын мәлімдеді. Керісінше, ол мемлекеттерден Алтыншы түзетуге сәйкес келетін белгілі бір жазаны жүзеге асыруын талап етеді.

О'Коннор судьяның қарсылығы

Судья О’Коннор сот шешімінің салдарынан қатты қиындықтар туындауынан қаушады. Вашингтон өз нұсқаулық жүйесін енгізбес бұрын, ұқсас қылмыстарға тағайындалған жазалар арасында едәуір айырмашылықтар болған. Нұсқаулық жүйелердің мақсаты – осы айырмашылықты азайту, жаза тағайындау кезінде судьялардың дискрециясын шектеу арқылы, оларға жазаны есептегенде қандай факторларды ескеру керектігін айту. Вашингтон жаза тағайындау бойынша нұсқаулықтарды қабылдап, "қылмыстық құқық бұзушылықтардың заңдық элементтерін манипуляциялауға немесе Құқықтар туралы Билльдің процедуралық қорғауларын айналып өтуге" тырысқан жоқ. Керісінше, заң шығарушылар бұрынғы "көптеген принципсіз, тек шексіз дискрецияға толы" сот және түзетулер жүйесіне қажетті біркелкілік, ашықтық және жауапкершілікті әкелуге тырысты. О’Коннор, "процессуалдық құқықтар мен сотқа қатысу құқығының бұзылуын" ескермей, нұсқаулық жүйе оларды құрметтейтінін мәлімдеді. Бұрынғы жаза тағайындау жүйесінде Блейкли сияқты айыпталушы соттан шартты жазадан бастап 10 жылға дейін түрме жазасын алуы мүмкін еді. Нұсқаулықтар бойынша ол жасаған қылмысына байланысты қандай жаза алуы мүмкін екенін біледі. "Қылмыстық қылмыскерлер әлі де заң бойынша белгіленген ең жоғары жазаны алды, бірақ енді олар өз әрекеттерінің нақты салдары туралы бұрынғыдан гөрі әлдеқайда жақсы біледі". Нұсқаулықтар сонымен қатар, әсіресе нәсілге негізделген айырмашылықтарды азайтады, бұл бұрынғы нұсқаулық жүйесінің кейбір сыншыларының алаңдаушылығы болды. О’Коннор "Apprendi ережесін" жаза тағайындау нұсқаулық жүйелеріне қолдануда "маңызды конституциялық салықты" болжады. Ол дәстүрлі жаза тағайындау факторлары енді айыптау актісінде көрсетіліп, қазылар алқасына дәлелденуі керек деп наразылық білдірді. Қылмыстық сот процестерінде екі кезеңді сот отырысы жиі кездесуі мүмкін, сондықтан қазылар алқасы кінәлілік туралы шешім қабылдағанда бұрынғы жаман әрекеттерді дұрыс емес деп қарастырмауы, бірақ жаза тағайындау кезінде оларды дұрыс қарастыруы мүмкін. Сонымен қатар, кейбір нұсқаулық жүйелерде, мысалы, федералдық жаза тағайындау нұсқаулықтарында, жалған куәлік беру және сотқа кедергі келтіру сияқты жаза тағайындауға қатысты кейбір фактілер сот процесі барысында ғана белгілі болуы мүмкін. Қандай жағдайда болса да, сотқа дейін барлық маңызды жаза тағайындау фактілері белгілі болмауы мүмкін, өйткені прокурорлар әдетте кінәлі деп табылғаннан кейін ғана айыпталушының толық тарихын жинап, қылмыстың маңызды фактілерін зерттейді, содан кейін жазаны ұсынады. Соңында, О’Коннор нұсқаулық контекстінде "заң бойынша белгіленген ең жоғары жаза" туралы көпшіліктің түсіндірмесімен келіспеді. Ол нұсқаулықтардың міндетті сипатына қарамастан, "заң бойынша белгіленген ең жоғары жаза" (Блейкли үшін) 10 жыл болып қала береді деп сенді. О’Коннор үшін, формализм ғана "заң бойынша белгіленген ең жоғары жаза" судьяның қазылар алқасы тапқан немесе айыпталушы мойындаған фактілерге сүйене отырып заң бойынша тағайындауы мүмкін ең жоғары жаза екені деген қорытындыға келді, және формализм оның ақтауға тұрарлық санаған қасиет емес. Бұдан бөлек, шешімнің салдары Вашингтонмен ғана шектелмеді, өйткені нұсқаулық жаза тағайындау жүйесіне қатысты әрбір жүйе, соның ішінде федералдық жүйе де конституциялық күдік тудырды.

