Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Америкалық Шведенборг теологы (1811–1882)
American Swedenborgian theologian (1811–1882)
Генри Джеймс Аға (1811 жылдың 3 маусымы – 1882 жылдың 18 желтоқсаны) – американдық теолог және философ Уильям Джеймс, романшы Генри Джеймс және күнделік жазушы Элис Джеймстің әкесі. Рухани жарық көрудің күрт сәтінен кейін ол Шведенборг іліміне терең бой алдырып, материализмді жоққа шығарды және ізгілікке жетудің утопиялық жолын ұстанды. Осылайша, ол заманауи американдық философиялық ойдың көшбасшыларымен көбінесе келіспеді. Оның ықпалы қоғамдық өмірде емес, достарымен жиі және қызу пікір алмасуларда көрінді. Ол: «Мен форумнан гөрі от жағасын жақсы көремін» деген еді.
Henry James Sr. (June 3, 1811December 18, 1882) was an American theologian and the father of the philosopher William James, the novelist Henry James, and the diarist Alice James. Following a dramatic moment of spiritual enlightenment, he became deeply absorbed in Swedenborgianism, repudiating materialism and following the utopian path to grace. In this way, he was generally out of sympathy with contemporary American leaders of philosophical thought. His influence was felt more in frequent lively debates within his own circle of friends than in public life. He said “I love the fireside rather than the forum."
Ерте өмір
Джеймс 1811 жылдың 3 маусымында Нью-Йорк штатының Олбани қаласында дүниеге келді. Ол Катарина (туған аты Барбер) Джеймс пен Уильям Джеймстің (1771–1832) он екі баласының бірі болды. Уильям 1789 жыл шамасында Ирландияның Каван округіне қарасты Бейлибороудан Америка Құрама Штаттарына көшіп келген. Ол Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі бизнесінен, негізінен Олбанидегі жылжымайтын мүлік, ақша қарыздау және Эри каналын салуға қатысуы арқылы шамамен 1,2 миллион долларлық байлық жинады. Он үш жасында қорадағы өртті сөндіруге тырысқанда ауыр күйік шағып, аяғы ампутацияланды. Төсекте үш жыл жатқан кезінде оның оқуға деген құштарлығы артып, мінезі қалыптасты. Ол Олбани академиясын бітіріп, 1828 жылы Юнион колледжіне түсіп, 1830 жылы аяқтады. Оның әкесі, пресвитериан дінінің өкілі, оның діни ойларын жақтырмаған, бірақ әкесінің өсиеті орындалмағаннан кейін ол тәуелсіз байлыққа ие болды. 1835-1837 жылдары дін қызметкері болуға дайындалу үшін Принстон теологиялық семинариясында оқыды, бірақ "оның философиясындағы зор қиындықтар" оны мазалады және дін қызметкері болу туралы ойын қалдырды. Принстоннан кейін Джеймс шамамен бір жыл Англияға барып, 1838 жылы Нью-Йоркке қайтып келді.
James was born on June 3, 1811, in Albany, New York. He was one of twelve children born to Catharine (née Barber) James and William James (1771–1832), an emigrant from Bailieborough, County Cavan, Ireland, to the United States around 1789, who amassed a fortune of about $1.2 million from business dealings in upstate New York State, primarily in Albany real estate, money lending, and his involvement with the building of the Erie Canal. At the age of thirteen, he was severely burned trying to stamp out a fire in a barn, and lost a leg to amputation. The three years he was bedridden reinforced his studious disposition. After attending The Albany Academy, he entered Union College in 1828 and graduated in 1830. His father, a Presbyterian, disapproved of his religious ideas, but when the patriarch's will was broken, he became an independently wealthy man. He studied at Princeton Theological Seminary from 1835 to 1837 to prepare for the ministry, but found himself disconcerted by "enormous difficulties which inhered in its philosophy," and abandoned the idea of becoming a minister. After Princeton, James then went to England for about a year, and returned in 1838 to New York.
