Кіріспе
Тайвань 1949 жылдан 1980-жылдардың соңына дейін жаппай қырып-жою қаруларын жасау бағдарламаларын іске асырды. Соңғы құпия ядролық қару бағдарламасы АҚШ тарапынан көрсетілген қысыммен 1980-жылдардың соңында, қару жасаудың барлық кезеңдері аяқталғаннан кейін, соңғы құрастыру мен сынақ жүргізілмей тоқтатылды; олар тиімді жеткізу құралына ие болған жоқ және оны жауынгерлік қолдану үшін одан әрі кішірейту қажет болды. Қазіргі таңда Тайваньтың химиялық, биологиялық немесе ядролық қарулары бар екенін көрсететін ешқандай мәлімет жоқ. Дегенмен, АҚШ-тың ядролық қарулары Тайваньға Қытаймен арадағы бірінші Тайвань бұғазы дағдарысынан бастап, 1970 жылдарға дейін аймақтық шиеленіс күшейген кезеңде орналастырылған болатын.
Taiwan pursued a number of weapons of mass destruction programs from 1949 to the late 1980s. The final secret nuclear weapons program was shut down in the late 1980s under US pressure after completing all stages of weapons development besides final assembly and testing; they lacked an effective delivery mechanism and would have needed to further miniaturize any weapon before it could be effectively used in combat. Currently, there is no evidence of Taiwan possessing any chemical, biological, or nuclear weapons. However, nuclear weapons from the United States were deployed to Taiwan during a period of heightened regional tensions with China beginning with the First Taiwan Strait Crisis and ending in the 1970s.
Ядролық қару
Салқын соғыс кезінде АҚШ Тайвань қорғаныс командованиесінің құрамында Тайваньға ядролық қару орналастырды. 1972 жылы АҚШ президенті Ричард Никсон Тайваньдан ядролық қаруды шығаруға бұйрық берді және бұл 1974 жылға дейін іске асырылды. Ядролық қару Тайнань әуе базасында сақталғаны мәлім.
Ғылыми-зерттеу бағдарламасы
Тайваньның ядролық қару әзірлеуі 1964 жылы Қытай Халық Республикасының алғашқы ядролық сынағынан кейін туындаған даулы мәселе болып табылады. Тайвань бұғазындағы жағдайдың ушығуын болдырмау ниетімен, АҚШ 1979 жылдан бері Тайваньды ядролық қарумен қаруландыруға қарсы тұрып келеді. Осыған сәйкес, Тайвань ядролық қаруды таратпау шартының қағидаларын сақтайды және ресми түрде ядролық қару өндіру ниетінде емес екенін мәлімдейді. Тайваньның бұрынғы ядролық зерттеулері оны "шекті" ядролық мемлекетке айналдырды. Тайвань 1973 және 1974 жылдар аралығында Оңтүстік Африкадан 100 тонна уран металлын сатып алған. 1977 жылғы Mitre корпорациясының зерттеуі Тайваньды ядролық қаруды жасауға техникалық мүмкіндігі бар және мұндай мүмкіндікті қарастыруға қауіпсіздік себептері жететін "күрделі" ядролық шекті мемлекеттер тізіміне енгізді. Басқа мемлекеттер Израиль, Оңтүстік Африка, Оңтүстік Корея және Югославия болды. АҚШ барлау қызметі Тайваньның ядролық сынақтар жүргізуге жарамды құрылғыларды жасағанына сенді. 1980 жылы Тайвань Оңтүстік Африкадан 4000 тонна уран металлын сатып алуға келісім жасады, бірақ осы тапсырыстың қанша бөлігі жеткізілгені белгісіз. 1987 жылдың желтоқсанында ИНЕР-дің ядролық зерттеулер жөніндегі директорының орынбасары полковник Чжан Сяньи, ЦРУ-ға жасырын жұмыс істеп жүріп, АҚШ-қа қашып өтіп, қылмыстық іс қозғауға болатын құжаттарды ұсынды. Генерал Хау Пейцзун Тайвань ғалымдары бақыланатын ядролық реакция жасағанын мәлімдеді. АҚШ тарапынан көрсетілген қысым нәтижесінде бағдарлама тоқтатылды. Құпия бағдарлама бойынша жүргізілген зерттеуде Чжан қашқан кезде Тайваньның қолданысқа жарамды қаруды аяқтауға бір-екі жылдай уақыт қалғаны анықталды.