Сот судьясының келіспеушілігі

Судья Брейер көпшіліктің шешіміне үш мүмкін жауапты қарастырды. Біріншіден, заң шығарушы органдар қылмыстың барлық түрлері үшін бірдей жаза белгілеуі мүмкін, мысалы, барлық тонау үшін бес жыл бас бостандығынан айыру. Бұл жүйе қылмыстың жағдайлары әртүрлі болса да, бірдей жаза тағайындаудың «көтпелі» салдарына әкеледі. Нәтижесінде, қылмыстық істі қалай қарау керектігін прокурорлар шешетін болғандықтан, айыпталушының жазасын бақылау прокурорлардың қолына өтеді. Екіншіден, штаттар белгісіз мерзімге жаза тағайындау жүйесіне қайта оралуы мүмкін, онда қылмыстар үшін жазаның шегі өте кең болады. Бірақ мұндай жүйелердің шамадан тыс әртүрлілігі мен әділетсіздігі үшін олар дұрыс сыналды (Брейердің пікірінше). Бұл жағдайда, Вашингтон қабылдаған нұсқаулық жүйеге қарағанда, белгісіз мерзімге жаза тағайындау жүйесінде «ақылға» көбірек сыймайды. Үшіншіден, қазіргі нұсқаулық жүйе сақталады және оған қазылар алқасының қатысуы талап етіледі. Брейер бұл екі жағдайдың бірінде орын алуы мүмкін деп болжады. Біріншіден, заң шығарушылар қылмыстарды өте егжей-тегжейлі сипаттап қайта анықтауы мүмкін – мысалы, тонау туралы заңда ұрланған заттың құны, қару қолданылғандығы, затты алу үшін қолданылған қауіптің деңгейі және т.б. негізінде жазаны ауырту қарастырылуы мүмкін. Бірақ мұндай жүйенің нәтижесі бірінші нұсқамен бірдей болады: прокурорлар айыпталушының жазасын анықтау үшін айыптаманы манипуляциялау арқылы өздеріне қалауынша әрекет ете алады. Екіншіден, әрбір қылмыстық іс бойынша екі қазылар алқасы құрылуы мүмкін: біреуі айыптылықты анықтау үшін, екіншісі жазаны белгілеу үшін. Бірақ бұл тәсіл, тәжірибе көрсеткендей, өлім жазасы істеріндегі екі кезеңді сот процестері сияқты, қымбатқа түседі. Мүмкін, тағы бір шешім – қылмыстар үшін тым қатал жазалар белгілеп, содан кейін жазаны жеңілдететін жағдайлардың тізімін жасау, осылайша судья жазаны тағайындау құқығын сақтап қалу (өйткені қазылар алқасының қатысуы тек ең жоғары жазаны көтеру үшін ғана қажет). Бірақ кез келген заңнамалық жүйенің ауқымды өзгерісін жүзеге асыру «саяси кедергілерге» байланысты қиын, және Брейердің пікірінше, соттың Конституцияның алтыншы түзетуі заңнамалық шешімді талап ететіні көптеген штаттардың заң шығарушыларын қылмыстық кодекстерін осылай қайта қарауға итермелемейді. Соңында, Брейер заң шығарушы органдардың қылмыстың «құрамы» мен «жазаны ауырлататын фактор» арасындағы айырманы анықтауға конституциялық құқығын сақтауы қажет екенін айтты. Бұл құқық болмаса, заң шығарушылар Конституцияның әділеттілік мақсаттарына сәйкес келетін және оларды ілгерілетуге көмектесетін жазалау жүйесін құра алмайды. Брейер үшін, бұл әділеттілік мақсаттары айыпталушының нақты іс-әрекеті оның алған жазасын анықтағанда ғана орындалады. Осы мақсатқа кедергі келтіретін конституциялық бөгеттер қылмыстық әділет жүйесінің жалпы әділдігін төмендетеді.

Кейінгі сот практикасына әсер ету

Сот Федералдық жазалау нұсқауларының конституциялық заңдылығын қарастырмағанын тікелей мәлімдегенімен, Федералдық нұсқаулардың құрылымы мен Блейкли ісіндегі Вашингтон нұсқауларының арасындағы едәуір ұқсастықты ескере отырып, сол кездегі нұсқаулардың қауіп төңкеріліске ұшырағанын мойындамау қиын болды. Осы шешімнен кейін алты апта өткен соң, Сот Федералдық нұсқаулар бойынша жазаны күшейтудің конституциялық заңдылығына қатысты екі істі қарауға келісті – «АҚШ қарсы Букер» және оның серігі «АҚШ қарсы Фанфан». Жазғы айларда Соттың мұндай қадам жасауы ерекше жағдай болды. Сот Букер ісі бойынша материалдарды 2004 жылдың қыркүйек айында ұсынуға бұйырды және 2004 жылғы сот сессиясының бірінші күні, 4 қазан күні дүйсенбіде Букер ісі бойынша жарыссөздерді жоспарлады. Соттың Букер ісі бойынша шешімі 2005 жылдың 12 қаңтарында жарияланды және федералдық жазалаудың құқықтық негізін түбірімен өзгертті. Сонымен қатар, көптеген штаттар Блейклидің өз жазалау жүйелеріне қалай қатыстырылатынын анықтауға мәжбүр болды. Калифорния штаты, атап айтқанда, «Халыққа қарсы Блэк» ісіндегі Калифорния Жоғарғы Сотының шешімі бойынша, бұл Блейкли олардың жазалау схемасына әсер етпейді деген қорытындыға келді. Бірақ, кейін АҚШ Жоғарғы Соты Блейклидің Калифорнияда қолданылатынын анықтады, осылайша «Каннингхемге қарсы Калифорния» ісіндегі шешімімен Блэк ісін күштен шығарды.

Кейінгі дамуы

Блейклидің жазасын күштен шығарған шешім шығаруға бір апта қалғанда, бұрын АҚШ Жоғарғы Сотында бұрынғы ісін ұтысқан Грант округінің прокуроры Джон Кноделл III, Блейклидің әйелі мен қызын өлтіру үшін түрмедегі жемқор адамды пайдалануға шақырды деген жаңа ордер алуға рұқсат алды. Блейкли қазір осы жеке іс салдарынан 35 жыл түрмеде жатыр. Блейкли прокурорлық кекшілдік танытты, Кноделлдің Блейклидің 542 U. S. 296, 124 S. Ct. 2531, 159 L. Ed. 2d 403 ісіндегі жазасына шағымдануына жауап ретінде қылмыстық құлыққа қатысты айыптауды әдейілеп қозғағанын мәлімдеді, бірақ апелляциялық сот Блейклидің талабын қабылдамады.