Кіріспе

Шри-Ланканың 1977 жылдан 1989 жылға дейінгі басшысы Джуниус Ричард Джейварден (;; 1906 жылдың 17 қыркүйегі - 1996 жылдың 1 қарашасы), Шри-Ланкада көбінесе J. R. деп қысқартылады, – Шри-Ланка заңгері, мемлекеттік қызметкер және мемлекет қайраткері. Ол 1977 жылдан 1978 жылға дейін Шри-Ланканың премьер-министрі, ал 1978 жылдан 1989 жылға дейін Шри-Ланканың екінші президенті болды. Ол Сейлон (қазіргі Шри-Ланка) ұлтшыл қозғалысының жетекшісі болды және тәуелсіздік алғаннан кейінгі онжылдықтарда түрлі кабинеттік лауазымдарда қызмет етті. Ұзақ жылдар бойы Біріккен Ұлттық партияның мүшесі болған ол 1977 жылы партияны үлкен жеңіске жеткізді және конституцияға түзетулер енгізілгеннен кейін елдің тұңғыш атқарушы президенті болғанға дейін жарты жыл премьер-министр болып қызмет етті. Шри-Ланка тарихындағы даулы тұлға, 1978 жылы ол енгізген ашық экономикалық жүйе елді бұрынғы жабық экономикалық саясаттың салдарынан туындаған экономикалық қиындықтардан шығарды. Алайда, Джейварденнің әрекеттері, соның ішінде 1983 жылғы "Қара шілде" көтерілісіне берген жауабы, Шри-Ланка азамат соғысының басталуына себепкер болды деп айыпталады.

Балалық шақ

Коломбо қаласында, құқық саласымен байланысы мықты, танымал Джейвардене отбасында дүниеге келген Джейвардене он екі баланың ағасы болды. Әйгілі адвокат, сот судьясы Юджин Вилфред Джейвардене KC және бай ағаш саудагері Мұхандирам Тудугаледж Дон Филип Виджеварденнің қызы Агнес Хелен Дон Филип Виджевардене – оның ата-анасы. Отбасында оны Дикки деп шақыратын. Оның кіші бауырлары Гектор Уилфред Джейвардене, QC және Роли Джейвардене, FRCP болды. Оның інілері полковник Теодор Джейвардене, судья Валентин Джейвардене және Баспасөз патшасы Д. Р. Виджевардене еді. Ағылшын артысымен тәрбиеленген ол бастапқы білімін Коломбодағы Бишоп колледжінде алды.

Білім және ерте мансап

Джейварден орта білім алу үшін Коломбодағы Корольдік колледжге қабылданды. Ол спортта өте жақсы нәтижелер көрсетті, колледждің крикет командасында ойнады және 1925 жылы «Роял Томиан» сериясында тұңғыш рет өнер көрсетті; 1924 жылы регби командасының капитаны болды, жыл сайынғы «Роял Тринити Кездесуінде» (кейін «Брэдби Щитымен Кездесу» деп аталды) команданы жетектеді; 1924 жылы футбол командасының орынбасары болды; бокс командасының мүшесі болып, спорт түсін жеңіп алды. Ол аға кадет, дебат клубының капитаны, колледж журналының редакторы, 1921 жылы Корольдік колледж әлеуметтік қызметтер лигасының алғашқы хатшысы болды және 1925 жылы бас префект атанды. Кейінірек ол Шри-Ланка крикетін басқару кеңесінің президенті, Сингала спорт клубының президенті және Корольдік колледж лигасының хатшысы қызметтерін атқарды. Отбасылық дәстүрді жалғастыра отырып, Джейварден 1926 жылы Коломбодағы Университет колледжіне адвокаттық курсын оқуға түсті, екі жыл бойы ағылшын, латын, логика және экономика пәндерін оқыды, содан кейін 1928 жылы Цейлон заң колледжіне қабылданды. Ол С. В. Р. Д. Бандаранайке көмегімен, жақында Цейлонға оралған ол, Оксфорд одағы үлгісінде колледж одағын құрды. Цейлон заң колледжінде ол 1929 жылы Гектор Джейварден атындағы алтын медаль мен Уолтер Перейра сыйлығын жеңіп алды. Осы кезеңде ол әкесінің жеке хатшысы болып жұмыс істеді, ал әкесі Цейлонның Жоғарғы сотының судьясы болды. 1929 жылдың шілдесінде ол тағы үш адаммен бірге «Құрметті Пушканон қоғамы» деп аталатын тамақтану клубын құрды, кейін ол «Прия Сангамая» деп өзгертілді. 1931 жылы адвокаттық емтиханды сәтті тапсырып, бейресми адвокатурада заңгерлік тәжірибесін бастады.

