Кіріспе

Харви Хоранға қарсы, 278 Ф. 3d 370 (4-ші округ, 2002) – қылмыстық құқық бұзушылардың ДНК-тестілеуге қол жеткізу құқығын қарастыратын федералдық сот ісі. Шығыс Вирджиния округінің соты бастапқыда қылмыскерлердің оларды ақтайтын мүмкіндігі бар дәлелдерге ДНК-тестілеу жүргізуге құқығы бар деп шешкен, бірақ бұл шешім кейіннен Төртінші апелляциялық округ сотымен күштен шығарылды. Дегенмен, бұл іс Кінәсіздікті қорғау заңының қабылдануына жағдай жасады, ол сотталғандарға өздерінің кінәсіздігін дәлелдеу үшін олардың ісінде пайдаланылған, үкіметтің қолындағы дәлелдерге ДНК-тестілеу сұрауға мүмкіндік береді.

Іс

1990 жылғы 30 сәуірде Джеймс Харви Феерфакс округінің аудандық сотында зорлау және зорлық-зомбылықпен жасалған содомия қылмысы үшін сотталды. Ол 25 жылға бас бостандығынан айырылды. Харвиді соттау үшін қолданылған бір дәлел – шектеу фрагментінің ұзындығы полиморфизмі ("RFLP") ДНК-тестілеуі болды. Құрбанның екі шабуылшысы болды, және бұл тест Харви мен оның бірге сотталатын адамын құрбаннан алынған сперматозоидтардың ықтимал көзі ретінде алып тастаудан сақтап қалды. Харвидің кінәсін оның бірге сотталатын адамының, құрбанның және үшінші куәгердің куәліктері арқылы растады. Алайда, бұл куәлік Харвидің шабуыл кезінде эякуляция жасамағанын көрсетті. Харви өзінің сот үкімін шағымдаған жоқ, бірақ Habeas Corpus ордерін алу үшін штаттық өтініш берді. Оның өтініші 1993 жылы Вирджиния Жоғарғы соты тарапынан қабылданбады. 1994 жылғы 25 ақпанда Харви 42 U.S.C. § 1983 бойынша Вирджиния губернаторына қарсы федералды округтік сотқа талап арыз берді. Бұл Азамат соғысынан кейінгі азаматтық құқықтар туралы заң, ол азаматтарға конституциялық құқықтары бұзылған жағдайда мемлекеттік және жергілікті лауазым иелерін федералды соттарға шақыруға мүмкіндік береді. Ол штаттың іс бойынша биологиялық дәлелдерді қайта тексермеуінің оның тиісті процеске сәйкес құқықтарын бұзғанын мәлімдеді. 1995 жылғы 25 шілдеде округтік сот Харвидің өтінішін қабылдамады, өйткені ол штаттық шараларды толығымен пайдаланбаған және ДНК-тестілеуі үшін өтінішін қайтадан Habeas Corpus ордерін алу үшін өтініш ретінде беруі керек еді. 1996 жылы Нью-Йорк негізделген "Кешірім" жобасы Харвидің атынан Вирджинияның сот-медициналық ғылым бөліміне хабарласып, істегі биологиялық дәлелдерді сұрады. "Кешірім" жобасы Харвидің соты кезінде қол жетімді болмаған қысқа тандемді қайталану ("STR") ДНК-тестілеуін пайдаланып, дәлелдерді қайта тексеруді қалады. Сот-медициналық ғылым бөлімі "Кешірім" жобасына өтінішін Феерфакс округінің прокуратурасына жолдауды ұсынды. "Кешірім" жобасы бұл өтінішті 1998 жылдың ақпанында және 1999 жылдың шілдесінде берді. 