Мансап
1838 жылы Нью-Йоркке оралған Джеймс Роберт Сэндменнің «Терон мен Аспазиоға хаттар» басылымын дайындады. Сандеманның еңбегіне жазған алғы сөзінде ол оны «Евангелие шындығын басқа ешбір еңбекке қарағанда әлдеқайда адал көрсетеді» деп атады. Джеймсті оның радикалды теңдік туралы ойлары қызықтырды. Сандеман былай деп жазды: «Қорыта айтқанда, Жаңа Өсиеттің бәрі де Құдай тарапынан қабыл етілу мәселесінде бір адам мен екінші адам арасында ешқандай айырмашылық жоқ екенін айтады; ең жақсы білімді адам мен ең нашар қарақшы арасында ешқандай айырмашылық жоқ; ең ізгі әйел мен ең жаман жезөкше арасында да ешқандай айырмашылық жоқ».
Upon James's return to New York in 1838, he prepared an edition of Robert Sandeman's Letters on Theron and Aspasio, which has been called the principal literary document of a Scottish sect that opposed the Presbyterian Church. In his preface to Sandeman's work, he called it "a far more faithful exhibition of Gospel truth than any other work." What specifically interested James was its radically egalitarian message. Sandeman wrote: "In fine, the whole New Testament speaks aloud, that as to the matter of acceptance with God, there is no difference betwixt one man and another; — no difference betwixt the best accomplished gentleman, and the most infamous scoundrel; — no difference betwixt the most virtuous lady and the vilest prostitute "
Швецияборгиандық
1841 жылы Джеймс Шведенборгиандыққа қызығушылық таныта бастады, ол Лондонның «Айлық журналында» осы тақырыпта жарияланған Дж. Дж. Гарт Уилкинсонның бірнеше мақалаларын оқыды, ал ол Джеймстің ең жақын достарының біріне айналды. Ол өзінің ізденісінде Ральф Уолдо Эмерсонмен танысып, достық қарым-қатынас орнатты, бірақ Эмерсонның ой-пікірінен көп қанағаттанбады. Эмерсон Джеймсті Томас Карлайлмен таныстырды. Бірақ Джеймс рухани үйін швециялық ғалым, діни көреген және ұстаз Еммануэль Шведенборгтың (1688–1772) еңбектерінде тапты. 1844 жылдың мамыр айында Англияның Виндзор қаласында тұрып жатқанда, Джеймс бір кешке тамақтан кейін отбасылық дастархан басында жалғыз отырып, отқа қарап отырды, сол кезде өмірінің шешуші рухани тәжірибесін бастан өткерді, ол кейіннен Шведенборгтік «аяулық» деп түсіндірді – рухани жаңару процесінің бір кезеңі. Бұл тәжірибе оның өз сөздерімен айтқанда, «ешқандай себебі жоқ, түсініксіз және қорқынышты үрей, ал менің шатасқан қиялымда бөлменің ішінде көрінбейтін, жаман пішіннің және оның зиянды тұлғасынан шығатын, өмірге қауіпті әсерлермен ғана түсіндірілетін» сезім болды. Джеймстің «аяулығы» екі жылға созылған рухани дағдарысты бастады, ол Шведенборг пен христиан мистикасының еңбектерін жан-жақты зерттеу арқылы аяқталды. Джеймс, оның сөзімен айтқанда, «адамзаттың қарғысы, біздің адамгершілігімізді соншалықты нашар және бұзылған күйде ұстайтын нәрсе – өзімшілдік сезімі және одан туындайтын ақымақтық, кешірімсіз пікірталас» екендігіне көз жеткізді. Ол өмірінің соңына дейін Шведенборгтың ойларына адалдығын сақтап, Шведенборгтың еңбектерін өзімен бірге алып жүрмей саяхаттаған ешқашан болған жоқ. 1845 жылы Джеймс қайтадан Америка Құрама Штаттарына оралды және рухани жаңалықтары туралы лекция оқумен өмір бойы айналысты. Ол таңдарын жазуға арнады және өз ойларын баяндауға арналған бірнеше мақалалар жариялады.