Неке

1935 жылғы 28 ақпанда Джейвардене Нэнси Маргарет Суриябандара мен Гилберт Леонард Рупасингенің жалғыз қызы, мұрагер Элина Бандара Рупасингеге үйленді. Олардың жалғыз баласы Равиндра "Рави" Вимал Джейвардене келесі жылы дүниеге келді. Бастапқыда Джейвардененің ата-анасының үйінде, Вайянтада тұрған Джейвардендер 1938 жылы өз үйлеріне, Браэмарға көшіп, қалған өмірін өткізді, демалыс күндерін Мириссадағы демалыс үйлерінде өткізбеген кезде.

Алғашқы саяси мансап

Жаяварден студент кезінде ұлттық саясатқа қызығушылық танытып, мықты ұлтшыл көзқарастар қалыптастырды. Ол англикан дінінен буддизмге көшті және ұлттық киімді ресми киім ретінде таңдады. Жаяварден ұзақ уақыт заңгерлікпен айналыспады. 1943 жылы ол толық уақытты заңгерлік қызметін тастап, Цейлон Ұлттық Конгресінің (ЦҰК) белсендісіне айналды, ол Цейлонның ұлтшыл қозғалысы үшін ұйымдастыру платформасын қамтамасыз етті (арал 1972 жылы ресми түрде Шри-Ланка деп аталды). 1939 жылы ол Дудли Сенанаякемен бірге оның ортақ хатшысы болды, ал 1940 жылы Жаңа Базар округінен Коломбо қалалық кеңесіне сайланды.

Мемлекеттік кеңес

Ол 1943 жылы Д. Б. Жаятілақаның отставкасынан кейін Келанияда өткен қосымша сайлауда жеңіс алып, колониялық заң шығарушы орган – Мемлекеттік кеңеске сайланды. Оның жеңісі қарсыласы, ұлтшыл Э. В. Перераға қарсы христиандыққа қарсы науқан жүргізгенімен байланысты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Джейвардене басқа ұлтшылдармен бірге жапондықтармен байланысып, аралдан британдықтарды қуу үшін көтеріліс ұйымдастыруды талқылады. 1944 жылы Джейвардене Мемлекеттік кеңесте сингаль тілін ғана ресми тіл етіп, ағылшын тілін алмастыру туралы ұсыныс енгізді.

Цейлонның бірінші қаржы министрі

1946 жылы құрылған Біріккен Ұлттық партияның негізін қалаушы мүшесі болғаннан кейін, ол алғашқы парламенттік сайлауда Келания округінен қайта сайланды және Д. С. Сенанаяке оны 1947 жылы аралдың алғашқы кабинетінде Қаржы министрі етіп тағайындады. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі реформаларды бастап, американдық экономист Джон Экстердің жетекшілігімен Цейлонның Ұлттық банкін құруға зор үлес қосты. 1951 жылы Джейварден Сэр Эдвин Виджейератне төрағалық еткен Шри-Ланканың ұлттық әнұранын таңдау комитетінің мүшесі болды. Келесі жылы ол Цейлондағы Крикетті бақылау кеңесінің президенті болып сайланды. Сан-Франциско конференциясында Жапонияның әлемдік қауымдастыққа қайта қабылдануына маңызды рөл атқарды. Джейварден бюджетті теңгермеуге тырысты, әсіресе күріш субсидияларына байланысты үкімет шығындары артып жатқан кезде. Ол 1952 жылғы парламенттік сайлауда қайта сайланды және Қаржы министрі қызметінде қалды.

Ауыл шаруашылығы және азық-түлік министрі

1953 жылы көптеген кедей адамдардың күнкөрісіне қажетті субсидияларды қысқарту туралы ұсынысы қатты қарсылық тудырып, 1953 жылғы Хартал науқанына әкеп соқты және одан бас тартуға тура келді. 1953 жылғы Харталдан кейін премьер-министр Дадли Сенанаяке отставкаға кеткен соң, жаңа премьер-министр сэр Джон Котелавала Джейварденені ауыл шаруашылығы және азық-түлік министрі және парламент басшысы етіп тағайындады.