1999 жылдың қазан айында Комонвелл прокуроры Роберт Ф. Хоран кіші дәлелдерге қол жеткізу туралы өтінішті қабылдамады, тіпті Харви генетикалық материалдың үлескері ретінде алынып тасталса да, ол оның кінәсіздігін дәлелдей алмайтынын мәлімдеді. Содан кейін Харви 42 U.S.C. § 1983 бойынша округтік сотқа талап арыз берді. Харвидің адвокаттары бұл заңды, полицияның қатыгездігіне қатысты істерде жиі қолданылатынын келтірді, өйткені Харвидің бұрынғы адвокаттары қылмыстық шағымдар процесінде мерзімді жіберіп алған. Олар Харвидің тиісті процеске қатысу құқығы бұзылғанын мәлімдеді, өйткені оған оның кінәсін жоққа шығаратын дәлелдерге қол жеткізуге рұқсат берілмеді. Олар бұл тест белгілі бір нәтиже берген жағдайда шешуші болатынын айтты, мысалы, егер зертхана екі адамның ДНК-сын анықтаса және олардың екеуі де Харви емес екені белгілі болса. Олар сонымен қатар прокурор оның кеңсесі тиісті жағдайларда ДНК-тестілеуге рұқсат беретінін мәлімдегенмен, Фэрфакс ешқашан тиісті жағдай таппағанын атап өтті. 2001 жылғы 16 сәуірде Александрияда, Вирджинияда АҚШ округтік судьясы Альберт В. Брайан кіші Хоранның тесттен бас тартуы Харвидің 14-ші және 5-ші түзетулерге сәйкес тиісті процеске қатысу құқығын бұзғанын шешті. 13 беттік пікірде Брайан "тиісті процеске қатысу – уақытқа, орынға және жағдайларға байланысты емес, тұрақты түсінігі бар техникалық ұғым емес. Ол икемді және нақты жағдай талап ететіндей іс-әрекеттерді қамтиды" деді. Ол Харвидің Брейдиге қарсы Мэриленд (1963) ісі бойынша ДНК-дәлелдеріне қол жеткізуге тиісті процеске қатысу құқығы бар екенін анықтады, өйткені материал оның кінәсіздігін дәлелдейтін дәлел бола алады, "дауыскердің әлеуетті күшті кінәсіздік дәлелдеріне қол жеткізуіне кедерес келтіру әділетсіздікке әкелер еді". Брайан Харвидің талабы іс жүзінде Habeas Corpus ордерін алу туралы өтініш емес екенін де атап өтті, өйткені Харви түрмеден дереу босатуды немесе оның сот үкімін шағымдауды сұрамады. Сот Хоранға барлық дәлелдерді Вирджиния штатының зертханасына тексеруге жіберуді бұйырды. Брайанттың шешімі басқа соттар үшін міндетті болмаса да, Брайанттың мұндай бұйрық берген алғашқы судья болғаны себепті маңызды болды.

