Кіріспе

Юань Чонхуань (; 6 маусым 1584 - 22 қыркүйек 1630), әдепті аты Юаньсу, өнер аты Зиру, Мин әулетінің қызметінде болған қытай саясаткері, әскери генерал және жазушы. Қытай мәдениетінде патриоттық батыр ретінде кеңінен танылған ол, Джурчендер басқарған Кейінгі Цзинь әулетінің шапқыншылығынан Ляонинды қорғағанымен әйгілі. Генерал ретінде Юань Чонхуань артиллерия ісінде шебер болды және Мин қарулы күштеріне еуропалық зеңбіректерді енгізуге тырысты. Юаньның әскери мансабы Нингюань шайқасының бірінші кезінде ол Кейінгі Цзинь билеушісі Нурхацзиді және оның әскерін жеңгенде, нәтижесінде Нурхацзи қаза тапқанда ең жоғары деңгейге жетті. Кейін Юань Нурхацзидің ұлы және мұрагері Хун Тайцзиді және этникалық моңғол әскерлерінен құралған 200 мыңдық әскерін Нингюань шайқасының екінші кезінде жеңді. Юань тұтқындалып, патқақшылық айыбымен Чжунчжэнь императорының бұйрығымен "бақытсыз тілікпен" (аса баяу кесіп) өлім жазасына кесілді. Бұл айыптың Кейінгі Цзинь тарапынан оған таңылған деген күдік бар.

Ерте өмір

Юань Гуандун провинциясының Донггуан қаласында дүниеге келген. Тағы бір дерек көзі оның ата-тегі Гуансиден шыққан дейді. Жастық шағында ол қалалар арасында көп саяхат еткен. Императорлық емтиханды бірнеше рет тапсырғанымен, нәтижесі толық болмаса да, астанаға барған сапарлары барысында көп тәжірибе жинады. Осы кезеңде ол бірнеше иезуиттермен танысып, еуропалық зеңбіректерді жетілдірумен көп уақытын өткізгендігі айтылады.

