Кіріспе

Стеридтік емес қабынуға қарсы препараттың түрі. Циклооксигеназа 2 ингибиторлары (COX 2 ингибиторлары), сондай-ақ коксибтер деп те аталады, – қабыну мен ауырсынуға жауапты фермент циклооксигеназа 2 (COX 2) тікелей бағытталған стероидтік емес қабынуға қарсы препараттың (НСПҚ) бір түрі. COX 2-ге қатысты таңдаулылық асқазан жарасының пайда болу қаупін азайтады және целекоксиб, рофекоксиб және осы препараттар класының басқа да мүшелерінің негізгі ерекшелігі болып табылады. Бірнеше COX 2 ингибиторлары сатуға жіберілгеннен кейін, клиникалық сынақтардың нәтижелері COX 2 ингибиторлары жүрек ұстамасы мен инсульт жағдайларын айтарлықтай арттыратынын көрсетті, мұнда кластағы кейбір препараттардың қаупі басқаларына қарағанда жоғары болды. Осы себепті 2004 жылы рофекоксиб (Vioxx таңбасымен сатылатын) нарықтан алынып тасталды, ал целекоксиб (Celebrex таңбасымен сатылатын) және дәстүрлі НСПҚ препараттарының қаптамасында ескертулер жазылды. Көптеген COX 2-ге қатысты ингибиторлар АҚШ нарығынан алынып тасталды. 2011 жылдың желтоқсанына дейін АҚШ-та тек Celebrex (целекоксиб) ғана сатуға рұқсат етілді. Еуропалық Одақта celecoxib, parecoxib және etoricoxib препараттарын қолдануға Еуропалық дәрілік заттар агенттігі келісім берді. Парацетамол (ацетаминофен) негізінен мида және дененің қалған бөлігінде минималды түрде COX 2-ні тежейді, бірақ ол қабынуға қарсы әсері шамалы болғандықтан НСПҚ саналмайды.

Медициналық қолданыстар

Кейбір COX 2 ингибиторлары операциядан кейінгі ауырсынды емдеу үшін бір реттік дозада қолданылады. Осы рөлде эторикоксиб басқа ауырсынуға қарсы препараттармен бірдей немесе олардан жақсырақ көрінеді, ал целекоксиб ибупрофендей тиімді болып көрінеді. НҚҚҚ (стероид емес қабынуға қарсы препараттар) жиі жіті подагра шабуылдарын емдеуде қолданылады. COX 2 ингибиторлары аспирин сияқты таңдаусыз НҚҚҚ-мен бірдей тиімділікке ие. Олар колхицин немесе глюкокортикоидтар сияқты басқа емдеу тәсілдерімен салыстырылмаған.

Қатерлі ісік

COX 2 ішек қатерлі ісіктері мен ішек жолының қалыптан тыс өсуімен байланысты сияқты. COX 2-нің шамадан тыс экспрессиясы артық простагландиндерді өндіреді, бұл колоректальды қатерлі ісік пайда болу ықтималдығын арттырады. COX ингибиторлары қатерлі ісіктер мен қатерге ұшырау мүмкіндігі бар өскіндердің пайда болуын азайтуға көмектеседі. Ұлттық қатерлі ісіктер институты COX 2 және қатерлі ісіктер бойынша зерттеулер жүргізді. COX 2 белгілі бір жағдайларда ісікке қарсы фермент ретінде әрекет ете алады. FDA туыстық аденоматозды полипоз (FAP) емдеу үшін Celebrex препаратын мақұлдады. COX 2 ингибиторлары қазіргі уақытта сүт безі қатерлі ісігін зерттеуде және олардың тиімді екені байқалуда.