Жеңілісі мен қарсылығы

Премьер-министр сэр Джон Котелавала 1956 жылы Біріккен Ұлттық партия сайлауды жеңіске жететініне сенімді болғандықтан, мерзімінен бұрын сайлау шақыруды ұсынды. 1956 жылғы парламенттік сайлауда Біріккен Ұлттық партия С. В. Р. Д. Бандаранайке басқаратын Шри-Ланка бостандық партиясы бастаған социалистік және ұлтшыл коалициядан күйреуге ұшырады. Джейвардене өзі Келания округіндегі парламенттік мандатын Р. Г. Сенанаякеге жоғалтты, ол Сенанаякты партиядан қуылғаннан кейін оны жеңу мақсатымен өзінің Дамбадения және Джейвардененің Келания округтерінде сайлауға түсті. Парламенттегі мандатын жоғалтқаннан кейін Джейвардене партияны ұлтшылдыққа бейімдеуге және аралдың азшылықтары қарсы болған «Сингала тілі ғана» заңын қабылдауға итермеледі. 1957 жылы Бандаранайке С. Ж. В. Челванаягаммен азшылықтардың шешілмеген мәселелерін шешу үшін келісімге келгенде, Джейвардене оған қарсы «Кандиге жорық» ұйымдастырды, бірақ Ымбулгода С. Д. Бандаранайке тоқтатты. 1960 жылдары Джейвардене партия төрағасы Дадли Сенанаякемен осы мәселе бойынша қайшылыққа түсті. Джейвардене БҰҰ этникалық азшылықтардың қолдауын жоғалтса да, этникалық картаны ойнауға дайын болуы керек деп ойлады.

Қаржы министрі

Джейвардене Біріккен Ұлттық партияның вице-президенті және бас ұйымдастырушысы болды, партия 1960 жылғы наурыз айындағы парламент сайлауында шамалы артықшылықпен жеңіске жетіп, Дадли Сенанаяке басқаратын үкімет құрды. Джейвардене Келания сайлау округінен қайтадан парламентке сайланып, қаржы министрі қызметіне тағы да тағайындалды. Үкімет үш ай ғана билікте болды және 1960 жылғы шілде айындағы парламент сайлауында Бандаранаяке әйелі басқарған жаңа коалицияға жеңіліп қалды. Джейвардене Коломбо-Оңтүстік сайлау округінен сайланып, парламентте оппозицияда қалды.

Мемлекеттік министр

1965 жылы келесі сайлауда Біріккен Ұлттық партия жеңіске жетіп, С. П. де Силва басқарған Шри-Ланка бостандық социалистік партиясымен бірлесіп ұлттық үкімет құрды. Джейвардене Коломбо-Оңтүстік сайлау округінен қарсылығызсыз қайта сайланды және Бас үкіметтік қамшылыққа тағайындалды. Сенанаяке Джейварденені өзінің кабинетіне Мемлекеттік министр және Қорғаныс және Сыртқы істер министрінің Парламенттік хатшысы етіп тағайындады, осылайша ол де-факто премьер-министрдің орынбасары болды. 1965 жылы Біріккен Ұлттық партия билікке келгенге дейін, ешбір үкімет туризм индустриясын экономикалық тұрғыдан тиімді кәсіпорын ретінде дамытуға жетерлік көңіл бөлген жоқ, және бұл сала Дж. Р. Джейвардененің қарауына өтті. Джейвардене туризмді шетелдік валюта табуға, жаппай жұмыспен қамтуға мүмкіндік беретін және жаһандық деңгейде жоғары жұмысқа орналасу мүмкіндігін ұсынатын жұмыс күшін қалыптастыруға қабілетті маңызды сала ретінде қарастырды. Ол осы индустрияны берік негізге қоюға, оған «ұғымдық база мен институционалдық қолдау» беруге бел буды. Бұл индустрияға сергектік пен үйлесімділік әкелу үшін қажет болды, өйткені бұрынғы көшбасшылар одан бас тартқан, ал инвесторлар инвестиция салуға ынталандырудың жетіспеуіне байланысты оған қызығушылық танытпады, себебі жобалардың қанағаттанарлық табыс әкелуі күмәнді болды. Джейвардене үкіметтің осы кепілдік беруінің маңызды екенін санады және осы мақсатта 1966 жылғы №10 «Цейлон туристік кеңесі туралы» заңын, содан кейін 1966 жылғы №14 «Цейлон қонақүй корпорациясы туралы» заңын ұсынды. Қазіргі уақытта Шри-Ланкадағы туризм индустриясы ірі шетелдік валюта көзі болып табылады, барлық қалаларда туристік курорттар бар, және тропикалық климат пен жағажайларды тамашалау үшін жыл сайын 500 000-нан астам турист келеді.