Around 1841, James began to be interested in Swedenborgianism when he read some articles in London's Monthly Magazine on the subject by J. J. Garth Wilkinson, who would become one of James's closest friends. In his quest, he met and befriended Ralph Waldo Emerson, but did not find much satisfaction in Emerson's thought. Emerson introduced James to Thomas Carlyle. But it was in the work of Emanuel Swedenborg (1688–1772), the Swedish scientist, religious visionary and teacher, that James found a spiritual home. In May 1844, while living in Windsor, in England, James was sitting alone one evening at the family dinner table after the meal, gazing at the fire, when he had the defining spiritual experience of his life, which he would come to interpret as a Swedenborgian "vastation," a stage in the process of spiritual regeneration. This experience was an apprehension of, in his own words, "a perfectly insane and abject terror, without ostensible cause, and only to be accounted for, to my perplexed imagination, by some damned shape squatting invisible to me within the precincts of the room, and raying out from his fetid personality influences fatal to life." James's "vastation" initiated a spiritual crisis that lasted two years, and was finally resolved through the thorough exploration of the work of Swedenborg and Christian mystics. James became convinced that, as he put it, "the curse of mankind, that which keeps our manhood so little and so depraved, is its sense of selfhood, and the absurd abominable opinionativeness it engenders." He remained attached to Swedenborg's thought for the rest of life, and never traveled without carrying Swedenborg's works with him. In 1845, James again returned to the United States and began a lifetime of lecturing about his spiritual discoveries. He devoted his mornings to writing, and published a number of discursive volumes devoted to the exposition of his thought.
Әлеуметтік ой
1840-шы жылдардың соңында Джеймс Брук Ферманың бұрынғы мүшелеріне қызығушылық танытты, бұл 1841 жылдан 1847 жылға дейін Массачусетс штатының Батыс Роксбери қаласында өткен, қоғамдық тұрмыстың жаңа жолын іздеу бойынша эксперимент еді. Ол сондай-ақ француз әлеуметтік философы Чарльз Фурье (1772–1837) ойларынан туындаған Фурьеизм – утопиялық социализм мектебіне де қызығушылық танытты, бұл мектеп Брук Ферманың соңғы жылдарына зор әсер еткен. Джеймс утопизмді рухани өмірге жол ашатын қадам ретінде қарастырды. Джеймс американдық қоғамның "қалың материалдыққа құштарлығын" қатаң сынады және Фурье ойларында оған пайдалы сын таба алды. Ол замандас жазушыларының көпшілігін жоғары бағаламады, мүмкін Уолт Уитменді қоспағанда, бірақ олардың көптегенімен, соның ішінде Эмерсон, Бронсон Олкотт, Генри Дэвид Торо және Уильям Макепис Таккеримен танысып, жақын қарым-қатынас жасады. Джеймс көптеген әлеуметтік реформаларды, оның ішінде құлдықты жою және ажырасу ережелерін жеңілдетуді қолдады.
In the late 1840s, James became interested in the former members of Brook Farm, an experiment in communal living at West Roxbury, Massachusetts that lasted from 1841 to 1847, and in Fourierism, the school of utopian socialism that grew out of the thought of French social philosopher Charles Fourier (1772–1837) and which was a major influence in the last several years of Brook Farm. James was interested in utopianism as a stepping stone to the spiritual life. James was a stern critic of the "gross materiality" of American society, and found in Fourier's thought a useful critique. He held most of the leading writers of his day in low regard, with the possible exception of Walt Whitman, though he met and cultivated many of them, including Emerson, Bronson Alcott, Henry David Thoreau, and William Makepeace Thackeray. James was an advocate of many social reforms, including the abolition of slavery and the liberalization of divorce.
