Кіріспе

Жапондық атпен садақ ату (流鏑馬) – дәстүрлі жапон садақ атуының бір түрі. Жылдам шабатын ат үстіндегі садақшы үш арнайы, «бүршік бас» пішіндес жебені қатарынан үш ағаш нысанаға атып түсіреді. Осы садақ ату стилінің бастауы Камакура дәуірінің басында пайда болған. Минамото но Ёритомо өзінің самурайларының садақ ату шеберлігінің жеткіліксіздігінен алаңдады. Ол ябусаме жаттығуларын ұйымдастырды. Бүгінде ябусаме көрсетілімін көруге ең қолайлы орындар – Камакурадағы Цуругаока Хачиман-гу және Киотодағы Шимогамо қасиетті орындары (мамыр айының басында Аой Мацури фестивалі кезінде). Сонымен қатар, Самукавада және Зуши жағажайында, басқа да жерлерде көрсетіледі.

Тарих

Жапон садақтарының тарихы тас дәуірінен – Жомон кезеңінен басталады. Ұзын, ерекше асимметриялық садақ стилі, тұтқасы ортасынан төмен орналасқан, Яйой мәдениеті кезінде (б.з.д. 300 – б.з. 300) пайда болды. Садақ билік пен құдіреттің символына айналды. Жапонияның алғашқы императоры, Император Джимму, әрқашан садақ ұстаған күйінде бейнеленеді. Кейбір Эмиши тайпалары, әсіресе Хитаками тайпасы, ат үстінде садақ атуды меңгерді және Ямато сарайы оларды байқап, қорқынышпен қарады. 4-ғасырға дейін садақпен жаяу жүріп соғысқан, кейін элиталық әскерлер ат үстінде садақ пен қылышпен күресуге көшті. 10-ғасырда самурайлар ат үстінде садақ ату жарыстарын өткізді. Олар бір-біріне шауып келіп, кем дегенде үш жебе атуға тырысты. Бұл жарыстар міндетті түрде өліммен аяқталуы керек емес еді, егер ар-намыс сақталса. Жапон атты садақ атуының ең танымал және маңызды оқиғаларының бірі Генпей соғысы (1180–1185) кезінде болды. Бұл Минамото және Тайра кландары арасындағы билік үшін болған эпикалық күрес, ол жапон мәдениетіне, қоғамына және саясатына зор әсер етті. Ясима шайқасында жеңіліске ұшыраған Хэйке тайпасы Ясимаға қашып, қайықтарына отырды. Оларды Гендзи әскері ат үстінде қуып жете бастады, бірақ теңіз оларды тоқтатты. Хэйкелер қолайлы жел күте отырып, қарсыластарына – Гендзи садақшыларына, масттан ілінген желдеткішті нысана ретінде ұсынды, бұл жаулар арасындағы ерлік бәсекелестіктің белгісі болды. Гендзи самурайларының бірі, Насу но Йоичи, бұл шақыруды қабылдады. Ол атын теңізге тікелей айдап кірді және желдеткішті дәл ортасынан тесіп өтті. Насу көп даңққа ие болды және оның ерлігі бүгінге дейін тойланады. Камакура кезеңінде (1192–1334) атты садақ әскерді жаттықтыру үшін пайдаланылды, самурайларды соғысқа дайындау мақсатында. Жақсы оқ атпаған садақшылар сеппуку, яғни ритуалдық өзіне-өзі қол жұмсауға міндеттелген. Атты садақ атудың бір түрі – инуомоно, яғни иттерге садақ ату болды. Буддист дін қызметкерлері самурайларды жебелерін жұмсақ матамен орауға көндірді, сонда иттер жараланбастан, тек мазаланып, қорқып қалу үшін. Бұл спорт қазір тоқтатылған.

Әдет-ғұрып

Ябусаме – Жапонияны қорғап, бақылайтын сансыз құдайларды қуантып, олардың елге, халқына және егінге берекесін тілеу үшін жасалған рәсім. Ябусаме садақшысы жол бойымен жоғары жылдамдықпен шабады. Садақшы атты көбінесе тізелерімен басқарады, себебі садақты тарту мен оқ ату үшін екі қолы да бос болуы керек. Нысанаға жақындағанда, садағын көтеріп, жебені құлағының ар жағынан өткізеді де, "Ин Йо Ин Йо" (қараңғылық және жарық) деп қатты дауыстап оқ жібереді. Жебе дөңгелек пішінді және ұшы дөңгелек болып келеді, осылайша нысанаға тигенде қатты дыбыс шығарады. Тәжірибелі садақшыларға V пішіндес жебелерді пайдалануға рұқсат беріледі. Егер нысанаға тисе, ол конфетиге ұқсас материалмен шашылып, жерге түседі. Барлық үш нысананы да дәл ату – үлкен жетістік саналады. Ябусаме нысаналары мен олардың орналасуы, толық самурай бронясын (О Ёрой) киген қарсыластың қарусыз қалған мойын тұсын дәл соғу үшін жасалған, сол оңтайлы нысананы ритуалдық түрде қайталау мақсатын көздейді. Ябусаме өз стилінің салтанаттылығы мен діни мағынасымен спорт емес, дәстүрлі рәсім ретінде қарастырылады және көбінесе шетелдік дипломаттар мен мемлекет басшыларын құрметтеу сияқты арнайы салтанаттар мен ресми шараларда орындалады. Ябусаме көрсетілімдері АҚШ президенттері Рональд Рейган, Джордж Буш және Барак Обаманың ресми сапарлары барысында ұйымдастырылды. Ұлыбританияда принц Чарльз үшін көрсетілген ябусаме оны қатты қызықтырып, риза етті. Ябусаме садақшысы болу – зор мәртебе. Бұрын олар тек ең шебер жауынгерлердің ішінде таңдалып алынған. Ең жақсы атып, көрсеткен садақшыға құдайдың қанағаттанғанын білдіретін ақ мата сыйланады.