Нейропсихиатриялық аурулар

COX-2 ингибиторларының қабынуға байланысты нейродегенеративті жолдарды басуда тиімді екені анықталды, сондай-ақ жануарлар зерттеулерінде үлкен депрессиялық бұзылыс, шизофрения, екіполярлы бұзылыс және обсессивтік-компульсивтік бұзылыстарға қатысты жағымды нәтижелер көрсетілді. Бұл нәтижелерді адамдарға қатысты клиникалық сынақтар арқылы растау қажет. Қазіргі зерттеулер мұндай бұзылыстардың созылмалы қабынумен байланысты екенін көрсетеді, ал COX-2 ингибиторларын қолдану кезінде қабыну азайғандай көрінеді. Сонымен қатар, жақында жүргізілген зерттеулерде түрлі қатерлі ісік жасушаларында целекоксибтің осы жасушалардың өсуін тежейтіні анықталды, тіпті кейбір ісік жасушаларында COX-2 болмаған жағдайда да. Целекоксибтің химиялық өзгертілген түрлеріндегі зерттеулер целекоксибтің қатерлі ісікке қарсы әсері үшін COX-2-ден басқа да мақсаттар маңызды деген пікірді қосымша растайды. Целекоксибтің бірнеше ондаған аналогтары жасалды, олардың химиялық құрылымында шағын өзгерістер енгізілді. Кейбір аналогтар COX-2-ні тежеу қабілетін сақтап қалды, ал көптегендері сақтамады. Алайда, осы қосылыстардың барлығының ісік жасушаларын өсіру ортасында өлтіру қабілеті зерттелгенде, ісікке қарсы белсенділік қосылыстың COX-2-ні тежеуіне байланысты емес екені анықталды, бұл COX-2-ні тежеудің қатерлі ісікке қарсы әсер үшін қажет еместігін көрсетеді. Осы қосылыстардың бірі – 2,5 диметилцелекоксиб, ол COX-2-ні тежеу қабілетіне ие емес, шын мәнінде целекоксибтен де күшті қатерлі ісікке қарсы белсенділік көрсетеді, және бұл қатерлі ісікке қарсы әсерді жоғары дәріге төзімді ісік жасушаларында және түрлі жануарлардың ісік үлгілерінде де растауға болады.