Шағым

2001 жылдың 26 қыркүйегінде Хоранның адвокаты Джек Л. Гулд АҚШ-тың төртінші апелляциялық округіне шағым жасады. Ол 1983 жылғы § Харвидің ісіне қатысты тиісті құрал емес екенін мәлімдеді. Ол талаптың процедуралық бұрыстықтары оны қабылдамауға негіз болатынын, себебі ол іс жүзінде хабеас корпустың қайта қарау туралы петициясы және қатаң ережелер мен мерзімдерді айналып өту әрекеті еді. 2002 жылдың 23 қаңтарында сот Харвидің құқықтары бұзылмағанын және төменгі сатыдағы соттың шешімі дұрыс емес екенін тұжырымдады. Төртінші округтің бас судьясы Харви Уилкинсон III пікір жазды, судья Нимейер оған қосылды. Судья Кинг келісетін пікір жазды. Көпшілік пікірде талаптың мәнінде соттың рұқсатынсыз берілген хабеас корпустың петициясы болып табылатыны айтылды. Бұрынғы іске сәйкес, Хек және Хамфри (1994) ісінде сотталған қылмыстық айыпталушы өзінің айыптау немесе жазасының жарамсыздығын тікелей білдіретін § 1983 ісін қозғамайды, егер айыпталушы өзінің «айыптау немесе жазасының жарамсыз екенін» дәлелдей алмаса. Бұл шешімде Жоғарғы Сот азаматтық талаптардың «қолданыстағы қылмыстық үкімдердің заңдылығына шағымдану үшін тиісті құрал емес» екенін анықтады. Осылайша, апелляциялық соттың көпшілік пікірі төменгі соттың шешімін жоққа шығарды, себебі Харвидің § 1983 бойынша талап етуге негізі болмады. Судья Уилкинсон Харвидің хабеас корпустың талаптарын бұзғанын, федералдық деңгейге өту үшін алдымен штаттық деңгейдегі шараларды сақтау қажеттігін жазды. Харви § 1983 бойынша талап-арызын тікелей федералдық сотқа беру арқылы процедураны бұзды: Біз Харвимен келісеміз, кінәлі немесе кінәсіздік мәселесі қылмыстық әділет жүйесінің ядросында жатыр, бірақ қылмыстық іс жүргізуде конституциялық құқықтардың бұзылуына қатысты дұрыс процедурадан бас тартуға болмайды. Талаптың мәні оны ұсынудың дұрыс тәсілінен ажыратылмайтындықтан, Харвидің § 1983 ісін кемшілік деп табамыз. Сондай-ақ, Харвидің § 1983 бойынша әрекеті «заңдылығы күмән тудырмаған соңғы штаттық айыптауды жоюға бағытталған» деп атап өтті. Харви өзінің қамақтау мерзімінің ұзақтығына емес, фактісіне де қарсы емес екенін, тек өзінің кінәсін дәлелдейтін дәлелдерді іздеп отырғанын айтты. Сот бұл аргументті «1983 жылғы § ісін мемлекеттік айыптауды жою үшін ашу құралы ретінде пайдалану әрекеті» деп бағалады. Көпшілік пікірде айыптаудың түпкіліктілігі технологияның жетістіктерімен күдік тудыруға болмайды: Соттан кейінгі жағдайлардың болуы, заңда немесе ғылымда болсын, соңғы қылмыстық үкімдерге қатысты конституциялық шабуылдарды сот арқылы санкциялау үшін тым үлкен. § 1983 бойынша конституциялық процеске құқық орнату, сот-медициналық ғылымның әрбір жетістігімен дәлелдерді қайта тексеруге мүмкіндік береді, бұл жарамды үкімдерді мәңгілік беймәлім күйде қалдырады. Көпшілік пікір бойынша, Харвидің талабының жалғыз мақсаты сотталу кезінде оған қол жетімді болған дәлелдерге негізделген айыптауды даулау болды. Осылайша, сот Харвидің құқықтарын Хоран бұзбағанын тұжырымдады. Сот сонымен қатар Харви өзінің талабын тек хабеас корпуста ғана қоя алатынын, бірақ ол жағдайда да сот оны қабылдамауға мәжбүр болар еді, себебі ол бұрыннан федералдық сотқа осындай петиция берген болатын. Аудандық судья Кинг көпшілік шешіммен келісті, бірақ оның пікірі толық болды. Ол төменгі соттың шешімі дұрыс емес екеніне келіссе де, Харвидің талабы § 1983 бойынша дұрыс берілуі мүмкін екенін мәлімдеді. Судья Харвиге дәлелдерге қол жеткізудің өзі оның айыпты екенін білдірмейді. Кинг Харвидің адвокаты Питер Ньюфельдпен келіседі, бұл дәлелдер Харвиді айыптауы мүмкін және осылайша § 1983 іс қозғау үшін дұрыс құрал болды. Алайда, Кинг материал сот кезінде оған қол жетімді болғандықтан және оған заң жүйесіне немесе оның кінәсіз екенін көрсететін дәлелдерге қол жеткізуден бас тартқандықтан, Харвидің Брейдиге қарсы Мэриленд ісі бойынша дәлелдерді табуға заңдық құқығы жоқ деп шешті. Ол Харвидің талабының жарамсыз екенін, себебі ол процедураны бұзғандықтан емес, мемлекеттік органның оны федералдық қорғалатын құқығынан айырғанын дәлелдей алмағанын айтты.

