Кіріспе

Пайдалыны өртеу үшін жасалған сұлба

Жіптен тоқылған адам – ежелгі кельт дінінің жұпаларын (рухани көшбасшыларын) адамдар мен жануарларды өртеу арқылы құрбандыққа шалған үлкен сұлба болған деген болжам бар. Осы практиканың басты дәлелі – римдік генерал Юлий Цезарьдің б.з. 1 ғасырында жазған «Галлия соғысы туралы естеліктеріндегі» бір сөйлем. Қазіргі заманғы ғалымдар оны ертерек грек жазушысы Посидониймен байланыстырады. Кельт халықтары арасында адам құрбандығының кейбір археологиялық дәлелдері табылды, бірақ олар сирек кездеседі. Ежелгі грек-римдік дереккөздерге қазір күдіспен қаралады, себебі олардың «кельттер туралы қызық әрі жағымсыз ақпаратты таратуға құштар болғандығы» мүмкін, бұл оларға тиімді болған. «Жіптен тоқылған адам» (1973) атты британдық қорқынышты фильмі осы сұлбаны кеңінен танымал етті. Қазіргі заманда, адамдар мен жануарларды құрбандықсыз жіптен тоқылған сұлбалар кейбір неопагандық рәсімдерде және «Burning Man» сияқты фестивальдарда өртеледі. Сондай-ақ, ол музыка мен өнерде де қолданылады.

Ежелгі жазбалар

Сол кездегі басқа римдік жазушылар келттерде адам және жануарларды құрбандыққа шалу туралы жазса, тек римдік генерал Юлий Цезарь мен грек географы Страбон ғана Галлия друидтарының құрбандық шалудың көптеген тәсілдерінің бірі ретінде қамыстан тоқылған адам бейнесін атаған. Б.з.д. 1-ғасырдың ортасында Цезарь өзінің Галлия соғысы туралы түсініктемесінде, аяқтары бар үлкен сабаннан жасалған мүсін тірі адамдармен толтырылып, өртке ұшырағанын жазды. Сәл кейінірек жазған Страбон өзінің Географиясында адамдар мен жануарлар ағаш пен сабаннан жасалған үлкен мүсінде өртелгенін айтады, бірақ ол құрбандар тірідей өртелгенін нақты көрсетпейді. Ол сондай-ақ, күлдің егіннің өсуіне көмектесетіндігіне сенетінін қосады. Диодордың айтуынша, келт халықтары арасында адам құрбандықтарының археологиялық дәлелдері бар, бірақ бұл сирек кездеседі. Кейбір қазіргі тарихшылар мен археологтар ежелгі грек-рим есептерін сақтықпен қарау керек дейді, себебі гректер мен римдіктердің "ұзақ мерзімді жауларын жек көруіне себептер жетерлік болды" және олар келттер туралы "ерекше және жағымсыз ақпаратты" таратудан пайда көруі мүмкін. Олардың келт халықтарын "барбариялық" деп көрсетуге тырысулары "әсте салмақтың артуына немесе тіпті өтірікке" әкелген болуы мүмкін. 1743 жылға дейін 3 шілдеде Париждегі Рю-о-Орс көшесінде үлкен сабаннан жасалған сарбаз немесе жауынгер бейнесі өртеліп, көпшілік "Salve Regina" әнін шырқады. Британдық қорқыныш фильмі "Жылан адам" (1973) қамыстан тоқылған адам бейнесін заманауи халық мәдениетіне әкелді. Солтүстік Португалиядағы дәстүрлі Каретос фестивалі мүйізді алып адамның мүсінін өртеп, жастардың оны айналып жүгіруімен аяқталады.