Жағымсыз әсерлер

Клиникалық сынақтардың деректерін талдау, плацебомен салыстырғанда, COX 2 ингибиторлары қолданғанда миокард инфаркті немесе инсульт сияқты қан тамырлық оқиғалардың жиілігінің айтарлықтай жоғарылағанын көрсетті. Бұл нәтижелер Merck компаниясын 2004 жылдың қыркүйегінде (рофекоксиб) нарықтан кері тартып алуға және реттеуші органдарға целекоксибтің қаптамасына ескерту қоюға мәжбүр етті. 2012 жылғы зерттеулердің нәтижелері, жағымсыз кардиоваскулярлық әсерлердің қан тамырларындағы COX 2-нің тежелуінен туындайтыны, бұл олардың простациклин өндірісінің төмендеуіне алып келетіні болжамына көбірек сәйкес келеді. Простациклин әдетте тромбоциттердің бірігуіне және қан тамырларының тарылуына қарсы тұрады, сондықтан оның тежелуі қан құйрылуының артуына және қан қысымының көтерілуіне әкелуі мүмкін. Мыстың COX 2 генін UCLA ғалымы Харви Гершман 1991 жылы клондады. COX 2 ингибиторларын ашуға байланысты негізгі зерттеулер кем дегенде екі сотқа шағымдануға себеп болды. Brigham Young университеті Pfizer компаниясына Симонстың жұмысы кезінде университет пен компания арасындағы қарым-қатынастан туындаған шартты бұзу туралы талап арыз берді. 2012 жылдың сәуірінде Pfizer компаниясы 450 миллион доллар төлеуге келісім берілді. Екінші сот процесі АҚШ Патенті № 6,048,850-ге негізделген, ол Рочестер университетіне тиесілі және COX 2-ні селективті тежеу арқылы асқазан-ішек бұзылыстарын тудырмастан ауырсынуды емдеу әдісін талап етті. Патент берілген кезде университет Searle (кейін Pfizer) компаниясына қарсы Rochester University v. G. D. Searle & Co., 358 F.3d 916 (Fed. Cir. 2004) ісін қозғады. 2004 жылы сот Searle компаниясының пайдасына шешім шығарды, университет COX 2-ні тежеуге қабілетті қосылысты талап ететін, бірақ оның жазбаша сипаттамасын бермегенін және сондықтан патент жарамсыз екенін мәлімдеді. Простагландиндердің жағымсыз әсерлерін тежейтін, оң әсерлерін сақтайтын арнайы ингибиторды іздеу барысында, простагландиндерді олардың биосинтезіне қатысатын циклооксигеназа ферментінің құрылымына сәйкес, шартты түрде "жақсы простагландиндер" және "жаман простагландиндер" деп жіктеуге болатыны анықталды. Циклооксигеназа I ферменті (COX 1) арқылы синтезделген простагландиндер асқазан-ішек жолының күтімге алуы мен қорғауына жауапты, ал циклооксигеназа II ферменті (COX 2) арқылы синтезделген простагландиндер қабыну мен ауырсынуға жауапты. Қазіргі кездегі стероид емес қабынуға қарсы препараттар (НСҚА) COX 2 және COX 1 ферменттеріне қатысты ерекшеліктерімен ерекшеленеді; аспирин мен ибупрофен COX 2 және COX 1 ферменттерін тежейді, ал басқа НСҚА-лар, әсіресе мелоксикам (Mobic), COX 2-ге қатысты ішінара ерекшеліктерге ие. Аспирин COX 1-ді тежеуде COX 2-ні тежеуге қарағанда 170 есе күшті. 23 күн бойы мелоксикамды тәулігіне 7,5 мг қабылдағанда асқазанның зақымдану деңгейі плацебоға ұқсас, ал мелоксикамды тәулігіне 15 мг қабылдағанда басқа НСҚА-лардан төмен зақымдану деңгейі байқалды; алайда клиникалық тәжірибеде мелоксикам әлі де кейбір жаралы асқынуларды тудыруы мүмкін. Валдекоксиб пен рофекоксиб COX 2-ні COX 1-ге қарағанда 300 есе күшті тежеді, бірақ жүрек үшін тым улы, бұл асқазан-ішек бұзылыстарынсыз ауырсыну мен қабынуды жеңілдету мүмкіндігін көрсетеді және бұрын жағымсыз әсерлер болған немесе осындай асқынуларға әкелетін басқа аурулары бар адамдар үшін үміт береді. Целекоксиб COX 2-ні COX 1-ге қарағанда шамамен 30 есе, ал эторикоксиб 106 есе күшті тежейді.

Зерттеудегі алаяқтық

1996 және 2009 жылдар аралығында Скотт Рубен COX-2 ингибиторларын, көбінесе габапентинмен немесе прегабалинмен бірге, операциядан кейінгі ауырсынды алдын алу және емдеу үшін клиникалық зерттеулер жүргізгендігі анықталды. Алайда, 2009 жылы осы зерттеулер жалған екені белгілі болды. Рубен кінәсін мойындап, айыппұл төледі, алты ай түрмеде отырды және медициналық лицензиясынан айырылды. 2009 жылы дәлелді медицинада қолданылатын мета-мақалаларға жасалған шолу көрсетті, Рубеннің зерттеулері алынып тасталған кездегі кейбір шолулардың жарамдылығы жойылғанмен, көпшілігіндегі қорытындылар өзгеріссіз қалды. Шолуда Рубеннің қайта қарастыруды қажет ететін негізгі мәлімдемелері мыналар еді: "омыртқа хирургиясынан кейін сүйек тінінің жазылуына коксибтардың зиянды әсерінің болмауы, операциядан кейін созылмалы ауырсынудың азаюымен қоса, коксибтарды алдын ала енгізудің ұзақ мерзімді тиімділігі, сондай-ақ интравендік аймақтық анестезия үшін жергілікті анестетиктерге кеторолак немесе клонидин қосылғандағы анальгетикалық тиімділігі".