Ерте әскери мансап

Юань 1619 жылы императорлық емтиханды тапсырып, Фуцзянь провинциясының Шаоуу округінің судьясы болып тағайындалды. 1619 жылы Мин императорлық әскері Сарху шайқасында жуйчендерден жеңілді. Мин әскерлері бірінен соң бірі жеңіліске ұшырап, 1622 жылы Шанхай асуына шегінуге мәжбүр болды, Ляониннің барлық жерін жуйчендерге қалдырды. Алдыңғы қатарға барғаннан кейін Юань Соғыс министрлігінде екінші сыныпты хатшы болып тағайындалды, содан кейін дер кезінде толық хатшы болып көтеріліп, әскер жинауға қаражат берілді. Юаньның жылдам өрлеуі сол кезде ерекше көзге түсті, себебі ол императорлық емтиханды тапсыру үшін конфуций классикасын оқығаннан басқа ешқандай ресми әскери дайындықтан өткен жоқ. Юань бас қолбасшы Сунь Чэнцзунмен бірлесіп шекараны солтүстікке қарай жылжытып, 1623 жылы Нинюаньды нығайтты. Қарлы Сунь қабілетті қолбасшы болған, бірақ Тяньци императорының ықпалды сарай евнухі Вэй Чжунсянға пара беруден бас тартты. Осының салдарынан 1625 жылы Сунь қайта шақырылып, оның орнына Гао Ди (高第) тағайындалды, ол Шанхай асуына жалпы шегінуге бұйрық берді. Бірақ Юань Нинюаньды тастаудан түгелімен бас тартты. Келесі жылдың басында Нюрхачи жуйчендерді Ляо өзені арқылы қайтадан өткізді. Юань және оның орынбасарлары Нинюаньды жаңадан жасалған және жетілдірілген "хунъипао" мен 9 мыңнан астам жасақпен Нюрхачидің 130 мыңдық әскеріне қарсы сәтті қорғады. Нинюаньдағы жеңіс жуйчендердің шабуылын тоқтатты. Юаньнің қалаулы нысанаға дәл оқ ату үшін зеңбіректің барлық аспектілерін зерттегені айтылады, және осының нәтижесінде Нюрхачи, элиталық күзетшілерімен қауіпті жерде болса да, зеңбірек оғынан жарақаттанды. Шайқас аяқталғаннан кейін Юань дәстүр бойынша қытай генералдарының ішінде Нюрхачидің жағдайы туралы сұрап хаттар жіберді, бірақ Нюрхачи оны екіжүзділікпен айыптады. Осы жеңістің нәтижесінде Пекиндегі Мин императорлық сарайы 1626 жылдың 27 ақпанында Юаньды Ляодунның губернаторы етіп тағайындады, оған асулардың сыртындағы барлық күштерді басқаруға толық құқық берілді. Осы кезеңде Юань Миннің қатыгез, бірақ талантты генералы Мао Вэнлунды өлімге кесті. Әртүрлі мәтіндер оның бұл әрекетіне қатысты әртүрлі пікір білдіреді. Көптеген адамдар бұл қателік болды деп есептеді, себебі Мао әлі де жуйчендерге қарсы қолданылуы мүмкін еді. Бірақ Юань Маоның шайқастарды қалай жүргізгенін ескерді: Маоның тактикасы көбінесе азаматтық елді мекендерді әскерлері үшін қалқан ретінде пайдалануды қамтиды, ал оккупация кезінде азаматтар қатты қиындықтарға тап болды. Мао сондай-ақ Миннің одақтасы Жосон мемлекетін жуйчендерге қарсы жорықтарды бастау үшін база ретінде пайдаланды. Жуйчендер Жосонға енген кезде Мао Мин әскерлерінің жалпы шегінуіне бұйрық берді. Бұл Пекин аймағындағы Корея түбегінде саудамен айналысатын көптеген саудагерлерді ашуға салды. Сонымен қатар, Мао көптеген жемқор евнухтар мен лауазымды тұлғаларға пара бергені белгілі болды. Осылайша, Маоды өлімге кесу арқылы Юань Қытайдағы ең ықпалды адамдармен жауласты. Нюрхачидің сол жылы қайтыс болуын пайдаланып, Юань Цзиньчжоуды қайтадан басып алды. Жуйчендер маусым айында қайта пайда болып, шешілмейтін шайқастардан кейін кері шегінді. Юань Вэй Чжунсянның жақтастары тарапынан сынға ұшырады, олар Юаньның жуйчендерге қарсы күресуге тым көп уақыт жұмсағанын айтты. Одан кейін Юань зейнетке шығуға мәжбүр болды.