Теология
Теологиялық тұрғыдан алғанда, Джеймс он тоғызыншы ғасырдағы діни ойдың көп бөлігінің натурализмімен келіспеді. Ол жаратылыстың өзін "толығымен махаббат пен ой саласындағы, таза рухани процесс" деп санады. Оның пікірінше, теологияның түбірлі мәселесі – теодиция, яғни зұлымдық мәселесі. Оның Шведенборгтық шешімі зұлымдық мәселесін шешу үшін Құдай мен табиғат арасындағы, немесе басқаша айтқанда, табиғат пен шындық арасындағы байланысты үзуге негізделген. Джеймстің пікірінше, нағыз шындық (немесе Құдай) табиғи әлемнің тұрғындарына түсініксіз болатын, толығымен рухани. Бірақ осы нағыз шындықты сезіну арқылы, Джеймс ойынша, уақыт, кеңістік және жекелік сияқты табиғи көріністердің иллюзиясынан құтылу мүмкін. Мұндай құтылу – құтқарылу, Джеймстің пікірінше, ал жамандық – дәлірек айтқанда, рухани жамандық, себебі Джеймс оны "физикалық" және "адамгершілік" жамандықтан ажыратады – жекелікке деген қате түсінікке негізделген іс-әрекеттерден туындайды. С. Хартли Граттан Джеймстің философиясында "тозақтың қағидасы – жекелік, ал жұмақтың қағидасы – бауырластық махаббат" делінеді. Бірақ Джеймс Шведенборгтың сөзсіз ізбасары емес еді. Керісінше, ол Шведенборгта барлық жамандықтың бастауы – өзіне деген құштарлық екенін түсінудің ең жемісті зерттелуін тапты.
Theologically, James was out of sympathy with the naturalism of much of the religious thought of the nineteenth century. He regarded creation itself as "a purely spiritual process, falling wholly within the realm of affection and thought." The fundamental theological problem, in his view, is theodicy, or the problem of evil. His Swedenborgian solution to the problem of evil relied on breaking the bond between God and nature, or, put alternatively, between nature and reality. True reality (or God) is, in James's view, thoroughly spiritual, in a way that denizens of the natural world can scarcely comprehend. But through intuition of this true reality, James thought, liberation from the illusions of natural appearances—which include time, space, and selfhood—is possible. In such liberation lies salvation, in James's view, whereas evil—more specifically, spiritual evil, since James distinguishes this from "physical" and "moral" evil—arises from action based on the delusion of selfhood. C. Hartley Grattan says that in James's philosophy, "the principle of hell is selfhood and the principle of heaven is brotherly love". But James was not a slavish follower of Swedenborg. Rather, it was in Swedenborg that he found the most fecund exploration of his central insight that the source of all evil was in attachment to the self.
Кейінгі жылдар
Джеймстің идеяларын замандастары шамалы ғана ықыласпен қабылдады, және ол дәуірінің ғылымға деген құштарлығымен мүлдем келіспесе де, ол ешқашан көңілі құрышқан жоқ; шындығында, оның ой-пікірлерінің ең жақсы түсіндірмелері кейінгі жылдары жазылған кітаптарында кездеседі. Ол балаларының өміріне белсенді қатысып, олардың тәрбиесіне зор үлес қосты. Оның әңгімесін ұнататын көптеген адамдар онымен араласты, бірақ оның кейде ойын қозғайтын сын-ескертпелеріне шыдай білуі керек болды. Ол парадокс пен шектен тыс айтуды ұнататын, сондай-ақ, қалыпты жағдайдан тыс әрекет етуге құмар болды. Бірақ ол өзіне жақпайтын ресми қоғамдық шаралардан қашып жүрді. Ол былай деп жазды: "Менің мінезім іс-қимыл емес, махаббат пен ойға бейім. Мен форумға қарағанда, от жағасын көбірек жақсы көремін."
Although the ideas of James were received by his contemporaries with little enthusiasm, and although he was altogether out of sympathy with his age's enthusiasm for science, he never grew discouraged; in fact, some of the best expositions of his thought are to be found in the volumes of his later years. He participated actively in the lives of his children, whose education he had done so much to shape. His society was cultivated by many, who enjoyed his conversation—provided that they were strong enough to bear the sometimes devastating criticism he offered. He delighted in paradox and exaggeration and enjoyed flouting convention. But he shunned formal society, which he found uncongenial. He wrote: "The bent of my nature is towards affection and thought rather than action. I love the fireside rather than the forum."