Кіріспе

Римге дейінгі әлемнің асты, болжам және Жер құдайы Эндовеликус (португалша: Endouellicus, Endovélico; испанша: Endovélico, Enobólico) – темір дәуірінің римге дейінгі лузитандық және келтиберлік құдайларының бірі. Ол бастапқыда жер асты құдайы болған. Ол әлемнің асты, денсаулық, болжам және жердің, сондай-ақ өсімдіктер мен өлімнен кейінгі өмірдің құдайы/Иесі еді. Кейін римдіктер де оны қабылдап, Плутон немесе Сераписпен теңестіріп, оны біршама танымал құдай етті. Эндовеликустың Португалияның Алентежу аймағындағы Сан-Мигель-да-Мотада ғибадатханасы болды, ал Лиссабон этнографиялық мұражайында оған арналған көптеген жазулар мен сыйлықтар сақталған. Испаниядағы Андэвало сияқты жер аттары да оның құлшылығымен байланысты болуы мүмкін. Эндовеликустың құлшылығы 5-ғасырға дейін, христиан діні аймақта тарағанға дейін жалғасты.

Этимология

Соңғы екі ғасырдағы зерттеулер барысында Эндовеликустың есіміне қатысты бірнеше этимологиялық түсіндірмелер ұсынылды. XIX ғасырда Антонио да Визитасио Фрейре оны кельт және финикиялық тілдерінің араласуынан пайда болған есім деп санайды, ол рим тіліне бейімделген. End түбірі кельт тілдерінен шыққан; Бель (немесе Вель) финикиялық тілінде "Мырза" мағынасын береді, ал Cus латын тіліндегі сөздердің әдеттегі жұрнағы. Хосе Лейте де Васкончелос Эндовелликус сөзінің бастапқыда кельт атауы – Андэвеликос болғандығын, яғни "өте жақсы" дегенді білдіргенін айтты. Тағы бір түсіндірме бойынша, velicus сөзі кельт тіліндегі vailos ("қарышқыр") сөзінен туындаған. Қасқырлар осы құдайдың символдық жануарлары болған. Соңғы ұсынылған нұсқа протобаск тілінен алынған *bels түбірінен шыққан сөзді қарастырады. Бұл жағдайда бастапқы атауы *Эндо беллес, "ең қара" болған, бұл оның жер астымен байланысты сипаттамаларына сай келеді.