Кейінгі әскери мансап және өлім

1628 жылы Чончжэн императорының тұсында Юань солтүстік-шығыстағы барлық Мин әскерлерінің далалық маршалы болып қайта тағайындалды. Ол Ляодунды толыққанды қайтару үшін бес жылдық жоспарды бастады. Чончжэн императоры 1627 жылы 16 жасында таққа отырған, ал 1629 жылы (18 жасында) Юаньды тағайындады. 1629 жылы Юаньға «Мұрагердің аға қамқоршысы» атағы берілді. Император Юаньға өзінің Императорлық қылышын сыйға тартып, оның барлық шешімдерін толық қолдайтынын мәлімдеді. Осы жолы Юань Нурхачидің мұрагері Хун Тайцзи бастаған 200 000-нан астам сарбазды қамтитын үлкен Джурчен әскерімен қайтадан кездесті. Джурчендер өз қатарына моңғолдар мен Мин көтерілісшілерін қосып, әскерін күшейтті. Олар Солтүстік Қытайдағы түрлі шағын тайпаларды бағындырып, Жосеонды өздеріне қарасты ел ретінде мойынсұндырды. Алайда, Джурчендер енді Цзиньчжоу мен Нингюаньға шабуыл жасаған жоқ. Олар Циньчжоу, Нингюань және Шанхай асуын айналып өтіп, Ұлы Қытай қабырғасын Шанхай асуының батысынан бұзып, 1629 жылдың қысында Пекиннің солтүстігіне жетті. Юань Ниньюаньнан таңдалған тәжірибелі әскерлермен астананы қорғауға асықты. Ол Джурчендерден бірнеше күн бұрын Пекинге келді. Пекин қаласының қабырғасынан тыс жерде ол 100 000 сарбазды қамтитын Джурченнің сегіз туын жеңді, бірақ Джурчен әскерін толығымен талқандай алмады. Джурчендердің Пекинге жасаған күтпеген шабуылы сәтсіз аяқталды. Юань Джурчендердің қала қабырғасына жақындауына кедергі келтіргеніне қарамастан, Пекинге келген соң қатты сынға ұшырады, тіпті кейбір евнухтар Юаньды жаумен тым жақын байланыста болды деп айыптады. Чончжэн императоры 1630 жылдың 13 қаңтарында Юаньды қамауға бұйрық берді. Нақты дәлелдердің жоқтығына қарамастан, Юаньды жаумен сөз байласып, құттықтауға айыптап, Пекиннің Ганшикяосында (甘石橋) «бақытсыз тілімдеу» арқылы өлім жазасына кесті. Юаньды өлімге кесу алдында соңғы сөзін сұрағанда, ол мына өлеңді жазды: «Өмір бойы жасаған еңбегім бекер болып бітті, мансабымның жартысы арманда қалды. Өлгеннен кейін батыл жауынгерлердің жетіспеуінен қорықпаймын, себебі менің адал руым Ляодунды қорғауды жалғастырады». (一生事業總成空,半世功名在夢中。死後不愁無將勇,忠魂依舊守遼東!) Императорлық жазбаларда оның өлуіне жарты күн кеткені көрсетілген. Юаньды Пекиннен тыс жердегі елдің көп бөлігі және тіпті Жосеон мемлекеті де аза тұтты. Оның өлімінен кейін көптеген адамдар Мин мен олардың одақтастарының әлсіз жағдайын Джурчендердің келесі шабуылына қолайлы жағдай деп есептеді. Оның «сатқындығы» туралы естіген Пекин тұрғындарының көптегені Юаньды соншалықты жек көріп, оның денесінен кесілген дене мүшелерін сатып алып, оларды дереу жеуге асықты. Ол азаптаудан кейін жарты күн бойы айқайлап, содан соң үндемеді. Оның қабірі жақында қайта жаңартылып, Лонгтан саябағында орналасқан Юань Чунгуань ескерткіші деп аталды.