Оппозиция басшысы

1970 жылғы жалпы сайлауда ЮНП ауыр жеңіліске ұшырады, онда СЛФП және оның жаңадан құрылған солшыл партиялар коалициясы парламенттік орындардың шамамен 2/3-ін жеңіп алды. Тағы да парламентке сайланған Ж. Р. Жаевардене, Дадли Сенанаяке денсаулығының нашарлауына байланысты оппозиция жетекшісі және ЮНП-ның іс жүзіндегі жетекшісі болды. 1973 жылы Сенанаяке қайтыс болғаннан кейін, Жаевардене ЮНП жетекшісі болды. Ол 1971 жылғы JVP көтерілісі кезінде (оның ұлын полиция қандай да бір айыпсыз ұстаса да) және 1972 жылы Цейлонды республика деп жариялаған жаңа конституция қабылданғанда СЛФП үкіметін толық қолдады. Дегенмен, ол үкіметтің көптеген қадамдарына қарсы шықты, оларды ел экономикасына ұзақ мерзімді перспективада зиян келтіретін және көзсіз деп санады. Олардың ішінде жабық экономикаға бейімделу және көптеген жекеменшік кәсіпорындар мен жерлерді мемлекеттік меншікке беру де бар еді. 1976 жылы ол үкімет парламенттегі көпшілігін пайдаланып, жалпы сайлау немесе халықтың пікірін білу үшін референдум өткізбей, өкімет мерзімін алты жылдық мерзімінің соңында тағы екі жылға ұзартқандықтан, наразылық білдіріп, парламенттегі мандатын тастап кетті.

Премьер-министр

СЛФП үкіметіне наразылықтың күшеюін пайдаланып, Джейвардене 1977 жылғы сайлауда ЮНП-ны күшті жеңіске жеткізді. ЮНП парламенттегі орынның бес алты бөлігін жеңіп алды – бұл көрсеткіш бірінші өткен орынмен сайлау жүйесінің арқасында одан да үлкен болды және демократиялық сайлау тарихындағы ең теңсіз жеңістердің біріне айналды. Коломбо Батыс сайлау округінен парламент депутаты болып сайланған Джейвардене премьер-министр болды және жаңа үкімет құрды.

Төрағалық

Көп ұзамай ол 1972 жылғы конституцияны өзгертіп, президенттікті атқарушы лауазымға айналдырды. Түзетудің ережелері қазіргі премьер-министрді – өзінің өзін – президент етіп автоматты түрде тағайындады, және ол 1978 жылғы 4 ақпанда президент болып ант берді. Ол 1978 жылғы 31 тамызда жаңа конституцияны қабылдады, ол сол жылдың 7 қыркүйегінде күшіне енді, бұл президентке кең өкілеттіктер берді, ал кейбір сыншылардың пікірінше, тіпті диктаторлық билікке жол ашты. Ол заң шығарушы астананы Коломбодан Шри-Джаяварданапура-Коттеге көшірді. 1976 жылы парламент мерзімін ұзарту туралы шешіміне байланысты ол СЛФП президенттікке үміткер Сиримаво Бандаранайкеге азаматтық құқығынан айырып, алты жылға сайлауға қатысуын тоқтатты. Бұл 1982 жылғы сайлауда SLFP-нің оған қарсы күшті үміткерді ұсына алмайтынын қамтамасыз етті, осылайша жеңіске жету жолы ашық болды. Бұл сайлау конституцияға енгізілген 3-ші түзету бойынша өтті, ол президентке өзінің алғашқы мерзімі аяқталғаннан кейін кез келген уақытта президент сайлауын өткізуге мүмкіндік берді. Ол 1983 жылғы парламент сайлауын өткізбеу үшін референдум ұйымдастырды, соның нәтижесінде 1977 жылғы парламент 1989 жылға дейін өз қызметін жалғастырды. Ол сондай-ақ, сепаратизмді қолдаған кез келген депутатты парламентке кіргізбейтін конституциялық түзетуді қабылдады; бұл, тиімді түрде, басты оппозициялық партия – Тамил Біріккен Азаттық Фронтын таратып жіберді.