Ағымдағы жағдай
Ядролық қару бағдарламасы тоқтатылғаннан бері "Ядролық карта" Тайваньтың Америка Құрама Штаттары және Қытаймен қарым-қатынасында маңызды рөл атқарып келеді. 1995-1996 жылдардағы Тайвань бұғазындағы дағдарыс кезінде Тайвань президенті Ли Тэнхуэй бағдарламаны қайта жандандыруды ұсынды, бірақ бірнеше күннен кейін бұл мәлімдемесінен бас тартып, Тайвань ядролық әлеуетке ие болғанымен, ядролық қару "құрамайды" деп мәлімдеді. Тайваньда ядролық қару бар екенін немесе оны өндіруге бағытталған бағдарлама бар екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ, алайда, ядролық қаруды жасауға қажетті жетілген технологиялық мүмкіндіктерге, сондай-ақ уранды байыту немесе плутонийді өңдеуге қажетті жоғары технологиялық мүмкіндіктерге ие. Қос жақ арасындағы қарым-қатынастағы шиеленістің күшеюіне байланысты, әсіресе Ресейдің 2022 жылы Украинаға басып кіргеннен кейін, кейбір тараптар, әсіресе Америка Құрама Штаттарындағы сарапшылар Тайваньты ядролық қарумен қарулануға шақыруда. Бұл мәселе кеңінен талқыланып жатыр, кейбіреулер ядролық қару материктің басып кіруді белгісіз мерзімге кейінге шегеруге мәжбүрлейтін тиімді фактор бола алады деп санайды, себебі Тайвань Жапония және Оңтүстік Корея сияқты емес, олардың Америка Құрама Штаттарымен шарттасқан қауіпсіздік кепілдемелері бар. Алайда, қарсыластары ядролық қарудың өзі қымбатқа түсетінін, Тайвань халқының арасында танымал еместігін және оның өзі жанжалға себеп болуы мүмкін екенін айтады.
Химиялық және биологиялық қару
Жапон отаршылдық кезеңінде Солтүстік Тайваньда химиялық қару фабрикасы жұмыс істеді; Ұлтшылдар Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін осы нысанды басып алды және оны кеңейткендігі күдік тудырады. 1989 жылы АҚШ Конгресіне Тайваньның шабуылдық химиялық қару қабілетіне, соның ішінде зарин қорына ие болуы мүмкін екені туралы хабарланды. Аталған нысандардың ішінде Цышань және Куанси бар. Тайвань билігі тек қорғаныс зерттеу бағдарламасының бар екенін мойындады. 1997 жылы Ресей Сыртқы барлау қызметі Тайваньтың биологиялық қаруы болмағанын, бірақ "қолданбалы әскери сипаттағы биологиялық зерттеулер жүргізу белгілерін көрсеткенін" бағалады.
2023 Биологиялық қару туралы мәлімдемелер
2023 жылдың шілдесінде Тайваньның United Daily News (UDN) газеті 2022 жылы Оңтүстік Қытай теңізінде АҚШ және Тайвань өкілдерінің биоқару зертханасын құру мәселесін талқылау үшін кездескені туралы айыптаулар жариялады, бұл мәлімдеме күдікті ішкі құжатқа негізделген. АҚШ және Тайвань үкіметтері бұл айыптауды жоққа шығарды, ал Қытай БАҚ-тары бұл туралы кеңінен хабарлады. Радио "Азаттық Азия" Азия фактілерді тексеру зертханасының (AFCL) жүргізген терең талдауы құжаттың тілі мен форматындағы үйлесімсіздіктерді анықтады, бұл құжат Тайваньда емес, Қытай материгінде жазылған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Биоқару әзірлеу туралы жалған айыптауларды тарату мақсатындағы бұл ақпараттық науқан, Тайвань мен Қытай БАҚ-тарындағы Қытайға жақын комментаторлар тарапынан таратылған қате ақпараттар мен жалған мәлімдемелер арқылы күшейтілді.
Халықаралық шарттарды ратификациялау
Қытай Республикасы 1929 жылғы 7 тамызда Женева хаттамасын және 1970 жылы Ядролық қаруды таратпау туралы шартты (ЯҚТШ) ратификациялады, ал Тайвань өзін екеуіне де міндетті деп санайды. БҰҰ Бас Ассамблеясының 2758 (1971) қаулысы бойынша Біріккен Ұлттар Ұйымы Қытай Халық Республикасын мойындайды және Тайваньды халықаралық шарттарға қосылуға заңдық құқығы бар тәуелсіз мемлекет ретінде мойындамайды. Тайваньның даулы саяси мәртебесіне байланысты, ол Биологиялық қарулар конвенциясына да, Химиялық қарулар конвенциясына да қосыла алмады, бірақ бәрібір екі шартты да сақтайтынын мәлімдеді. Сонымен қатар, Тайвань 2758 қаулысына қарамастан, ЯҚТШ-ға сәйкес бола беретінін мәлімдеді. Тайвань 1968 жылы ЯҚТШ-ның бастапқы мүшелерінің бірі болды. 1971 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымында Қытай Халық Республикасы Тайваньның орнын басып алғаннан кейін, Тайвань ресми ЯҚТШ қызметіне қатысушы тарап ретінде әрекет етуі тоқтатылды. Дегенмен, ол 1971 жылы АҚШ және МАГАТЭ-мен үшжақты келісімге қол қойды, онда ол ратификациялаған тарап ретінде ЯҚТШ шарттарын орындауды жалғастыратынын айтты. МАГАТЭ-нің мүшесі болмаса да, Тайвань екі келісім бойынша МАГАТЭ-нің INFCIRC/133 және INFCIRC/158 сақтау шараларын сақтауды жалғастыруда.