COX-2 ингибиторларының алғашқы түрлері

Celebrex (және celecoxib-тің басқа брендтері) 1999 жылы енгізілді және АҚШ-та ең көп тағайындалатын жаңа дәріге айналды. 2000 жылдың қазанында АҚШ-тағы сатылымы жылына 100 миллион рецепттен асып, 3 миллиард долларға жетті және өсуде болды. 2001 жылы тек Celebrex-тің сату көлемі 3,1 миллиард долларға жетті. Испанияда жүргізілген зерттеуде 2000 жылдың қаңтары мен 2001 жылдың маусымы аралығындағы НҚҚҚ рецепттерінің 7%-ы және НҚҚҚ шығындарының 29%-ы COX 2 ингибиторларына тиесілі болды. Зерттеу барысында, мамандандырылған дәрігерлердің жазған НҚҚҚ-ларының арасында COX 2 ингибиторларының үлесі 10,03%-дан 29,79%-ға, ал жедел жәрдем көрсетуші дәрігерлердің жазған НҚҚҚ-ларының арасында 1,52%-дан 10,78%-ға өсті (НҚҚҚ-ның 98,23%-ы және COX 2 ингибиторларының 94,61%-ы жедел жәрдем көрсетуші дәрігерлермен тағайындалды). Мамандар үшін рофекоксиб пен целекоксиб ең көп тағайындалатын НҚҚҚ-ның үшінші және бесінші орындарында болды, бірақ құны бойынша бірінші және екінші орында; ал жедел жәрдем көрсетуші дәрігерлер үшін олар ең көп тағайындалатын НҚҚҚ-ның тоғызыншы және он екінші орындарында, ал құны бойынша бірінші және төртінші орында болды. Сату және маркетингтік шараларды екі ірі зерттеу қолдады: JAMA журналындағы Celecoxib ұзақ мерзімді артрит қауіпсіздігі зерттеуі (CLASS) және Vioxx асқазан-ішек ауруларының нәтижелерін зерттеу (VIGOR). Кейіннен VIGOR сынағы қате деректерге негізделгені анықталды, нәтижесінде Vioxx нарықтан алынып тасталды және бұл медициналық журналдардың этикасы туралы дауға себеп болды. VIGOR сынағында 8000-нан астам пациент напроксен немесе рофекоксиб (Vioxx) алу үшін кездейсоқ түрде тағайындалды. Екі зерттеу де COX 2-ге тән НҚҚҚ-лар асқазан-ішекке байланысты жағымсыз әсерлердің айтарлықтай азаюымен байланысты екенін көрсетті. CLASS сынағында Celebrex 800 мг/күн дозасы ибупрофен 2400 мг/күн және диклофенак 150 мг/күн дозаларымен остеоартрит немесе ревматоидты артритке шалдыққан пациенттерде 6 ай бойы салыстырылды. Нәтижесінде, Celebrex жоғары асқазан-ішек аймағындағы асқынулардың азаюымен байланысты болды (0,44%-ға қарсы 1,27%, p = 0,04), ал жүрек-қан тамырларының профилактикасы үшін аспирин қабылдамаған пациенттерде жүрек-қан тамырлары оқиғаларының жиілігінде едәуір айырмашылық байқамалды. VIGOR сынағының нәтижелері 2000 жылы New England Journal of Medicine журналында жарияланды. Зерттеу тобы рофекоксиб (0,4%) қабылдаған пациенттерде напроксен (0,1%) қабылдаған пациенттерге қарағанда миокард инфарктісінің көбейгенін ("0,4%-ға қарсы 0,1%"), сондай-ақ напроксен қабылдаған пациенттерде рофекоксиб қабылдаған пациенттерге қарағанда 121 жағымсыз әсер тіркелгенін ("121-ге қарсы 56") мәлімдеді, бұл "Merck үшін керемет нәтиже" болып, "рофекоксибтің үлкен сатылуына ықпал етті". 2001 жылдың қыркүйегінде АҚШ-тың Тамақ және Дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) Мерк компаниясының бас директорына ескерту хат жіберіп, "Сіздің жарнамалық кампанияңыз VIGOR зерттеуінде Vioxx қабылдаған пациенттерде миокард инфарктісінің (МИ) салыстырмалы стероид емес қабынуға қарсы препарат (НСАИД) Напросин (напроксен) қабылдаған пациенттерге қарағанда төрт-бес есеге артқанын ескермейді" деді. Бұл 2002 жылдың сәуір айында Vioxx таңбасында жүрек-қан тамырлары оқиғаларының (жүрек шабуылы және инсульт) қаупі жоғары екендігі туралы ескертудің енгізілуіне әкелді. 2005 жылы New England Journal of Medicine журналы Bombardier және басқаларды деректерді әдейі жасырғандары үшін айыптаған редакциялық мақала жариялады. Торонто университетінің ревматологы Клэр Бомбардье VIGOR сынағының нәтижелері Vioxx 50 мг/күн дозасының напроксенге қарағанда ревматоидты артритке шалдыққан пациенттер үшін артықшылықтары бар екенін, атап айтқанда Vioxx симптомдық жаралар мен жоғарғы асқазан-ішек аймағындағы клиникалық оқиғалардың (перфорациялар, бітелулер және қан кету) қаупін 54%-ға (3%-дан 1,4%-ға дейін), жоғарғы асқазан-ішек аймағындағы күрделі оқиғалардың (перфорациялар, бітелулер және қан кету) қаупін 57%-ға және асқазан-ішек жолының кез келген бөлігінен қан кету қаупін 62%-ға төмендеткенін көрсеткенін мәлімдеді. Бұл жариялымдарға үлкен маркетингтік күш-жігер жұмсалды; IMS Health мәліметтері бойынша, Vioxx 2000 жылы ең көп жарнамаланған рецепт бойынша тағайындалатын дәрі-дәрмек болды, ал Celebrex жетінші орында болды.