Жауын-шашын

2002 жылдың қаңтарында шешім шығарылғаннан кейін Харви Вирджиния штатының Фэрфакс округінің сотына 2001 жылғы заңға сүйене отырып ДНК-тестілеу жүргізуді сұрады. Бұл заң қылмыстық істерде айыпталушыға бұрын қолданылған ДНК-тестілеу әдістерімен тексерілмеген, мүмкіндігінше қорғауға көмектесетін биологиялық дәлелдерге қол жеткізуге кеңейтілген мүмкіндік берді. 2002 жылдың 1 наурызында сот сот-медициналық сараптама бөліміне тестілеу жүргізуді тапсырды. 2002 жылдың 15 мамырында, тестілеу аяқталғаннан кейін, бөлім сараптама қорытындысын ұсынды, онда Харвидің құрбанның денесінен алынған сперманың үлгілеріне қатысы бар екенін жоққа шығару мүмкін емес екені айтылды. 2002 жылдың 24 қыркүйегінде Харви Вирджиния Жоғарғы Сотына хабеас корпустың қаулысын беру туралы өтінішпен жүгінді, осы сараптама қорытындысының және оған байланысты тест нәтижелерінің заңдылығына күдік келтірді. 2004 жылдың 10 маусымында сот өтінішті қарауға құзыретсіздігін айтып, қабылдамады. 2002 жылдың наурызындағы федералдық шағымды қарау үшін Төртінші апелляциялық округінің толық құрамы (алғашқы үш судьядан тұратын комиссиядан өзгеше) жиналды. Алайда, бұл мәселе уақыт өткен соң маңыздылығын жойды, бірақ екі судья – Дж. Майкл Латтиг және Уилкинсон бәрібір өз пікірлерін білдірді. Латтиг «адамның қылмыс жасаған жоқ екенін нақты дәлелдейтін дәлелдерге қол жеткізу құқығы – бұл негізгі әділеттілік принципіне сәйкес конституциялық талап» деп жазды. Сондай-ақ, Латтиг «ДНК-тестілеу үшін бұрын ұсынылған сот-медициналық сараптамаға қол жеткізуге конституциялық құқық бар екенін» мәлімдеді. Уилкинсон Харви сияқты сотталғандардың ДНК-тестілеуге қол жеткізуіне үміт білдірді, бірақ бұл мәселені шешу заң шығарушы органның құзыретінде екенін атап өтті. Оның көпшілік пікірінде «біздің шешіміміз демократиялық идеалды көрсетеді: егер мұндай құқық берілсе, ол конституциялық құқық ретінде федералды соттың емес, заңнамалық жолмен іске асырылуы керек» делінген. Уилкинсонның үміті 2004 жылы екі партиялық қолдауға ие болған «Кінәсіздікті қорғау туралы» заңның қабылдануымен іске асты. 2000 жылдың 10 ақпанында сенатор Патрик Лихи (D-VT) ел бойынша өлім жазасын қолданудағы кемшіліктерді бағалауға бір жылға жуық уақыт жұмсағаннан кейін заң жобасын ұсынды. Бірнеше айдан кейін заң жобасын Өкілдер палатасына Билл Делахант (D-MA) және Рей ЛаХуд (R-IL) енгізді. Innocence Project ұйымының негізін қалаушылары Неуфельд және Барри С. Шек келесі бірнеше жыл бойында акт бойынша комитеттердің тыңдауларында куәгер ретінде бірнеше рет куәлік берді. Екеуі де куәліктерінде Харвиге қарсы Хоран ісін атап өтті, бұл іс елдегі алғашқы федералды сот шешімі болып табылады, ол айыпталудан кейінгі ДНК-тестілеуге қол жеткізудің конституциялық құқығын мойындады. «Кінәсіздікті қорғау туралы» заң 2003 жылдың 5 қарашасында Өкілдер палатасында үлкен көпшілік дауысымен (393-14) қабылданды. 2004 жылдың 9 қазанында сенатор Патрик Лихи демеушілік еткен заң Сенаттың Әділет комитетінен өтіп, АҚШ Сенатында бірауыздан қабылданды. 2009 жылы АҚШ Жоғарғы Соты Округтік прокурордың кеңсесіне қарсы Осборн ісін қарастырғанда ДНК-тестілеуге тиісті процеске қатысу құқығы мәселесін қарады. Сот тұтқындардың тестілеуге құқығы жоқ деп шешті. Бұл шешім тек федералдық «Кінәсіздікті қорғау туралы» заңға ұқсас заңдары жоқ бірнеше штаттарға ғана қатысты, ол тұтқындарға ДНК-дәлелдеріне қол жеткізу құқығын береді.