Мұра

Юань аты шамамен бір ғасырдан кейін Қытайдың Цин әулетінің Цянлон императоры тарапынан ақталды, себебі Цин императорлық сарайының ескі мұрағаттарында оның кінәсіздігін растайтын нақты дәлелдер табылды. Цянлон императоры Юаньның тікелей ұрпақтарын іздеу және оларды марапаттау арқылы мейірімділігін көрсетуге тырысты, бірақ оларды таба алмады. Юань Чунгуаньның ұлы Мин әулетінен Цин әулетіне көшті және 1642 жылы Хан қытайлық Ақ Туға орналастырылды. Юань Чонхуаның алтыншы буын ұрпағы Тайпин көтерілісі кезінде өмір сүрді және Циннің Цзянсу губернаторы, Фуминга (富明阿 フミンガ) (Хан қытайлық аты Юань Шифу 袁世福, сыпайы аты Чжи’ань 治安) болды. Хан қытайлық туы (漢軍八旗 漢軍八旗) болғанына қарамастан, ол маньчжурлық жеке есімді қолданды. 1866 жылдан 1870 жылға дейін Цин Фуминганы Маньчжуриядағы Цзилинь губернаторы етіп тағайындады. Фуминганың 1860 жылы Маньчжурияның Хэйлунцзян провинциясының Айгун қаласында туған Шоушан (寿山) (Meifeng 眉峰) есімді ұлы болды. Шоушан ағасымен бірге Фэнтяньде соғысқа қатысты және 1894 жылы Бірінші Қытай-Жапон соғысында жапондықтарға қарсы жарақат алды. Оның ағасы соғыста қаза тапты. Осыған дейін Шоушан 6 жыл бойы Пекинде мұрагерлік лауазымдарды атқарды. Соғыстан кейін ол Қытайдың орталық бөлігіне, Кайфэнге тағайындалу үшін жіберілді, содан кейін туған қаласы Айгунға әскери лейтенант-губернатор немесе бригада генералы (фудутун) ретінде қайтарылды. Ол орыс тілінде сөйлей білді, Благовещенск қаласында болған және Амур өңірінің тумасы еді. Цин 1900 жылдың қаңтарында оны Хэйлунцзянның әскери губернаторы етіп тағайындады. Фэнтянь және Цзилинь губернаторлары Шоушанмен бірге 1900 жылдың шілдесінде Боксерлер көтерілісі кезінде Ресей империясына қарсы күресу үшін Пекиннен бұйрық алды. Соғыс Благовещенск қаласын бомбалаумен және Айгунның орыстар тарапынан қиратылуымен басталды. Шоушан Хэйлунцзянның астанасы Цикихарды басып алуды болдырмау үшін келісімге келуге тырысты. Ол жауап алмады, сондықтан генерал-майор Павел Ренненкамп 28 тамызда Шоушанның капитуляциясын қабылдады, себебі келісім туралы ұсынысқа жауап келмеді. Содан кейін Шоушан алтын жұтып алғаннан кейін өзін атып өлтіруді бұйырды. Шоушан монғол әйеліне үйленгендіктен, оның денесі орыстар Цикихарды басып алғанға дейін Цикихардан Ішкі Моңғолияға жіберілді. Шоушан Хэйлунцзянның орыстар тарапынан басып алынуын болдырмау үшін Хан халқының отарлауын күшейтуге шақырды. Шоушанның монғол әйелі Дорбод туының монғол басшысының қызы болды. Оның отбасы мүшелерінің бірі, Юань Руйшан (袁瑞昌), солтүстік бағыттық казарма офицері (北路营官), Хэйхеде патшалық Ресей күштеріне қарсы шайқаста қаза тапты.

Сыртқы келбеті

Мин дәуірінің ғалымдары Юаньды шағын денелі, тез ашуланатын адам деп сипаттады. Алғаш кездескенде Юаньнің сыртқы түріне қарап, Чончжэн императоры оның қабілеттеріне күдікпен қарады.

Танымал мәдениетте

Жин Ённың "Семсер патша қанымен боялған" ухсия романында Юаньдың ойдан шығарылған ұлы, романның басты кейіпкері Юань Чэньцзи болады. Юань Чэньцзи әкесі өлімге кесілгеннен кейін оның адал қызметкерлері тарапынан құтқарылып, Хуа тауы мектебіне жеткізілді, онда ол әскери өнерді үйренді. Бірнеше жыл өткен соң, өсіп-жетілген Юань Чэньцзи Хуа тауынан кетіп, оқиғалар іздеп, әкесінің абыройын қайтару үшін саяхатқа шықты. Юаньның ескерткішінен тиісті (ағылшын-кантондық екі тілді) тақта алынғандығына сілтеме жасай отырып, ол кантондық батыр ретінде даңқталды. 2017 жылғы TVB-ның "Генерал, ғалым және евнух" теледрамасында Юань Чунгуань рөлін Эдвин Сиу сомдады.