Нейробластомалар

Симпатикалық жүйке жүйесінің шағын ісіктері (нейробластома) COX 2 экспрессиясының қалыптан тыс деңгейлерін көрсетіп тұр. Бұл зерттеулер COX 2 ферментінің артық экспрессиялануының ісікке қарсы p53-ке кері әсер ететінін хабарлайды. p53 – цитозолда табиғи түрде кездесетін апоптоз транскрипциялық факторы. Жасуша ДНҚ-сы түзетуге келмейтіндей зақымданған кезде, p53 ядроға тасымалданады, онда ол p53-ке байланысты апоптозды күшейтеді. COX 2-нің екі метаболиті – простагландин А2 (PGA2) және А1 (PGA1) жоғары концентрацияда болғанда цитозолдағы p53-ке байланысып, оның ядроға өту қабілетін тежейді. Бұл p53-ті цитозолда ұстап тұрып, апоптоз процесін тоқтатады. Celebrex (целекоксиб) сияқты коксибтер артық экспрессияланған COX 2-ні таңдамалы түрде тежеу арқылы p53-тің қалыпты жұмыс істеуіне жағдай жасайды. Функционалды p53 ДНҚ-сы зақымдалған нейробластома жасушаларының апоптоз арқылы өзін-өзі жоюына мүмкіндік береді, соның нәтижесінде ісік өсуі тоқтатылады. COX 2 экспрессиясының жоғарылауы E3 убиквитин лигазасы HDM2-нің фосфорилирленуімен және белсендірілуімен де байланысты, бұл убиквитиндену арқылы p53-тің лигациялануын және жойылуын қамтамасыз етеді. Нейробластомадағы HDM2-нің осы белсенділігінің механизмі әлі белгісіз. Зерттеулер көрсеткендей, COX 2 ингибиторлары HDM2-нің фосфорилирленуін тежеп, оның белсендірілуіне кедергі келтіреді. In vitro жағдайында COX 2 ингибиторларын қолдану нейробластома жасушаларындағы белсенді HDM2 деңгейін төмендетеді. COX 2 ингибиторлары HDM2 фосфорилирленуін қалай тоқтататынының нақты механизмі белгісіз, бірақ бұл арқылы белсенді HDM2 концентрациясының төмендеуі жасушалық p53 деңгейін қалпына келтіреді. COX 2 ингибиторымен емдегеннен кейін, қалпына келтірілген p53 функциясы ДНҚ-сы зақымдалған нейробластома жасушаларының апоптоз арқылы өзін-өзі жоюына мүмкіндік береді, бұл ісіктің өсуын азайтады.