Танымал мектептер

Ябусаме атпен садақ атудың екі атақты мектебі бар. Олардың бірі – Огасавара мектебі. Оның негізін қалаушы Огасавара Нагакиоға шогун Минамото но Йоритомо (1147–1199) оқ ату мектебін ашуды тапсырды. Йоритомо өз жауынгерлерінің жоғары білікті және тәртіпті болуын қалады. Садақ ату самурай жауынгеріне қажетті принциптерді сіңірудің тиімді жолы деп есептелді. Дзен Камакура дәуірінде самурайлардың өмірінің барлық саласында танымал болғандықтан, жаяу және атпен садақ атудың маңызды бөлігіне айналды. Ябусаме жауынгерлік өнер ретінде самурайға шоғырлану, тәртіп және рухани жетілуді үйретуге көмектесті. Дзен сананы және денеді тұрақтандыруға, ойды айқындығы мен назарлануға бағытталған тыныс алу техникаларын үйретті. Шайқас қызында тыныш түрде садақты тартып, нысанаға алып, атып, одан кейін қайта-қайта орындау – жаттығуын және қорқынышын жеңген нағыз самурайдың белгісі еді. Екінші садақ ату мектебін 9 ғасырда император Уданың бұйрығымен Минамото но Йошиари бастаған. Бұл мектеп Такеда садақ ату мектебі деп аталды. Такеда стилі Акира Куросаваның «Жеті самурай» (1954) және «Кагемуша» (1980) сияқты классикалық самурай фильмдерінде көрсетілген. Көптеген самурай фильмдерінің танымал актері Тоширо Мифунэ Такеда мектебінің көрнекті оқушысы болды.

Қалпына келтіру және қайта жаңғыру

XVI ғасырдың ортасында португалдықтардың және олардың отты қаруларының келуімен садақ соғыс алаңындағы маңыздылығын жоғалта бастады. 1575 жылғы Нагашино шайқасында Ода Нобунага мен Токугаваға қызмет ететін, тиімді орналасқан мушкетерлер тобы атып, Такеда кланының атты әскерлеріне қарсы шабуылды дерлік толығымен жойды. Ат үстінде садақ ату Эдо кезеңінде (1600–1867) Огасавара Хейбей Цунехару (1666–1747) шогун Токугава Йошимуне (1684–1751) басшылығымен қайта жандандырылды. Ел бейбіт болғандықтан, садақ ату және басқа да әскери жауынгерлік өнерлер әскери оқудан гөрі жеке өзін-өзі жетілдіру құралына айналды.

Қазіргі тәжірибе

Ябусаме жыл бойы әртүрлі уақытта, көбінесе синтоизм ғибадатханаларының жанында өткізіледі. Жыл сайын сәуір айының екінші жексенбісінде Шимане префектурасының Цувано қаласындағы Васибара Хачиман гү ғибадатханасында Ябусаме рәсімі өтеді. Бұл рәсімде Огасавара мектебі Ябусаме атты, Жапониядағы ең көне атпен садақ ату алаңында өнер көрсетеді. Мамыр айында Киотодағы Аой Мацури (Холлихок фестивалі) бағдарламасына ябусаме кіреді. Басқа да жерлерге Камакурадағы Цуругаока Хачиман гү, Самукава және Зуши жағалауы жатады.

Танымал мәдениет

2012 жылғы «Жас өспірім мутанттар ниндзя тасбақалары» нұсқасында ябусамеді носорог сыйлық аулаушысы Генносуке және қоян самурай Миямото Усагидің одақтасы қолданады. «Соңғы самурай» фильмінде ябусаме самурайлардың күресу стилінің бір бөлігі ретінде көрсетілген. «Power Rangers Samurai» сериалында Көк рейнджер Кевин Дуглас атқа мініп, гидро-жабын қолданатын кезде ябусаме қолданылады. «Рониннің көтерілісі» ойынында ябусаме мини-ойын ретінде ұсынылған.