Экономика

Оның кезінде экономикалық саясатта толыққанды өзгеріс болды, себебі бұрынғы саясат экономикалық тоқырауға алып келді. Ол күшті мемлекеттік бақылаудағы экономиканы нарық күштеріне ашты, көптеген адамдар осыны кейінгі экономикалық өсімнің себебі деп санайды. Ол экономиканы ашып, жеке секторға бағытталған дамуды баса назарға алған, либералды экономикалық саясатты енгізді. Шетелдік және жергілікті инвестициялар үшін қолайлы орта жасау мақсатымен саясат өзгертілді. Экспортқа бағытталған кәсіпорындарды қолдау және Экспортты өңдеу аймақтарын басқару үшін Үлкен Коломбо экономикалық комиссиясы құрылды. Азық-түлікке берілетін субсидиялар қысқартылып, кедейлерге арналған талондық жүйе арқылы мақсатты түрде ұсынылды. Күріштің нормативтік бөлу жүйесі жойылды. Ең төменгі баға схемасы және тыңайтқышқа субсидия схемасы тоқтатылды. Тегін оқулықтар мен «Махапола» стипендиялық бағдарламасы сияқты жаңа әлеуметтік бағдарламалар енгізілді. Ауылдық несие бағдарламасы, шағын фермерлер мен жеке кәсіпкерлерге бағытталған жаңа кең ауқымды ауылдық несие схемасы және бірнеше орта және ұзақ мерзімді несие бағдарламалары арқылы кеңейтілді. Ол сонымен қатар ірі инфрақұрылымдық даму жобаларын бастады. Қала және ауылдық жерлердегі тұрғын үй тапшылығын жою үшін кең ауқымды тұрғын үй құрылысы бағдарламасын іске қосты. Үдетілген Махавели бағдарламасы жаңа су қоймаларын және Котмале, Виктория, Ранденигала, Рантембе және Ульхития сияқты ірі су электр стансаларын салды. Құрғақ аймаққа су жеткізу үшін бірнеше бассейндік каналдар салынды. 1989 жылдың 2 қаңтарында оның орнын басатын Ранасингхе Премадаса ресми түрде қызметке кірді. Ол 1993 жылы Премадаса қаза болғаннан кейін де зейнетке шыққаннан кейін саясатқа оралмады.

Өлім

Джейварден 1996 жылғы 1 қарашада 90 жасында Коломбодағы ауруханада тоқ ішектің қатерлі ісігінен қайтыс болды. Одан кейін әйелі Элина және ұлы Рави бар еді.

Мұра

Экономикалық жағынан алғанда, Джейвардене қалдырған мұра анық түрде оңды. Ал этникалық мәселеде Джейвардене қалдырған мұра өткір дау тудырды. Ол қызметке келген кезде елде этникалық шиеленістер болғанмен, олар ашық түрде қауіпті емес еді. Бірақ оның басқару кезеңінде екі этностың арасындағы қарым-қатынас күрт нашарлады, және оның осы шиеленістерге және қақтығыс белгілеріне реакциясы көп сынға ұшырады, әсіресе сол кезде сингалылар арасында тамилдерге қарсы кең таралған көзқарасқа байланысты.

Ж.Р. Жаеварден орталығы

1988 жылы Парламент №77 1988 жылғы «Ж.Р. Жайыуарден орталығы туралы» заңымен Ж.Р. Жайыуарденнің Дхармапала Маватадағы, Коломбодағы балалық шағындағы үйінде Ж.Р. Жайыуарден орталығы құрылды. Ол Ж.Р. Жайыуарденнің жеке кітапханасы мен құжаттарын, сондай-ақ Президенттік хатшылықтың құжаттары мен президенттік қызметі кезеңінде алған сыйлықтарын сақтауға арналған архив қызметін атқарады.